Nhiều người trẻ, đặc biệt là phụ nữ, thường e dè khi thưởng thức một ly sữa đậu nành hay các món ăn từ đậu phụ vì lo ngại nguy cơ "phá vỡ nội tiết". Lời đồn phổ biến trên các diễn đàn làm đẹp cho rằng hoạt chất tương tự hormone nữ trong đậu nành sẽ làm hormone mất cân bằng, kích thích tuyến bã nhờn và gây bùng phát mụn trứng cá.
Thực tế, các bằng chứng khoa học không cho thấy việc tiêu thụ đậu nành gây rối loạn nội tiết tố hay kích hoạt mụn trứng cá. Trái lại, các hợp chất tự nhiên trong đậu nành hoạt động theo cơ chế điều hòa chọn lọc rất tinh vi, không làm tăng vọt estrogen và hoàn toàn không mang đặc tính kích thích hormone nam – thủ phạm chính gây mụn bọc.
Bản chất của phytoestrogen: "Hormone thực vật" hoạt động thế nào?
Nỗi sợ hãi đối với đậu nành xuất phát từ thành phần isoflavone, một nhóm polyphenol tự nhiên thường được gọi là phytoestrogen. Về mặt hóa học, isoflavone là các hợp chất phenol dị vòng có cấu trúc không gian tương tự như phân tử hormone 17beta-estradiol của cơ thể [1]. Nhờ cấu trúc tương đồng này, isoflavone có khả năng gắn kết vào các thụ thể estrogen (ER) bên trong tế bào [2].
Tuy nhiên, có sự khác biệt rất lớn giữa phytoestrogen từ thực vật và hormone estrogen nội sinh của con người. Isoflavone chỉ là chất chủ vận estrogen rất yếu khi so sánh với hormone tự nhiên [3]. Tác động sinh học của chúng thay đổi linh hoạt tùy thuộc vào mô đích, trạng thái của thụ thể và đặc biệt là nồng độ estrogen nội sinh đang lưu hành trong cơ thể người dùng [1].
Cơ chế độc đáo này giải thích tại sao isoflavone hoạt động giống như một chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM) [4]. Khi nồng độ estrogen trong cơ thể ở mức cao, isoflavone có thể cạnh tranh vị trí gắn trên thụ thể và đóng vai trò như chất ức chế [2]. Ngược lại, trong môi trường thiếu hụt estrogen, chúng lại thể hiện hoạt tính kích hoạt nhẹ nhàng [2].
Bằng chứng từ nghiên cứu trên linh trưởng: Đậu nành có làm tăng estrogen?
Để làm rõ tác động của isoflavone lên hệ thống nội tiết, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm can thiệp nghiêm ngặt trên mô hình động vật linh trưởng có đặc điểm nội tiết gần gũi với con người. Một nghiên cứu công bố năm 2006 trên 31 cá thể khỉ cynomolgus đã cắt bỏ buồng trứng được thiết kế theo mô hình ngẫu nhiên để đánh giá tương tác giữa chế độ ăn đậu nành và estrogen [2]. Các cá thể được chia nhóm và luân chuyển qua 8 chế độ ăn chứa lượng isoflavone tương đương ở người từ 0, 60, 120 đến 240 mg/ngày, kết hợp với hormone estradiol liều thấp hoặc liều cao [2].
Kết quả cho thấy ở môi trường estrogen cao, liều isoflavone cao nhất 240 mg/ngày đã làm giảm đáng kể sự tăng sinh tế bào tuyến vú và kích thước tử cung [2]. Sự suy giảm này đi kèm với việc biểu hiện dấu ấn hoạt hóa thụ thể estrogen pS2 giảm rõ rệt [2]. Đáng chú ý, tất cả các liều isoflavone thử nghiệm đều làm giảm nồng độ estrone và estradiol tự do trong huyết thanh ở môi trường estrogen cao [2]. Ngược lại, trong điều kiện estrogen thấp, isoflavone không gây tác động kích thích estrogen rõ rệt nào [2].
Một công trình tổng hợp năm 2009 tiếp tục khẳng định isoflavone trong đậu nành không biểu hiện đặc tính kích thích estrogen ở khỉ cynomolgus ngay cả ở liều lượng tương đối cao [4]. Thay vào đó, chúng làm giảm phản ứng tăng sinh tế bào tuyến vú và nội mạc tử cung do estrogen gây ra [4]. Các nhà khoa học cũng phát hiện một số chất chuyển hóa của isoflavone như glyceollin có tác tính đối kháng chọn lọc trên từng mô mà không gây kích hoạt mô [4].
