Thói quen dân gian và câu hỏi đặt ra
Mỗi khi thời tiết oi bức hoặc cơ thể mệt mỏi do say nắng, nhiều gia đình thường nấu nước đậu ván trắng (bạch biển đậu) để uống giải nhiệt, giải cảm. Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng loại hạt này vừa bổ tỳ vị, vừa giúp hạ nhiệt nhanh chóng khi bị trúng nắng.
Tuy nhiên, liệu đậu ván trắng có thực sự giải cảm như lời đồn, hay tác dụng này bắt nguồn từ cơ chế bù nước và dinh dưỡng thông thường? Khoa học hiện đại đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học của loại đậu này để làm sáng tỏ giá trị thực tế của nó.
Đậu ván trắng có thực sự giải cảm?
Câu trả lời ngắn gọn: đậu ván trắng không chứa các hoạt chất hạ sốt, kháng virus hay trị cảm cúm đặc hiệu như tân dược. Khái niệm "giải cảm nắng" hay "giải thử" trong dân gian thực chất phản ánh việc cơ thể được hồi phục sau khi bù đắp lượng nước và năng lượng hao hụt.
Khi nấu đậu ván trắng lấy nước uống, cơ thể nhận được chất lỏng, đường tự nhiên và các dưỡng chất cần thiết. Sự hồi phục này dễ bị nhầm lẫn là vị thuốc đã đẩy lùi virus gây cảm sốt.
Giá trị dinh dưỡng dưới góc nhìn khoa học
Đậu ván trắng (Dolichos lablab hay Lablab purpureus) là cây họ đậu giàu tiềm năng dinh dưỡng nhưng chưa được khai thác tương xứng [1]. Báo cáo năm 2021 chỉ ra đây là loại cây họ đậu chịu hạn tốt, có triển vọng nâng cao an ninh lương thực và giảm suy dinh dưỡng ở các nước đang phát triển [1].
Mặc dù có tiềm năng lớn về mặt dinh dưỡng và cải thiện sức khỏe, loại đậu này hiện vẫn ít phổ biến trong chế độ ăn thông thường của con người [1]. Đa phần các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào đặc tính nông học thay vì phân tích sâu tác động dinh dưỡng đối với sức khỏe [1].
Tác động bảo vệ đường ruột và niêm mạc dạ dày
Các nghiên cứu gần đây tập trung làm rõ tác dụng sinh học của các hợp chất trong hạt đậu ván trắng trên mô hình động vật:
Bảo vệ miễn dịch và hệ vi sinh ruột: Nghiên cứu phân lập hỗn hợp oligosaccharide ký hiệu SRSV (chiếm 86% hàm lượng đường, gồm sucrose, raffinose, stachyose và verbascose theo tỷ lệ khối lượng 19:16,8:50:14,2) từ hạt đậu ván trắng [2]. Trên mô hình chuột bị suy giảm miễn dịch do cyclophosphamide (CTX), liều dùng SRSV 150 mg/kg giúp bảo tồn độ nguyên vẹn của nhung mao ruột, đảo ngược teo cơ quan miễn dịch và khôi phục tỷ lệ tế bào CD4+/CD8+ [2]. Hợp chất này tăng cường tạo máu ở tủy xương, tăng số lượng bạch cầu, tế bào lympho ngoại vi, đồng thời điều chỉnh nồng độ TNF-alpha [2]. SRSV làm tăng đa dạng vi sinh đường ruột, làm giàu các nhóm có lợi (Ruminococcus, UBA1819, Anaerofustis) và giảm chủng gây bệnh Atopobiaceae [2]. Qua phân tích chuyển hóa, SRSV thúc đẩy sản sinh L-arginine; khi triệt tiêu vi sinh vật đường ruột bằng kháng sinh, tác dụng bảo vệ này biến mất [2].
Chống tổn thương niêm mạc dạ dày: Nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cho thấy dịch chiết đậu ván trắng (mã NKM 23-1) có khả năng bảo vệ tế bào niêm mạc dạ dày trước tổn thương do căng thẳng (SRMD) thông qua kích hoạt con đường Nrf2 dẫn xuất HO-1 [3]. Hệ thống Keap1-Nrf2 là chốt chặn quan trọng giúp tế bào chống lại stress oxy hóa [3]. Việc kích hoạt Nrf2 từ dịch chiết này giúp ức chế phức hợp inflammasome, giảm giải phóng cytokine gây viêm và bảo vệ tế bào dạ dày [3].
Dù vậy, các bằng chứng trên mới dừng lại ở cấp độ chiết xuất tinh khiết trên động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người mắc bệnh cảm cúm.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nước đậu ván trắng giúp người dùng cảm thấy dễ chịu chủ yếu nhờ:
- Cung cấp nước giải tỏa tình trạng mất nước qua mồ hôi khi làm việc dưới trời nắng.
- Bổ sung năng lượng nhẹ dạng đường bột tiêu hóa chậm, làm dịu dạ dày.
- Giảm cảm giác háo khát tức thì.
Tuy nhiên, hạt đậu ván trắng không có cơ chế tiêu diệt virus gây cảm lạnh hay virus cúm mùa. Nếu lầm tưởng đây là vị thuốc đặc trị, người bệnh có thể bỏ qua các biện pháp y tế cần thiết khi sốt cao kéo dài hoặc nhiễm khuẩn hô hấp.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng hễ ốm sốt là có thể uống nước đậu ván trắng thay thế thuốc hạ sốt. Đây là quan niệm sai lầm. Nước đậu chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng nhẹ nhàng, không can thiệp vào trung khu điều hòa thân nhiệt khi có phản ứng viêm cấp tính.
Một hiểu lầm khác là dùng hạt đậu sống xay uống để giữ nguyên chất. Hạt họ đậu sống thường chứa một số chất kháng dinh dưỡng hoặc độc tố tự nhiên, bắt buộc phải qua xử lý nhiệt kỹ trước khi dùng.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Mặc dù lành tính khi nấu chín, một số trường hợp cần chú ý:
- Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ đầy hơi, trướng bụng nên hạn chế dùng lượng lớn do hạt chứa hàm lượng oligosaccharide (như stachyose, raffinose) cao [2]. Các chất này lên men mạnh trong đại tràng [2].
- Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính hoặc có bệnh lý suy giảm miễn dịch nặng không nên tự ý dùng chiết xuất đậu ván trắng thay thế phác đồ bác sĩ chỉ định.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Để tận dụng giá trị thực phẩm của đậu ván trắng, có thể áp dụng:
- Liều lượng: Khoảng 30-50g hạt khô mỗi ngày dưới dạng thực phẩm.
- Sơ chế: Rửa sạch, ngâm nước vài giờ, sau đó sao vàng nhẹ hoặc nấu chín nhừ. Tuyệt đối không ăn sống.
- Cách dùng: Nấu chè loãng ít đường, hầm canh hoặc đun nước uống trong những ngày nắng nóng để hỗ trợ bù dịch. Khi ốm sốt, vẫn cần ưu tiên uống dung dịch oresol theo đúng hướng dẫn y tế để bù điện giải chuẩn xác.
Đậu ván trắng là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và hứa hẹn nhiều hoạt tính sinh học cho hệ tiêu hóa, miễn dịch. Việc sử dụng loại hạt này cần đặt đúng vị trí là biện pháp hỗ trợ bồi bổ, tránh thần thánh hóa thành bài thuốc trị cảm sốt thay thế y học hiện đại.
