Dầu ăn cho trẻ ăn dặm: Thêm bao nhiêu là đủ?

Nhiều cha mẹ bắt đầu cho con ăn dặm thường loay hoay trước câu hỏi có nên nêm dầu ăn vào cháo bột hay không. Nỗi sợ con bị đầy bụng hoặc thừa cân khiến không ít phụ huynh hạn chế tối đa chất béo trong thực đơn hằng ngày.

Thực tế, chất béo không chỉ an toàn mà còn là thành phần dinh dưỡng bắt buộc phải có mặt trong mỗi bữa ăn dặm của trẻ nhỏ. Bổ sung chất béo vào từng món mặn giúp bảo đảm nhu cầu năng lượng và dưỡng chất nền tảng cho sự lớn lên của trẻ ^[1].

Vì sao trẻ nhỏ cần nhiều chất béo hơn người lớn?

Nhu cầu chuyển hóa và lớn nhanh trong năm đầu đời đòi hỏi một mật độ năng lượng rất cao từ khẩu phần ăn hằng ngày ^[1]. Trong 6 tháng đầu đời, nguồn dinh dưỡng tối ưu từ sữa mẹ hoặc sữa công thức đã cung cấp đầy đủ lượng chất béo này để trẻ phát triển ^[1].

Khi bước sang giai đoạn ăn dặm từ 6 đến 24 tháng tuổi, khẩu phần của trẻ có nguy cơ bị thiếu hụt lipid nghiêm trọng nếu chỉ cho ăn cháo loãng với rau củ và thịt nạc ^[2]. Dữ liệu phân tích cho thấy hàm lượng lipid trong bữa ăn bổ sung tại nhiều quốc gia đang ở mức rất thấp ^[2].

Bên cạnh vai trò cung cấp các axit béo thiết yếu, lipid giữ vị trí sống còn giúp cơ thể trẻ hấp thu tốt các vitamin tan trong chất béo gồm vitamin A, D, E và K ^[2]. Ngoài ra, việc thêm chất béo còn tạo độ sánh mịn, dậy hương thơm và cải thiện mùi vị món ăn, từ đó hỗ trợ kích thích trẻ ăn ngon miệng hơn ^[2].

Trẻ cần những loại axit béo nào để phát triển trí não?

Sự hoàn thiện cấu trúc não bộ và hệ thống thần kinh trong giai đoạn nhũ nhi gắn liền với các loại axit béo chuỗi dài chưa bão hòa ^[1]. Các dưỡng chất thiết yếu hàng đầu cần cho sự phát triển của trẻ, đặc biệt là chức năng thần kinh, bao gồm các lipid thiết yếu như axit arachidonic và axit docosahexaenoic (DHA), đi kèm với sắt, canxi và vitamin D ^[1].

Nếu chế độ ăn dặm nghèo nàn chất béo, cơ thể trẻ sẽ không nhận đủ nguồn nguyên liệu cấu thành màng tế bào thần kinh và võng mạc ^[1]. Việc bảo đảm sữa mẹ kèm bổ sung sắt, hoặc duy trì tối thiểu 700ml sữa công thức mỗi ngày kết hợp thêm chất béo vào các bữa ăn mặn là giải pháp để đáp ứng đầy đủ nhu cầu cơ bản này ^[1].

Axit béo linoleic cũng đóng vai trò then chốt nhưng dễ bị thiếu hụt nếu phụ huynh cho trẻ sử dụng các nguồn thực phẩm không thích hợp trong năm đầu đời ^[3]. Điển hình, nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ uống sữa bò nguyên kem không đạt đủ lượng axit linoleic theo khuyến nghị y khoa, dù đã kết hợp cùng các món ăn dặm trên bàn ăn ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ thiếu hụt chất béo ở trẻ ăn dặm

Trái ngược với nỗi sợ thừa cân của người lớn, phần lớn trẻ nhỏ sau 6 tháng tuổi lại đối mặt với nguy cơ thiếu lipid do thói quen ăn uống kiêng khem của gia đình.