Tác động tới chuyển hóa, độ nhạy insulin và tuyến giáp
Bên cạnh trục hormone sinh dục, sức khỏe làn da và nội tiết chuyển hóa còn liên quan mật thiết đến nồng độ insulin và hoạt động của tuyến giáp. Rối loạn đường huyết và kháng insulin thường là tác nhân gián tiếp làm tăng tiết bã nhờn, dẫn đến bít tắc lỗ chân lông.
Một nghiên cứu năm 2008 được thực hiện trên 15 cá thể linh trưởng chưa mãn kinh nhằm đánh giá chế độ ăn giàu isoflavone trong 4 tháng so với chế độ ăn không đậu nành [5]. Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp kẹp đường huyết - insulin tiêu chuẩn vàng và xét nghiệm dung nạp glucose đường tĩnh mạch [5]. Kết quả chứng minh chế độ ăn nhiều isoflavone hoàn toàn không gây ảnh hưởng bất lợi đến độ nhạy insulin [5]. Nghiên cứu chỉ ghi nhận sự thay đổi về khả năng tiết insulin để đáp ứng với kích thích glucose [5].
Ngoài ra, chế độ ăn đậu nành trong thử nghiệm này còn làm tăng nhẹ nồng độ hormone tuyến giáp thyroxine (T4) và tăng nồng độ cholesterol tốt HDL [5]. Các đánh giá cơ chế phân tử chỉ ra rằng isoflavone có thể kích hoạt thụ thể nhân PPAR, hoạt động tương tự như các chất điều hòa lipid và chuyển hóa glucose an toàn [6]. Việc kích hoạt thụ thể liên quan đến estrogen (ERR) cũng góp phần thúc đẩy quá trình phân giải mỡ tự nhiên của cơ thể [6].
Vì sao isoflavone chọn lọc thụ thể ER-beta mà không kích hoạt mụn?
Để hiểu vì sao đậu nành không thể gây mọc mụn theo con đường nội tiết, cần phân tích sự tương tác của genistein - thành phần isoflavone chính - đối với các thụ thể tế bào. Thụ thể estrogen trong cơ thể người tồn tại ở hai dạng đồng pha chính: ER-alpha và ER-beta [7]. Genistein được xác định là chất chủ vận mạnh mẽ và có ái lực chọn lọc cao đối với dạng thụ thể ER-beta [7].
Nồng độ genistein tự do trong huyết thanh đạt được qua chế độ ăn đậu nành dồi dào nằm trong khoảng vừa đủ để gắn kết vào ER-beta [7]. Trong khi đó, ái lực của genistein đối với thụ thể ER-alpha thấp hơn khoảng mười lần [7]. Sự khác biệt mang tính quyết định này bảo vệ cơ thể khỏi hiện tượng quá sản mô không mong muốn, bởi ER-alpha là thụ thể kích thích tăng sinh tế bào còn ER-beta đóng vai trò kìm hãm [7].
Quan trọng nhất đối với vấn đề mụn trứng cá, isoflavone đậu nành hoàn toàn không có cấu trúc hay hoạt tính của hormone androgen (hormone nam) [7]. Mụn trứng cá nội tiết chủ yếu xuất hiện khi thụ thể androgen tại tuyến bã nhờn bị kích thích quá mức bởi testosterone hoặc dihydrotestosterone (DHT), khiến da đổ dầu và viêm nang lông. Isoflavone không gắn vào thụ thể androgen để gây bít tắc lỗ chân lông, đồng thời đặc tính đối kháng nhẹ ở môi trường estrogen cao giúp giữ cân bằng sinh học ổn định [2].
Đánh giá mức độ an toàn qua các nghiên cứu lâm sàng
Dữ liệu quan sát dịch tễ học và các nghiên cứu lâm sàng trên người ủng hộ tính an toàn của việc sử dụng đậu nành trong thực đơn thường nhật. Các nghiên cứu quan sát ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư vú thấp hơn đáng kể ở các quốc gia Đông Á, nơi đậu nành là thực phẩm truyền thống quen thuộc [1]. Nhiều đánh giá lâm sàng cũng xác nhận việc tiêu thụ đậu nành giúp làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần, giảm cholesterol xấu LDL và giảm mỡ máu triglyceride [1].
Bên cạnh đó, các sản phẩm từ đậu nành còn hỗ trợ làm giảm mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa ở phụ nữ tiền mãn kinh [1]. Một đánh giá khoa học năm 2007 cho biết cho đến nay chưa có tác dụng bất lợi nào được ghi nhận ở người khi sử dụng protein đậu nành trong thời gian ngắn hoặc dài hạn [1].
