Đeo thắt lưng quá chặt có làm tăng cơn trào ngược axit?

Sau bữa trưa văn phòng hoặc những buổi tiệc tùng no nê, không ít người có phản xạ nới lỏng chiếc thắt lưng đi một, hai nấc để giải tỏa cảm giác căng tức vùng bụng. Nhiều người thường thắc mắc liệu thói quen thắt dây lưng quá chặt để giữ phom quần áo hoặc đeo đai nịt bụng định hình có thực sự là thủ phạm khiến cơn ợ nóng, trào ngược axit bùng phát dữ dội hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Có, đặc biệt nếu bạn đã có sẵn bệnh lý trào ngược hoặc có cơ vòng thực quản yếu [1, 5]. Đeo thắt lưng chặt làm tăng áp lực cơ học trong ổ bụng và dạ dày, làm biến dạng chỗ nối dạ dày - thực quản, đồng thời cản trở khả năng tống xuất axit ra khỏi thực quản [1, 4, 5]. Tuy nhiên, ở người hoàn toàn khỏe mạnh có van thực quản hoạt động tốt, việc đeo đai lưng hỗ trợ thông thường có thể không gây ra sự khác biệt đáng kể nào về triệu chứng ^[1].

Áp lực từ chiếc thắt lưng tác động lên dạ dày thế nào?

Để hiểu vì sao một phụ kiện bên ngoài lại ảnh hưởng đến đường tiêu hóa bên trong, cần nhìn vào cấu tạo của điểm giao nhau giữa thực quản và dạ dày. Tại đây có một bộ phận đóng vai trò như chiếc "van một chiều" gọi là cơ thắt thực quản dưới, giúp thức ăn đi xuống dạ dày nhưng ngăn không cho dịch vị axit trào ngược lên trên [2, 5]. Khi chiếc van này đủ khỏe, nó có thể chống đỡ tốt trước những đợt tăng áp lực từ ổ bụng ^[1].

Khi bạn siết chặt một chiếc thắt lưng quanh eo, hành động này tạo ra lực ép cơ học từ bên ngoài, trực tiếp làm tăng áp lực nội ổ bụng và áp lực bên trong dạ dày [1, 3, 4]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 chỉ ra rằng tình trạng tăng áp lực ổ bụng do béo bụng hoặc do đeo thắt lưng chặt sẽ gây biến dạng cơ học tại vùng nối dạ dày - thực quản thông qua việc hình thành thoát vị hoành một phần ^[2].

Ngay cả khi axit chưa trào hẳn qua toàn bộ cơ thắt để vọt lên cao, áp lực ổ bụng tăng cao cũng khiến axit xâm nhập sâu vào bên trong chính cơ thắt dưới - một hiện tượng gọi là trào ngược nội cơ thắt ^[2]. Ở những người béo phì có đeo thêm thắt lưng, tình trạng trào ngược axit đoạn ngắn càng trở nên rõ rệt hơn ^[2]. Hơn nữa, khi có thoát vị hoành, "túi axit" (vùng dịch vị tập trung ở phần trên dạ dày sau ăn) sẽ phình to hơn, đóng vai trò như một bể chứa axit chực chờ trào lên bất cứ khi nào cơ thắt thực quản bị suy yếu ^[2].

Sự biến dạng cơ học âm thầm này kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng giãn dài vùng tâm vị và gây viêm nhiễm ngay cả ở những người béo phì không hề có triệu chứng rõ ràng ^[2]. Đáng lưu ý, vùng tâm vị bị viêm có đặc điểm hóa mô miễn dịch tương tự như niêm mạc Barrett không chuyển sản ruột - một yếu tố có ý nghĩa trong việc hình thành ung thư tại chỗ nối dạ dày - thực quản ^[2]. Bên cạnh đó, việc đeo thắt lưng chặt còn làm tăng số đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua có kèm theo trào ngược, đồng thời làm suy giảm khả năng làm sạch axit đã trào lên thực quản, đặc biệt là sau các bữa ăn [1, 5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Tác động của việc siết chặt vùng bụng lên chứng trào ngược đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu thực nghiệm trên cả người bệnh lẫn người khỏe mạnh.

Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2017 đã trực tiếp đánh giá tác động của việc dùng đai thắt lưng ép bụng lên bệnh nhân mắc bệnh trào ngược ^[3]. Nhóm nghiên cứu thực hiện trên 14 bệnh nhân, bao gồm 8 người bị viêm thực quản và 6 người mắc thực quản Barrett, với độ tuổi trung vị là 56 và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung vị là 26,8 ^[3]. Trước khi đo đạc, người bệnh được ngưng thuốc ức chế bơm proton ít nhất 7 ngày và ngưng thuốc kháng thụ thể H2 ít nhất 24 giờ ^[3]. Các nhà khoa học sử dụng phương pháp đo pH và đo áp lực nhu động độ phân giải cao kết hợp trong 20 phút lúc đói và 90 phút sau một bữa ăn tiêu chuẩn ^[3]. Người tham gia được đo ở hai trạng thái: không đeo đai và có đeo một chiếc đai cử tạ buộc chặt, bơm căng đến áp lực cố định là 50 mmHg ^[3].

Kết quả cho thấy khi không đeo đai, áp lực trong dạ dày vốn đã có sự tương quan thuận với vòng eo của người bệnh, với mức chênh lệch áp lực giữa người có vòng eo nhỏ nhất và lớn nhất lên tới 15 mmHg ^[3]. Khi đeo đai thắt lưng vào, áp lực trong dạ dày tăng thêm trung vị 6,9 mmHg lúc đang đói và tăng thêm tới 9,0 mmHg sau khi ăn ^[3]. Hệ quả là tình trạng trào ngược axit dạ dày - thực quản tại các đầu dò pH (trải dài 5,5 cm phía trên điểm có áp lực cơ thắt thực quản dưới cao nhất) đã tăng lên gấp khoảng 8 lần do chiếc đai lưng ^[3]. Sau bữa ăn, số cơn trào ngược trung bình khi đeo đai là 4 lần, gấp đôi so với mức 2 lần khi không đeo đai ^[3]. Dù tổng số lần giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua không tăng do đeo đai, nhưng số lần giãn cơ có kèm theo trào ngược đã tăng từ 2 lên 3,5 lần ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 cũng khảo sát cơ chế liên quan giữa chỉ số BMI, áp lực ổ bụng và rào cản chống trào ngược ^[4]. Nghiên cứu gồm hai phần: phần A thực hiện đo pH 24 giờ và đo áp lực đường tiêu hóa trên ở 103 bệnh nhân khó tiêu có kết quả nội soi bình thường; phần B khảo sát tác động của việc đeo đai thắt lưng làm tăng áp lực trong dạ dày trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh ^[4]. Kết quả ở nhóm 103 bệnh nhân cho thấy BMI có mối tương quan tuyến tính với mức độ tiếp xúc axit ở thực quản cả khi đứng lẫn khi nằm ngửa, đồng thời liên quan chặt chẽ với áp lực trong dạ dày khi hít vào và thở ra ^[4]. Ở nhóm 18 người khỏe mạnh, việc đeo chiếc đai thắt chặt vùng bụng đã tạo ra những thay đổi về mặt áp lực tương tự như những thay đổi xảy ra ở người có chỉ số BMI cao, ngoại trừ việc chiếc đai không làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới tương đối so với áp lực dạ dày ^[4].

Tuy nhiên, không phải lúc nào đeo đai lưng cũng gây trào ngược nếu "chiếc van" thực quản của bạn hoàn toàn khỏe mạnh. Một nghiên cứu năm 1998 đã kiểm tra xem đai hỗ trợ lưng có gây trào ngược dạ dày - thực quản hay không trên 10 tình nguyện viên khỏe mạnh ^[1]. Mỗi người trải qua hai đợt theo dõi pH nội thực quản kéo dài 8 giờ vào hai ngày khác nhau: một ngày không đeo đai và một ngày có đeo đai hỗ trợ lưng, kèm ghi nhật ký triệu chứng ^[1]. Kết quả cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới trung bình khi không đeo đai là 14 +/- 3,6 mmHg và khi có đeo đai là 15,8 +/- 4,3 mmHg, một sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê ^[1]. Tổng số cơn trào ngược, mức độ tiếp xúc axit ở thực quản và các triệu chứng ghi nhận đều tương đương nhau giữa hai ngày ^[1]. Nhóm tác giả kết luận rằng ở người khỏe mạnh có áp lực cơ thắt thực quản dưới bình thường, việc đeo đai hỗ trợ lưng không làm tăng trào ngược ^[1].

