Nhiều người bệnh tăng huyết áp thường có tâm lý muốn kết hợp thêm các loại trà thảo dược dân gian để nhanh chóng đưa huyết áp về mức ổn định. Trong số các thảo mộc hạ huyết áp được truyền tai nhau, cây ba gạc hoa đỏ (tên khoa học là Rauvolfia serpentina) là cái tên rất phổ biến. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp trà ba gạc cùng lúc với thuốc tây hạ huyết áp, đặc biệt là nhóm thuốc chẹn beta, tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Người bệnh đang dùng thuốc tây điều trị cao huyết áp tuyệt đối không nên tự ý uống thêm trà ba gạc. Sự kết hợp tùy tiện này có thể dẫn đến hiện tượng cộng hưởng tác dụng, khiến nhịp tim bị chậm quá mức, huyết áp tụt dốc đột ngột và gây nguy hiểm cho tính mạng.

Nguy cơ chậm nhịp tim và tụt huyết áp quá đà

Cây ba gạc không phải là một loại trà thảo mộc thanh nhiệt thông thường mà bản chất là một nguồn dược liệu có hoạt tính sinh học rất mạnh [1], [2]. Trong y học hiện đại, các hoạt chất chiết xuất từ rễ cây ba gạc từng được nghiên cứu và ứng dụng như một loại thuốc điều trị tăng huyết áp nhờ khả năng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh giao cảm và hệ tim mạch [1], [2].

Khi người bệnh đang uống thuốc tây hạ áp, đặc biệt là thuốc chẹn thụ thể beta (như atenolol, metoprolol), thuốc đã giữ nhiệm vụ làm chậm nhịp tim và giảm bớt sức co bóp của cơ tim để đưa huyết áp xuống mức an toàn. Nếu tiếp tục uống thêm trà ba gạc, các hoạt chất alkaloid trong cây sẽ thúc đẩy thêm quá trình ức chế tim mạch. Sự cộng hưởng này khiến tim đập chậm một cách bất thường (bradycardia), lưu lượng máu bơm đi nuôi não và các cơ quan suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu, thậm chí ngừng tim do block dẫn truyền tim.

Ngoài ra, nguy cơ tụt huyết áp quá mức (hạ huyết áp tư thế đứng hoặc tụt huyết áp đột ngột) cũng tăng lên khi dùng chung thảo dược này với thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc hạ áp khác. Sự sụt giảm huyết áp quá nhanh không giúp người bệnh khỏe hơn mà ngược lại, có thể kích hoạt các cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua hoặc nhồi máu cơ tim ở người có sẵn bệnh nền xơ vữa động mạch.

Kho hoạt chất phong phú và dược tính mạnh của cây ba gạc

Để hiểu vì sao ba gạc có tác động mạnh mẽ đến huyết áp, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu phân tích thành phần hóa học của chi thực vật này. Theo một tổng quan khoa học toàn diện công bố năm 2022 về chi Rauvolfia, chi thực vật này có tới 74 loài phân bố khắp thế giới, chủ yếu tại châu Á và châu Phi [2]. Rễ của loài Rauvolfia serpentina và Rauvolfia vomitoria là những bộ phận được sử dụng phổ biến nhất [2].

Nghiên cứu tổng quan này chỉ ra rằng có khoảng 287 alkaloid, 7 terpenoid, 9 flavonoid và 4 axit phenolic đã được phân lập và báo cáo từ 43 loài thuộc chi này [2]. Trong đó, các alkaloid indol monoterpene (MIA) đóng vai trò then chốt trong các tác dụng lên hệ thần kinh trung ương và bệnh tim mạch, tiêu biểu gồm ajmaline, ajmalicine, serpentine, yohimbine và reserpine [2]. Rất nhiều phương pháp sắc ký hiện đại như HPTLC, HPLC và HPLC-MS đã phải được sử dụng để kiểm soát chất lượng và định lượng chính xác các hoạt chất này [2].

Song song đó, một nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu mang tên SerpentinaDB công bố năm 2015 đã hệ thống hóa 147 phân tử có nguồn gốc từ Rauvolfia serpentina, phân loại cấu trúc hóa học, dữ liệu không gian 3 chiều và các đặc tính hóa lý để phục vụ thiết kế thuốc [3]. Rễ, lá, hạt và quả của cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên như flavonoid, alkaloid, tannin và phenol [4]. Điều này khẳng định ba gạc chứa một tổ hợp dược chất vô cùng đậm đặc chứ không đơn thuần là một loại nước uống giải khát vô hại.

