Nhiều người tập yoga thường băn khoăn liệu việc mang tất chống trượt có làm giảm cảm giác thật của lòng bàn chân hay không. Bề mặt tiếp xúc giữa chân và thảm đóng vai trò trực tiếp trong việc giữ thăng bằng qua từng động tác. Liệu lớp vải và các hạt cao su bám sàn có vô tình triệt tiêu khả năng cảm thụ bản thể tự nhiên?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có là việc mang tất chống trượt đơn thuần không làm suy giảm khả năng kiểm soát thăng bằng so với đi chân trần [1]. Thậm chí, trong một số điều kiện nhiễu loạn hoặc khi kết hợp với độ nén y khoa, tất còn hỗ trợ giảm biên độ dao động cơ thể [1, 6].
Cảm thụ bản thể lòng bàn chân hoạt động ra sao?
Cảm thụ bản thể là khả năng hệ thần kinh nhận biết vị trí, chuyển động và lực tác động lên các bộ phận của cơ thể mà không cần nhìn bằng mắt. Lòng bàn chân chứa mạng lưới thụ thể cơ học dày đặc, liên tục gửi tín hiệu về tủy sống và não bộ [2]. Khi bạn đứng trên thảm, áp lực thay đổi giúp cơ thể tự điều chỉnh để không ngã.
Tập luyện yoga đòi hỏi đặt bàn chân vững chắc trên sàn để kích hoạt hệ thống cảm giác - vận động [3]. Quá trình này tạo ra sự học hỏi cảm thụ bản thể qua các tư thế thăng bằng [3]. Khi mang tất, nhiều người lo ngại lớp đệm sẽ chặn đứng các luồng thông tin xúc giác quan trọng này.
Tuy nhiên, cơ thể con người sở hữu khả năng bù trừ cảm giác linh hoạt [3]. Khi một kênh thông tin bị thay đổi, hệ thần kinh sẽ tự điều chỉnh trọng số, ưu tiên khai thác các tín hiệu đáng tin cậy hơn từ khớp cổ chân và hệ thống tiền đình để duy trì ổn định tư thế [3].
Tất chống trượt tác động thế nào đến thăng bằng?
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã kiểm tra trực tiếp tác động của tất chống trượt lên phản ứng tư thế trước các tác động gây mất thăng bằng [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên 10 người trẻ khỏe mạnh với độ tuổi trung bình 24,5 [1].
Các tình nguyện viên trải qua các thử nghiệm có và không có tất chống trượt, kết hợp hoặc không kết hợp với tải trọng thêm 10% trọng lượng cơ thể từ áo tạ [1]. Kết quả ghi nhận việc mang tất chống trượt đơn thuần không làm thay đổi độ trễ phản xạ (latency), cho thấy phản ứng thần kinh không hề bị chậm lại [1].
Đặc biệt, việc chỉ sử dụng tất chống trượt làm giảm biên độ dao động cơ thể so với điều kiện đi chân trần [1]. Điều này đồng nghĩa với việc tất chống trượt đơn thuần thực sự giúp tăng cường độ ổn định tư thế chứ không làm giảm khả năng kiểm soát như nhiều người lo lắng [1].
Dù vậy, nghiên cứu này chỉ ra điểm đáng lưu ý: khi kết hợp tất chống trượt cùng tải trọng phía trước, độ mất ổn định tư thế lại tăng lên với độ lệch trọng tâm lớn hơn [1]. Nghiên cứu bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ gồm 10 người, cần thêm các khảo sát quy mô lớn hơn để kiểm chứng [1].
Tác động của tất nén và hạt kích thích xúc giác
Nghiên cứu năm 2024 đánh giá tác động của loại tất kết hợp độ nén và kích thích xúc giác (có các hạt cao su nhỏ tiếp xúc với da lòng bàn chân) so với đi chân trần [4]. Nghiên cứu thực hiện trên 54 người trưởng thành khỏe mạnh gồm 28 nữ và 26 nam, độ tuổi trung bình 40 tuổi [4].
Những người tham gia hoàn thành bài kiểm tra tổ chức cảm giác (Sensory Organization Test - SOT) để đo lường các điểm số cảm giác thân thể, tiền đình và thị giác [4]. Kết quả cho thấy điểm số SOT không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa việc mang tất có hạt cao su và đi chân trần [4]. Dù phân tích toàn bộ nhóm hay chia thành nhóm có hiệu suất ban đầu cao và thấp, kết quả vẫn tương đương nhau [4].
Các nhà nghiên cứu nhận định rằng ở người trưởng thành khỏe mạnh, lượng thông tin xúc giác bổ sung từ các hạt này có thể trở nên dư thừa, hoặc bài kiểm tra chưa đủ độ khó để bộc lộ sự khác biệt [4]. Mặc dù việc mang tất giúp cải thiện độ nhạy cảm giác thân thể, lợi ích này không tự động chuyển hóa thành việc tăng độ vững tư thế [4].