Tuy nhiên, các chuyên gia dịch tễ cũng lưu ý rằng bằng chứng về tác động phòng ngừa bệnh lý của isoflavone vẫn tồn tại những kết quả trái chiều giữa các mô hình nuôi cấy tế bào và nghiên cứu lâm sàng [3]. Tác động thực tế của isoflavone còn phụ thuộc vào liều lượng sử dụng, thời gian tiếp xúc và khả năng hấp thu của từng cá thể [4]. Do đó, việc hiểu đúng bản chất thực phẩm sẽ giúp loại bỏ những lo ngại thiếu cơ sở khoa học về việc đậu nành "gây độc" cho hệ nội tiết.
Hiểu lầm phổ biến: Uống sữa đậu nành bị mụn là do đâu?
Nếu đậu nành và isoflavone không gây rối loạn nội tiết, tại sao một số người vẫn gặp tình trạng nổi mụn sau khi uống sữa đậu nành? Lời giải cho hiện tượng này thường không nằm ở bản thân hạt đậu nành mà nằm ở cách thức chế biến và thành phần phụ gia đi kèm.
Đa số các loại sữa đậu nành đóng hộp hoặc sữa nấu thủ công trên thị trường thường được thêm một lượng lớn đường tinh luyện và sữa đặc để tăng hương vị ngọt béo. Chế độ ăn chứa lượng đường cao làm đường huyết tăng vọt nhanh chóng, kích thích giải phóng các yếu tố tăng trưởng liên quan đến bã nhờn và gây bùng phát mụn viêm.
Một nguyên nhân khác có thể đến từ phản ứng dị ứng hoặc bất dung nạp thực phẩm nhẹ ở đường tiêu hóa. Khi cơ thể phản ứng với một loại protein lạ, phản ứng viêm toàn thân có thể biểu hiện ra ngoài da. Ngoài ra, việc quy kết mụn do đậu nành đôi khi chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên với chu kỳ kinh nguyệt, thời điểm căng thẳng hoặc thói quen vệ sinh da mặt chưa đúng cách.
Ai nên thận trọng khi sử dụng đậu nành?
Mặc dù thực phẩm từ đậu nành an toàn cho đại đa số người khỏe mạnh, việc bổ sung dưỡng chất này vẫn cần sự lưu ý ở một số nhóm đối tượng đặc thù. Các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy chưa đủ bằng chứng thuyết phục để khuyến nghị sử dụng viên uống isoflavone nồng độ cao nhằm thay thế liệu pháp hormone cho phụ nữ mãn kinh [1].
Những người có tiền sử bệnh lý ung thư phụ thuộc hormone hoặc đang điều trị bệnh lý tuyến giáp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm bổ sung isoflavone chiết xuất liều cao. Một nghiên cứu trên linh trưởng ghi nhận isoflavone có thể làm thay đổi nhẹ nồng độ thyroxine, do đó người đang dùng thuốc hormone tuyến giáp cần theo dõi chặt chẽ chỉ số xét nghiệm [5].
Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng với cây họ đậu cần ngừng sử dụng ngay nếu xuất hiện các triệu chứng ngứa ngáy, mẩn đỏ hoặc khó thở. Phụ nữ mang thai và cho con bú nên duy trì chế độ ăn uống tự nhiên đa dạng, không nên tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng chứa isoflavone tinh khiết liều cao khi chưa có chỉ định y khoa.
Áp dụng đậu nành vào chế độ ăn để làn da luôn khỏe mạnh
Để nhận được những lợi ích dinh dưỡng tuyệt vời từ đậu nành mà không lo lắng về mụn hay rối loạn nội tiết, bạn nên ưu tiên các nguồn thực phẩm nguyên bản toàn phần. Đậu phụ, đậu nành lông luộc (edamame), tương nén tempeh hoặc sữa đậu nành tự nấu không đường là những lựa chọn bổ dưỡng, giàu đạm thực vật và chất xơ.
Khi tự nấu hoặc mua sữa đậu nành, hãy duy trì thói quen uống nguyên chất, không cho thêm đường kính hoặc sữa đặc. Sự kết hợp giữa đạm đậu nành lành mạnh và chế độ ăn ít đường sẽ giúp cải thiện hồ sơ mỡ máu, bảo vệ thành mạch mà không gây gánh nặng cho làn da [1].
Bạn có thể sử dụng từ 1 đến 2 khẩu phần thực phẩm từ đậu nành mỗi ngày (tương đương 1 cốc sữa đậu nành 250ml hoặc 100g đậu phụ) xen kẽ cùng các nguồn protein khác như cá, trứng, thịt gia cầm. Hãy nhớ rằng làn da sáng mịn là kết quả tổng hòa của chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và chăm sóc da khoa học. Đậu nành là một thực phẩm bổ dưỡng, hoàn toàn không phải là "kẻ tội đồ" gây mọc mụn như những lời đồn thổi vô căn cứ.