Nhiều phụ nữ sau sinh muốn áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải để cải thiện sức khỏe và kiểm soát cân nặng. Tuy nhiên, việc thực đơn này thường ưu tiên đạm thực vật và giảm sữa bò truyền thống khiến nhiều mẹ lo ngại thiếu hụt canxi trong giai đoạn tạo sữa. Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp riêng về việc áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải trên phụ nữ đang cho con bú; các dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận từ quan sát dinh dưỡng ở phụ nữ nuôi con bú hoặc thử nghiệm trên người lớn mắc bệnh chuyển hóa.
Để không bị hụt canxi, mẹ nuôi con bú không nên loại bỏ hoàn toàn các chế độ ăn từ sữa. Việc bổ sung có chọn lọc sữa chua, phô mai hoặc các sản phẩm từ sữa ít béo vẫn phù hợp với nguyên tắc dinh dưỡng và giúp đảm bảo khoáng chất cần thiết.
Chế độ Địa Trung Hải và khẩu phần sữa: Dữ liệu thực tế
Một số tài liệu chỉ ra chế độ ăn Địa Trung Hải truyền thống cung cấp ít khẩu phần sữa và ít canxi hơn so với khuyến nghị dinh dưỡng tại một số quốc gia như Úc [1]. Điều này làm dấy lên lo ngại về sự thiếu hụt canxi dài hạn [1].
Ngược lại, các nghiên cứu dinh dưỡng khác ghi nhận việc tiêu thụ 2 đến 3 khẩu phần sản phẩm từ sữa mỗi ngày vẫn nằm trong khuôn khổ của chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH [2]. Một nghiên cứu can thiệp kéo dài 6 tháng trên 259 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 cho thấy lượng canxi từ sữa có liên quan thuận với tỷ lệ giảm cân, trong đó thực đơn Địa Trung Hải điều chỉnh vẫn cho phép người tham gia tự chọn lượng sữa ít béo [3].
Rủi ro thiếu canxi ở mẹ cho con bú khi giảm tiêu thụ sữa
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi lượng khoáng chất lớn để tiết sữa. Khi khẩu phần ăn không cung cấp đủ canxi, cơ thể người mẹ sẽ tự huy động canxi từ hệ xương, gây ảnh hưởng xấu trước mắt hoặc lâu dài đến sức khỏe xương của mẹ và sự phát triển của trẻ bú mẹ [4].
Một nghiên cứu quan sát trên phụ nữ cho con bú tại nông thôn Bangladesh cho thấy lượng canxi nạp vào đạt mức trung bình 351,45 mg/ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu ước tính trung bình [4]. Chế độ ăn đơn điệu và ít dùng sữa cùng các chế phẩm từ sữa là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thiếu hụt này [4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc ăn nhiều thực phẩm giàu photpho nhưng thiếu canxi sẽ làm giảm tỷ lệ mol canxi/photpho, cản trở hấp thu canxi và làm tăng nguy cơ suy giảm khối lượng xương [4].
Khó khăn khi thay thế canxi sữa bằng nguồn thực vật
Canxi trong sữa và các chế phẩm từ sữa có độ khả dụng sinh học cao trong đường tiêu hóa [5]. Việc loại bỏ hoàn toàn sản phẩm từ sữa dễ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt canxi nghiêm trọng cùng nhiều vi chất quan trọng khác như riboflavin, vitamin B12 hay kẽm [2].
Ở các nhóm thực phẩm thực vật, sự hiện diện của phytate và oxalate làm giảm mạnh khả năng hấp thu canxi do tạo thành các phức hợp không hòa tan, không phân ly ngay cả trong môi trường axit dạ dày [5]. Ngoài ra, nghiên cứu trên động vật cho thấy bổ sung hỗn hợp chất xơ vào sữa bột không làm giảm khả năng hấp thu và giữ lại canxi từ sữa [6]. Một nghiên cứu khác trên chuột cống Fischer 344 cũng chứng minh ma trận canxi từ sữa giúp bảo vệ niêm mạc ruột và cân bằng hệ vi sinh tốt hơn so với canxi dạng muối khoáng đơn thuần khi tiêu thụ thịt [7].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ đang cho con bú áp dụng chế độ Địa Trung Hải.
Bằng chứng chưa xác định rõ liệu việc thay thế hoàn toàn sữa bò bằng các nguồn thực vật giàu canxi có đáp ứng đủ mật độ khoáng xương cho mẹ nuôi con bú hay không. Hiệu quả lâu dài của các loại sữa tăng cường vi chất đối với phụ nữ sau sinh cũng chưa được khảo sát đầy đủ trong các trích đoạn này, dù đã ghi nhận lợi ích cải thiện chu chuyển xương ở người cao tuổi và phụ nữ mãn kinh [8].
Nhóm người cần thận trọng
Phụ nữ đang cho con bú cần thận trọng, không nên áp dụng chế độ ăn kiêng loại bỏ hoàn toàn sản phẩm từ sữa nếu chưa có hướng dẫn dinh dưỡng chuyên biệt [4].
Người gặp hội chứng bất dung nạp lactose thường có mức nạp canxi thấp hơn khuyến nghị (trung bình chỉ từ 388 đến 739 mg/ngày) [2]. Nhóm này không nhất thiết phải bỏ toàn bộ sữa mà có thể sử dụng sữa chua hoặc sữa lên men chứa các chủng vi khuẩn như Bifidobacterium animalis để cải thiện triệu chứng tiêu hóa và bảo vệ hệ xương [2]. Mẹ sau sinh có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn lớn.
Gợi ý duy trì canxi cho mẹ đang nuôi con bú
Mẹ nuôi con bú có thể linh hoạt điều chỉnh chế độ ăn Địa Trung Hải bằng cách bổ sung 2 đến 3 khẩu phần sữa, phô mai hoặc sữa chua mỗi ngày [2, 7].
Ưu tiên các sản phẩm sữa lên men giúp hỗ trợ đường ruột và cung cấp nguồn canxi dễ hấp thu [4, 7]. Có thể cân nhắc dùng thêm các loại sữa tăng cường canxi và vitamin D nếu chế độ ăn hàng ngày không cung cấp đủ khoáng chất [8]. Mẹ nên trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để cân đối khẩu phần ăn cân bằng, tránh để tỷ lệ photpho vượt quá cao so với canxi [4].