Nghiên cứu đoàn hệ EDEN công bố năm 2017 tại Pháp theo dõi khẩu phần của 1.275 trẻ ở mốc 8 và 12 tháng tuổi đã ghi nhận con số đáng báo động ^[4]. Có dưới 5% số trẻ không bú mẹ đạt được mức khuyến nghị tiêu thụ ít nhất 40% tổng năng lượng từ chất béo ^[4]. Trong khi đó, hơn 95% trẻ lại nhận trên 45% năng lượng từ carbohydrate ^[4].

Các nhà khoa học nhận thấy phần lớn trẻ đạt mức khuyến nghị về tinh bột nhưng tỷ lệ đạt chuẩn về chất béo lại quá nhỏ bé, đòi hỏi cộng đồng cần hiểu đúng hơn về nhu cầu chất béo đặc thù của trẻ ^[4]. Thời điểm bắt đầu cho ăn bổ sung cũng có liên quan trực tiếp đến mức tiêu thụ chất béo và carbohydrate của các bé ^[4].

Tại các vùng nông thôn ở Zimbabwe vào năm 2012, thử nghiệm can thiệp cải thiện thực hành nuôi dưỡng trên các bà mẹ có con từ 6 đến 12 tháng tuổi cho thấy vấn đề phổ biến là độ đa dạng thực phẩm kém và mật độ năng lượng khẩu phần thấp ^[5]. Khi các bà mẹ được hướng dẫn bổ sung 20g sản phẩm dinh dưỡng gốc lipid (Nutributter) mỗi ngày hoặc tận dụng bơ lạc, bơ hạt bản địa để trộn vào cháo, mức nạp chất béo của trẻ mới tăng lên rõ rệt ^[5].

Nguồn chất béo ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ?

Chất lượng và loại chất béo trẻ tiêu thụ trong năm đầu đời tác động mạnh mẽ đến các chỉ số chuyển hóa trong máu ^[3].

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 1994 thực hiện trên 104 trẻ khỏe mạnh từ 4 đến 6 tháng tuổi kéo dài cho đến khi 12 tháng tuổi ^[3]. Trẻ được chia ngẫu nhiên vào các nhóm uống sữa bò nguyên kem, sữa công thức tiêu chuẩn (chất béo chiếm 48-49% năng lượng từ mỡ bơ hoặc dầu đậu nành phối hợp dầu dừa), hoặc một trong hai loại sữa công thức có tỷ lệ chất béo thấp hơn (36% năng lượng từ dầu cọ olein, dầu ngô và dầu rum) bên cạnh thức ăn dặm thông thường ^[3].

Kết quả cho thấy tổng năng lượng nạp vào giữa các nhóm là tương đương nhau ^[3]. Tăng trưởng về cân nặng, chiều dài cơ thể và chu vi vòng đầu ở cả bốn nhóm trẻ không có sự khác biệt ^[3].

Tuy nhiên, trẻ uống sữa bò nguyên kem có mức hấp thu chất béo tổng phần, chất béo bão hòa và cholesterol cao hơn, kéo theo nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh ở mốc 12 tháng tuổi cao hơn đáng kể so với nhóm dùng sữa công thức dầu thực vật ^[3]. Nồng độ LDL-cholesterol và apolipoprotein B ở trẻ dùng sữa công thức ít béo gốc dầu thực vật cũng thấp hơn so với các nhóm dùng sữa bò hay sữa bột thông thường ^[3].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng dầu ăn cho trẻ

Nhiều cha mẹ tin rằng thêm dầu ăn vào cháo sẽ làm thay đổi khẩu vị, khiến trẻ lười ăn hoặc từ chối bữa ăn. Quan niệm này đã được kiểm chứng qua một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên 26 trẻ bắt đầu ăn dặm từ 4,8 tháng tuổi ^[6].

Nghiên cứu đánh giá mức độ tiếp nhận của trẻ đối với ba loại súp súp lơ xanh: dạng không chứa chất béo, dạng bổ sung 7% dầu thực vật, và dạng bổ sung 7% chất béo từ sữa ^[6]. Kết quả đo lường lượng ăn tự do và mức độ yêu thích cho thấy việc bổ sung chất béo không hề làm thay đổi lượng ăn của trẻ, bất kể đó là dầu thực vật hay chất béo sữa ^[6]. Thói quen bú mẹ hay bú sữa công thức trước đó cũng không ảnh hưởng đến mức độ hợp tác của trẻ với món ăn có dầu mỡ ^[6].