Bài học từ các nghiên cứu về bề mặt tiếp xúc
Nghiên cứu năm 2022 về tất nén y khoa và bán lâm sàng trên những người bị mất vững cổ chân và người khỏe mạnh đã làm rõ thêm vai trò của cảm giác bàn chân [5]. Khi cả thị giác và cảm thụ bản thể bị xáo trộn (nhắm mắt trên bề mặt xốp), việc mang tất nén giúp giảm đáng kể chiều dài đường đi của tâm áp lực (COP PL) so với đi chân trần, tức cải thiện độ vững tư thế [5].
Tuy nhiên, trong các thử nghiệm giới hạn thăng bằng (LOS), không có sự khác biệt nào giữa các loại tất, cho thấy tất không làm thay đổi biên độ kiểm soát tối đa [5]. Điều này củng cố quan điểm rằng khi bề mặt tiếp xúc thay đổi, cơ thể thích ứng bằng cách dựa vào áp lực từ vải nén bó sát cổ chân để bù đắp [5].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2019 trên các vận động viên bóng rổ nữ chỉ ra rằng việc tập thăng bằng bằng chân trần trên sàn cứng giúp giảm quỹ đạo lắc lư cơ thể tốt hơn so với bề mặt đệm xốp của giày thể thao thông thường [2]. Sự tương tác trực tiếp giữa da chân và mặt sàn cứng kích hoạt hiệu quả các thụ thể cơ học dưới lòng bàn chân, mang lại lượng thông tin xúc giác dồi dào [2].
Nghiên cứu năm 2021 trên phụ nữ trẻ cũng xác nhận các loại giày thể thao không làm thay đổi căn bản chiến lược thăng bằng hay tăng cường cảm thụ bản thể so với chân trần [6]. Sự thích ứng của hệ thần kinh vận động phụ thuộc nhiều vào độ vững chắc của bề mặt sàn hơn là lớp vải mỏng bọc ngoài da [4, 7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng tất tập yoga
Hiểu lầm phổ biến nhất là mang tất sẽ làm "liệt" cảm giác ngón chân và khiến chân yếu đi. Dữ liệu thực tế cho thấy hệ thống cảm thụ bản thể cổ chân phản ứng rất nhạy với các kích thích bên ngoài [1, 8]. Việc mang tất chống trượt chỉ thay đổi đặc tính ma sát giữa bàn chân và thảm chứ không ngăn chặn được áp lực cơ học truyền từ mặt sàn qua xương và gân [1].
Một hiểu lầm khác là đi chân trần luôn tốt hơn trong mọi hoàn cảnh. Nghiên cứu năm 2021 trên người cao tuổi (65 đến 84 tuổi) cho thấy mang tất nén y khoa (20-30 mmHg) giúp giảm đáng kể sai số nhận biết vị trí khớp cổ chân so với đi chân trần [7]. Đối với những người có hệ cảm giác bị suy giảm theo tuổi tác, một lớp ôm sát phù hợp còn hỗ trợ hệ thần kinh định vị tốt hơn [7].
Tương tự, giảm thiểu độ dịch chuyển tâm áp lực (COP) không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thăng bằng tốt hơn [3]. Người tập yoga có thể có biên độ dịch chuyển tâm áp lực lớn hơn để thích nghi và bù trừ an toàn cho các tư thế khó [3].
Ai nên thận trọng khi dùng tất chống trượt?
Người tập yoga có mang thêm tạ hoặc tập các bài kháng lực nặng cần lưu ý [1]. Bằng chứng cho thấy sự kết hợp giữa tất chống trượt và tải trọng cơ thể phía trước làm tăng biên độ mất ổn định tư thế, dễ gây ngã hơn so với bình thường [1].
Những người mắc các bệnh lý thần kinh cơ hoặc chấn thương cổ chân mãn tính không nên tự ý thay đổi phụ kiện hỗ trợ mà cần tham khảo ý kiến chuyên gia vật lý trị liệu [1, 3]. Việc lựa chọn đi chân trần hay mang tất cần dựa trên sự thoải mái và độ an toàn thực tế trên thảm tập.
Gợi ý áp dụng thực tế trên thảm tập
Nếu bạn tập các bài yoga đòi hỏi giữ thăng bằng một chân hoặc chuyển động linh hoạt, đi chân trần trên thảm bám tốt vẫn là lựa chọn tự nhiên giúp tối ưu hóa thụ thể cơ học [2]. Chân trần giúp các ngón chân xòe rộng, bám sàn chắc chắn hơn.
Nếu phòng tập lạnh, chân ra nhiều mồ hôi gây trơn trượt, hoặc sàn tập có vấn đề vệ sinh, tất chống trượt là giải pháp an toàn và hoàn toàn không gây hại cho phản xạ thăng bằng [1]. Bạn nên chọn loại tất vừa vặn, có các hạt bám phân bố đều khắp gót và các đốt ngón chân.
Tóm lại, cảm thụ bản thể là một hệ thống phối hợp đa giác quan phức tạp chứ không chỉ phụ thuộc vào lớp tiếp xúc ngoài cùng của da [3]. Việc mang tất chống trượt không làm cùn mòn khả năng giữ thăng bằng của bạn, miễn là bạn cảm thấy vững chãi và an toàn trong từng nhịp thở.
