Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống một thìa dầu olive vào buổi sáng lúc bụng đói để kích thích tiêu hóa và làm sạch ruột. Mẹo dân gian này xuất phát từ suy nghĩ dầu ăn đóng vai trò như chất trơn, đẩy chất thải ra ngoài dễ dàng hơn.

Các dữ liệu lâm sàng cho thấy dầu olive thực sự có tác dụng cải thiện tình trạng táo bón qua đường ăn uống hoặc can thiệp ngoài da [1], [2], [3]. Tuy nhiên, cơ chế tác động và hiệu quả thực tế cần được xem xét cẩn trọng dựa trên các thử nghiệm y khoa thay vì xem đây là thần dược chữa bách bệnh.

Hiệu quả làm mềm phân qua đường tiêu hóa

Hiện tượng đại tiện khó thường đi kèm các triệu chứng như phân cứng, cảm giác đi ngoài không hết hoặc tắc nghẽn vùng hậu môn trực tràng [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, dầu đóng vai trò tương tự như chất làm mềm cơ học, hỗ trợ phân di chuyển thuận lợi hơn trong lòng ruột [2], [4].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 trên 50 bệnh nhân chạy thận nhân tạo bị táo bón mạn tính theo tiêu chuẩn Rome III đã kiểm chứng tác dụng của việc bổ sung dầu olive qua đường miệng [2]. Những người tham gia gồm 29% nam giới, độ tuổi trung bình 51 được chia ngẫu nhiên dùng dầu khoáng (17 người), dầu olive (16 người) hoặc dầu hạt lanh (17 người) với liều ban đầu 4 mL/ngày trong 4 tuần [2].

Kết quả ghi nhận điểm đánh giá triệu chứng táo bón theo thang Rome III ở nhóm dùng dầu olive giảm rõ rệt từ 10,3 xuống còn 3,2 sau 4 tuần can thiệp [2]. Tác dụng cải thiện điểm số ở 5 trên 6 triệu chứng táo bón của dầu olive tương đương với nhóm sử dụng dầu khoáng y tế [2]. Điều này chứng minh việc bổ sung một lượng nhỏ dầu thực vật dạng lỏng có thể hỗ trợ cải thiện độ khuôn và tần suất phân ở người có nguy cơ cao [2].

Thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng sau phẫu thuật

Ngoài nhóm bệnh nhân suy thận, tác dụng hỗ trợ nhu động ruột của dầu olive nguyên chất còn được khẳng định trên người bệnh sau mổ tim mở [3]. Đây là đối tượng thường xuyên gặp tình trạng đau đớn và táo bón kéo dài sau can thiệp phẫu thuật lồng ngực [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2025 tại Iran trên 110 bệnh nhân bắc cầu động mạch vành đã chia đối tượng thành hai nhóm can thiệp và đối chứng [3]. Nhóm can thiệp được cho sử dụng 30 cc dầu olive nguyên chất (extra virgin) mỗi ngày kèm thức ăn, tính từ 1 ngày trước mổ kéo dài liên tục đến 30 ngày sau phẫu thuật [3].

Dữ liệu thu nhận qua thang đánh giá hình thái phân Bristol và thang đo mức độ đau cho thấy nhóm tiêu thụ dầu olive giảm điểm đau và giảm độ nặng của táo bón rõ rệt so với nhóm chăm sóc thông thường (p < 0,05) [3]. Nghiên cứu chỉ ra việc đưa dầu olive vào khẩu phần hàng ngày là giải pháp dinh dưỡng an toàn giúp phục hồi chức năng bài tiết phân sau can thiệp y khoa lớn [3].

Dữ liệu dịch tễ học về thói quen dùng dầu olive

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ dầu olive và sức khỏe đường ruột cũng được phản ánh qua các khảo sát dân số tại khu vực Địa Trung Hải [5]. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2006 tại tỉnh Albacete tiến hành khảo sát 414 người trên 50 tuổi (độ tuổi trung bình 67,07, trong đó 56,9% là nữ) về chế độ ăn và lối sống [5].

Tại địa phương này, chỉ có 4,4% dân số trên 50 tuổi có triệu chứng táo bón [5]. Đáng chú ý, tỷ lệ tiêu thụ dầu olive nguyên chất hàng ngày lên tới 96,6% dân số tham gia khảo sát [5]. Đặc biệt, trong nhóm những người có thói quen đi ngoài trên 3 lần mỗi tuần, tỷ lệ người tiêu thụ lượng lớn dầu olive nguyên chất chiếm tới 97,7% [5]. Tuy nghiên cứu quan sát không trực tiếp khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối, dữ liệu cho thấy sự hiện diện thường xuyên của loại dầu này trong bữa ăn gắn liền với hoạt động tiêu hóa đều đặn [5].