Các nghiên cứu thực nghiệm về tác dụng hạ huyết áp của ba gạc

Hoạt tính sinh học của ba gạc đối với chỉ số huyết áp đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm, cho thấy khả năng hạ áp mạnh tương đương hoặc thậm chí vượt trội hơn một số loại thuốc quy chuẩn ở liều cao.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên 30 con chuột cống trắng albino nhằm đánh giá hoạt tính hạ huyết áp và hạ lipid máu của dịch chiết cồn - nước từ Rauwolfia serpentina [4]. Các cá thể được chia đều thành 5 nhóm (mỗi nhóm 6 con): nhóm 1 ăn khẩu phần bình thường (đối chứng chuẩn), nhóm 2 chỉ ăn chế độ nhiều muối có bổ sung 8% NaCl (đối chứng dương bị tăng huyết áp), nhóm 3 dùng thuốc chuẩn atenolol với liều 50 mg/kg thể trọng, nhóm 4 và nhóm 5 được uống dịch chiết thực vật kết hợp chế độ ăn nhiều muối trong 4 tuần với liều lần lượt là 100 mg/kg (liều thấp) và 200 mg/kg thể trọng (liều cao) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất Rauwolfia serpentina ở cả hai mức liều đã làm giảm huyết áp một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) khi so sánh với nhóm đối chứng dùng muối và nhóm dùng thuốc atenolol [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tác động tích cực đến chỉ số mỡ máu, protein huyết thanh cũng như khả năng bảo vệ mô gan và thận của dịch chiết thảo dược này [4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu vào năm 2022 đã tối ưu hóa hệ phân tán nano của Rauvolfia serpentina sử dụng chất ổn định HPMC (hydroxy propyl methylcellulose) nhằm đánh giá tiềm năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trong ống nghiệm [5]. Nhóm nghiên cứu đã tạo ra mẫu tối ưu có kích thước hạt 350,8 nm, chỉ số phân tán đa hướng (PdI) là 0,372 và thế zeta đạt -11,3 mV [5]. Khi soi dưới kính hiển vi điện tử quét ở các độ phóng đại 400, 800 và 1600 lần, các hạt thuốc dạng hình que phân tán đồng đều trong chất nền [5]. Thử nghiệm khẳng định cả dịch chiết thô lẫn dạng bào chế nano của Rauvolfia serpentina đều thể hiện tiềm năng ức chế men chuyển angiotensin ở các nồng độ khác nhau [5]. Men chuyển angiotensin vốn là đích nhắm của nhiều nhóm thuốc tây trị cao huyết áp phổ biến hiện nay.

Bài học từ các tương tác thuốc tim mạch và nguy cơ nhịp tim chậm

Tương tác thuốc giữa các hợp chất tác động lên hệ thần kinh trung ương và thuốc tim mạch luôn là vấn đề được các chuyên gia y tế cảnh báo nghiêm ngặt do nguy cơ loạn nhịp. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2020 đã phân tích 52 trường hợp gặp phản ứng bất lợi do tương tác giữa thuốc hướng thần và thuốc điều trị bệnh tim mạch [6]. Kết quả ghi nhận nhóm thuốc chẹn beta chiếm tỷ lệ tương tác cao nhất, lên tới 25% tổng số trường hợp (13 ca) [6].

Các biểu hiện nguy hiểm được ghi nhận bao gồm hạ huyết áp khi phối hợp chlorprotixene với nebivolol hoặc metoprolol (2 ca), xuất hiện rung nhĩ khi kết hợp risperidone với atenolol (1 ca), và tình trạng nhịp tim chậm (bradycardia) khi dùng đồng thời perphenazine cùng metoprolol (1 ca) [6]. Ngoài ra, các ca loạn nhịp thất cũng xuất hiện khi phối hợp sertindole với metoprolol (1 ca) hoặc ziprasidone với sotalol (3 ca) [6].

Thêm vào đó, một báo cáo tổng quan năm 2010 về các thuốc chẹn thụ thể beta-adrenergic và thuốc co mạch cũng nhấn mạnh rằng các tương tác thuốc có thể dẫn đến hiện tượng nhịp tim chậm phản xạ (reflex bradycardia) rất nguy hiểm, phụ thuộc vào liều lượng chất kích thích đi vào cơ thể [7]. Các bệnh nhân mắc bệnh tim mạch sẵn có là đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương nhất trước các biến chứng nghiêm trọng bắt nguồn từ những phản ứng kết hợp thuốc không kiểm soát [7].

Vì các alkaloid trong cây ba gạc hoa đỏ như reserpine hay ajmaline có cơ chế làm giảm trương lực giao cảm và điều hòa nhịp tim tương tự nhiều hoạt chất dược lý kinh điển, việc dùng trà ba gạc chung với các thuốc chẹn beta (như atenolol, metoprolol, sotalol) cũng tạo ra nguy cơ xuất hiện các đợt chậm nhịp tim hoặc rối loạn dẫn truyền tương tự như các tương tác thuốc kể trên [4], [2], [6].