Một hiểu lầm khác là sợ trẻ sơ sinh không tiêu hóa được chất béo bổ sung. Một nghiên cứu năm 2014 trên 36 trẻ sinh non có mở thông ruột dưới 2 tháng tuổi đã chứng minh điều ngược lại ^[7]. Khi được bổ sung sớm chất béo qua đường tiêu hóa cùng dầu cá (18 trẻ nhóm can thiệp), các bé dung nạp tốt, tăng thể tích dinh dưỡng qua ruột, giảm phụ thuộc vào dinh dưỡng tĩnh mạch và cải thiện tăng trưởng cân nặng, chiều dài sau khi đóng thông ruột ^[7].

Bên cạnh đó, quan niệm loại trừ hoàn toàn gia vị và dầu mỡ khỏi đĩa thức ăn của trẻ cũng cần được nhìn nhận lại dựa trên các hướng dẫn dinh dưỡng hiện đại ^[1].

Ai cần thận trọng khi bổ sung chất béo?

Mặc dù chất béo là dưỡng chất thiết yếu, việc bổ sung cho một số nhóm trẻ cần có sự tư vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng:

• Trẻ có tiền sử dị ứng thực phẩm nặng hoặc gia đình có cơ địa dị ứng cao cần thận trọng khi thử các loại dầu ép từ hạt như lạc, đậu nành hoặc dầu mè.
• Trẻ mắc các bệnh lý bẩm sinh liên quan đến chuyển hóa axit béo hoặc tổn thương đường tiêu hóa mạn tính, rối loạn hấp thu chất béo cần phác đồ ăn uống chuyên biệt thay vì tự ý thêm dầu mỡ.
• Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc từng can thiệp phẫu thuật tiêu hóa cần được bác sĩ tính toán liều lượng dinh dưỡng đường ruột phù hợp thể trạng ^[7].

Cha mẹ tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng chất béo khắt khe cho trẻ khỏe mạnh khi chưa có chỉ định y tế.

Hướng dẫn bổ sung chất béo vào bữa ăn dặm của trẻ

Để bảo đảm cung cấp đủ năng lượng và axit béo thiết yếu cho não bộ mà không làm quá tải hệ tiêu hóa non nớt, phụ huynh có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Thêm chất béo vào từng món mặn: Khuyến nghị dinh dưỡng nêu rõ nên thêm chất béo vào mỗi món mặn trong khẩu phần ăn dặm của trẻ ^[1]. Khi nấu chín cháo hoặc bột mặn, cha mẹ tắt bếp rồi trộn trực tiếp một thìa cà phê nhỏ (khoảng 5ml) dầu ăn vào bát thức ăn.
• Đa dạng hóa nguồn chất béo: Kết hợp xen kẽ các loại dầu thực vật giàu axit béo chưa bão hòa (dầu hạt cải, dầu mè, dầu đậu nành, dầu ô liu) cùng mỡ động vật sạch nhằm bảo đảm tỷ lệ lipid cân đối ^[3], ^[4].
• Kết hợp thực phẩm tự nhiên: Ngoài dầu nêm, có thể bổ sung lipid thông qua các thực phẩm giàu chất béo tốt như quả bơ nghiền, các loại hạt xay mịn làm bơ hạt nếu trẻ đáp ứng tốt ^[5].
• Duy trì lượng sữa phù hợp: Trẻ bú mẹ cần được bổ sung thêm sắt, trong khi trẻ dùng sữa công thức cần duy trì tối thiểu 700ml mỗi ngày để kết hợp cùng thức ăn dặm đáp ứng trọn vẹn nhu cầu dưỡng chất ^[1].

Nhu cầu chất béo ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chiếm tỷ trọng năng lượng rất lớn nhằm phục vụ mục tiêu tăng trưởng thể chất và trí não ^[1], ^[4]. Việc thêm một lượng nhỏ dầu ăn hay mỡ động vật vào từng bữa cháo mặn là thao tác đơn giản nhưng mang lại lợi ích dinh dưỡng dài lâu. Khi trẻ có các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa hoặc tăng trưởng, cha mẹ nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để điều chỉnh thực đơn phù hợp nhất.