Các can thiệp ngoài da và thụt tháo hỗ trợ

Bên cạnh con đường ăn uống, dầu olive còn được thử nghiệm như một liệu pháp can thiệp ngoài da hoặc bơm hậu môn để xử lý ứ trệ chất thải [1], [6], [4].

Nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên năm 2021 trên 40 trẻ em từ 1-4 tuổi mắc táo bón chức năng theo tiêu chuẩn Rome III đã đánh giá tác dụng của việc bôi thuốc mỡ chứa 85% dầu olive lên thành bụng 2 lần/ngày trong 4 ngày [1]. Tần suất đi ngoài ở nhóm dùng thuốc mỡ dầu olive tăng rõ rệt từ ngày đầu tiên cho tới ngày thứ 4 so với nhóm dùng giả dược paraffin lỏng (p < 0,05) mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào như đau bụng hay kích ứng da [1].

Tác dụng hỗ trợ của phương pháp massage thành bụng với dầu olive nguyên chất cũng được báo cáo ở người cao tuổi, giúp hạ điểm số táo bón và kích thích thư giãn đường ruột [6]. Tuy nhiên, một thử nghiệm năm 2023 trên trẻ sơ sinh bị đau bụng co thắt (colic) lại cho thấy massage bụng bằng dầu olive chỉ làm giảm nhẹ số lần đi tiêu nhưng không mang ý nghĩa thống kê [7].

Đối với các ca bệnh nặng, hồi cứu trên 118 bệnh nhi táo bón mạn tính nặng cho thấy thủ thuật thụt tháo bằng dầu olive với liều 1-2 ml/kg phát huy hiệu quả tống xuất khối phân tắc nghẽn ở 77,6% bệnh nhân và đóng vai trò chất bôi trơn hiệu quả ở 76,9% trường hợp [4]. Phương pháp này hữu ích trên cả các trẻ có dị tật hậu môn trực tràng hoặc bệnh phình đại tràng bẩm sinh [4].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của các tài liệu hiện nay. Dầu olive không nằm trong nhóm thuốc nhuận tràng tiêu chuẩn đầu tay được các hướng dẫn điều trị y khoa khuyến nghị mạnh mẽ [8].

Theo tổng quan hệ thống năm 2021 về các liệu pháp trị táo bón không kê đơn, bằng chứng mạnh nhất (khuyến cáo mức A) thuộc về nhóm thuốc nhuận tràng thẩm thấu polyethylene glycol và phan tả diệp (senna) [8]. Các chất xơ bổ sung như psyllium hay muối magie thuộc nhóm khuyến cáo mức B [8]. Việc sử dụng dầu olive hiện chủ yếu dừng lại ở các nghiên cứu can thiệp quy mô nhỏ hoặc can thiệp bổ trợ, chưa có các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn ở dân số khỏe mạnh thông thường [2], [3], [8].

Ai nên thận trọng khi dùng dầu olive?

Dầu olive là chất béo đậm đặc năng lượng. Người mắc bệnh lý túi mật, viêm tụy hoặc suy giảm chức năng gan mật cần thận trọng trước khi nạp lượng lớn dầu béo vào thời điểm bụng đói.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ bị tiêu chảy hoặc người đang trong chế độ ăn kiểm soát năng lượng nghiêm ngặt không nên uống dầu nguyên chất tùy tiện. Các trường hợp táo bón kéo dài đi kèm sụt cân, sốt hoặc chảy máu trực tràng cần đến cơ sở y tế để thăm khám, tuyệt đối không tự ý dùng dầu thay thế đơn thuốc điều trị.

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày

Thay vì uống một cốc dầu lớn lúc sáng sớm dễ gây buồn nôn, bạn có thể áp dụng dầu olive vào chế độ ăn một cách tự nhiên và an toàn:

  • Liều lượng tham khảo: Bắt đầu từ 1 thìa cà phê (khoảng 4-5 mL) mỗi ngày giống mức liều khởi điểm trong thử nghiệm lâm sàng, sau đó có thể tăng dần tùy khả năng dung nạp [2]. Nghiên cứu hậu phẫu sử dụng mức 30 cc mỗi ngày chia kèm các bữa ăn [3].
  • Cách kết hợp: Trộn dầu olive nguyên chất vào các món rau củ luộc, salad hoặc thêm vào bát cháo, súp ấm. Việc ăn kèm thức ăn giúp hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày và đảm bảo hấp thu đồng đều [3].
  • Chế độ sinh hoạt nền tảng: Bổ sung 1,5-2 lít nước mỗi ngày, ăn đủ rau xanh, hoa quả tươi và duy trì vận động thể chất thường xuyên như thói quen của người dân vùng ít táo bón [5].

Dầu olive là nguồn chất béo lành mạnh có khả năng hỗ trợ mềm phân và làm dịu triệu chứng táo bón khi dùng đúng mức [2], [3]. Dù vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, không thể thay thế lối sống khoa học và phác đồ điều trị chuyên khoa khi có bệnh lý tiềm ẩn [8].