Rủi ro khi tự ý thu hái và dùng trà thảo mộc thô

Một trong những vấn đề nguy hiểm nhất của việc tự uống "trà ba gạc" tự chế là sự dao động khó lường của hàm lượng hoạt chất. Rễ cây ba gạc tự nhiên chứa nồng độ alkaloid rất cao nhưng con số này thay đổi tùy thuộc vào mùa thu hái, độ tuổi của cây và thổ nhưỡng [1], [2]. Khi phơi khô nấu nước uống, người dùng hoàn toàn không thể biết mình đang nạp vào cơ thể bao nhiêu miligram reserpine hay ajmaline [2].

Hơn nữa, việc nhầm lẫn loài trong tự nhiên rất dễ xảy ra. Một nghiên cứu năm 2013 về giám định pháp y cây ba gạc Ấn Độ (Rauvolfia serpentina) bằng kỹ thuật mã vạch DNA cho thấy nhu cầu thu hái tự nhiên quá mức khiến việc kiểm soát loài trên thị trường gặp rất nhiều khó khăn [1]. Nghiên cứu này đã phải tìm ra hai chỉ thị indel đặc thù cho loài trong vùng intron rps16 trên 79 mẫu tiêu bản thực vật và 1 mẫu rễ cây bị tịch thu, trải rộng trên 39 loài khác nhau mới có thể định danh chính xác [1]. Điều này cho thấy việc người dân tự hái hoặc mua các bó rễ, lá cây trôi nổi ngoài thị trường về làm trà có nguy cơ cao dùng nhầm loài hoặc sử dụng dược liệu chứa độc tính khó kiểm soát.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị huyết áp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc tây có tác dụng phụ độc hại, còn thảo dược thiên nhiên thì lành tính nên có thể uống thay nước lọc mỗi ngày. Đây là một quan niệm sai lầm nguy hiểm. Rất nhiều loại thuốc tây hiện đại chính là các phân tử được chiết xuất hoặc tổng hợp phỏng theo hoạt chất từ cây cỏ, trong đó có alkaloid từ cây ba gạc [1], [2], [3]. Khi uống trà thảo dược thô, người bệnh đang trực tiếp nạp dược chất vào cơ thể nhưng lại thiếu đi công cụ định lượng chính xác như viên thuốc đã qua kiểm nghiệm.

Một sai lầm khác là tự ý giảm liều thuốc tây được bác sĩ kê đơn rồi uống bù bằng trà ba gạc. Việc làm này khiến huyết áp dao động thất thường. Nguy cơ tổn thương cơ quan đích như mạch máu não, tim và thận tăng vọt trong những đợt huyết áp tăng vọt bất ngờ do thảo dược không duy trì được nồng độ ổn định cả ngày dài.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Những nhóm người bệnh sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng trà ba gạc hoặc bất kỳ chế phẩm thô nào từ loại cây này:

  • Người đang được kê đơn bất kỳ loại thuốc điều trị tăng huyết áp nào, đặc biệt là nhóm chẹn beta (atenolol, metoprolol), thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc lợi tiểu [4], [6].
  • Người có nhịp tim chậm bẩm sinh, người có tiền sử block nhĩ thất, suy tim hoặc rối loạn nhịp tim [6].
  • Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị thần kinh hoặc thuốc chống loạn thần, do nguy cơ tương tác làm gia tăng triệu chứng ngoại tháp hoặc suy giảm tuần hoàn [6].
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú, do các alkaloid trong cây có thể qua hàng rào rau thai và sữa mẹ gây độc cho thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người có chức năng gan thận suy giảm nặng chưa được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.

Hướng dẫn xử trí và lời khuyên thực tế

Để kiểm soát huyết áp bền vững và an toàn, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị được bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Nếu đang có thói quen sử dụng trà ba gạc hoặc các loại trà lá hạ áp tự hái, người bệnh cần ngừng lại ngay và thông báo cho bác sĩ điều trị trong lần tái khám gần nhất.

Trong sinh hoạt hằng ngày, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh như giảm lượng muối ăn vào (dưới 5g muối/ngày), tăng cường rau xanh, trái cây giàu kali tự nhiên, bỏ thuốc lá và duy trì cân nặng hợp lý. Việc tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn 30 phút mỗi ngày mang lại hiệu quả hạ áp đã được chứng minh an toàn mà không gây ra các xung đột dược lý nguy hiểm. Đồng thời, hãy duy trì thói quen tự đo và ghi chép nhật ký huyết áp tại nhà bằng máy đo bắp tay để cung cấp dữ liệu chính xác cho bác sĩ khi điều chỉnh thuốc.

Trà ba gạc là một nguồn dược liệu quý chứa nhiều alkaloid hạ áp mạnh nhưng có biên độ an toàn hẹp và dễ tương tác xấu với thuốc điều trị tim mạch [4], [2], [6]. Tuyệt đối không tự biến bản thân thành nơi thử nghiệm sự kết hợp giữa thảo mộc tự nhiên và tân dược. Hãy luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung bất kỳ loại nước uống dược liệu nào vào chu trình điều trị hàng ngày.