Điều này được làm rõ hơn qua một bài tổng quan năm 2022 phân tích các dữ liệu lịch sử về mối liên hệ giữa áp lực ổ bụng và chỗ nối thực quản - dạ dày ^[5]. Dữ liệu theo dõi pH thực quản 24 giờ và áp lực ổ bụng cho thấy chỉ có 8% các đợt tăng áp lực ổ bụng gây ra cơn trào ngược ^[5]. Thế nhưng, tỷ lệ này tăng lên 13% khi chỉ tính riêng ở nhóm bệnh nhân có cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu ^[5]. Trong tổng số trung bình 2,7 cơn trào ngược mỗi giờ được ghi nhận, chỉ có 38,7% là do tăng áp lực ổ bụng gây ra ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng áp lực ổ bụng đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát trào ngược chỉ khi cơ thắt thực quản dưới bị khiếm khuyết, cụ thể là khi áp lực cơ thắt dưới 5 mmHg và chiều dài đoạn cơ thắt nằm trong ổ bụng ngắn dưới 1 cm ^[5]. Một nghiên cứu lâm sàng và trong phòng thí nghiệm khác được trích dẫn trong cùng tài liệu cũng xác nhận tỷ lệ bất thường khi đo pH 24 giờ cao hơn ở những bệnh nhân có chiều dài cơ thắt trong ổ bụng dưới 1 cm và áp lực cơ thắt dưới 6 mmHg ^[5].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại đã vạch ra bức tranh khá rõ ràng về cơ chế vật lý của chiếc thắt lưng lên hệ tiêu hóa. Điểm mạnh của các nghiên cứu này là sử dụng những thiết bị đo đạc chính xác cao như đầu dò pH nhiều vị trí và máy đo áp lực nhu động độ phân giải cao, giúp lượng hóa cụ thể từng milimet thủy ngân (mmHg) áp lực tăng thêm trong dạ dày cũng như đếm chính xác số lần axit trào lên sau ăn [1, 2, 3]. Nhờ đó, y học giải thích được vì sao việc ép bụng từ bên ngoài lại mô phỏng gần giống tác hại cơ học của chứng béo bụng lên vùng tâm vị và thực quản [1, 3, 4].

Dù vậy, các bằng chứng này vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định khi áp dụng vào đời sống. Thứ nhất, cỡ mẫu trong các nghiên cứu thực nghiệm trực tiếp với đai lưng còn khá nhỏ, chỉ dao động từ 10 đến 18 người tham gia ở mỗi nhóm thử nghiệm đeo đai [1, 2, 3]. Thứ hai, trong nghiên cứu năm 2017, loại đai được dùng để thử nghiệm là đai cử tạ chuyên dụng được bơm căng đến mức áp lực cố định 50 mmHg ^[3]. Mức ép này có thể mạnh và ổn định hơn so với một chiếc thắt lưng da thời trang thông thường mà người dân đeo hàng ngày. Do đó, mức độ tăng trào ngược gấp 8 lần trong phòng thí nghiệm là con số phản ánh tình huống ép bụng rất chặt trên nền bệnh nhân đã có tổn thương thực quản sẵn ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về đai lưng và trào ngược

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng bất kỳ ai đeo thắt lưng hoặc đai hỗ trợ cột sống cũng sẽ bị trào ngược axit. Thực tế, cơ thể con người có cơ chế bảo vệ tự nhiên rất hiệu quả thông qua cơ thắt thực quản dưới [2, 5]. Ở người khỏe mạnh có áp lực cơ thắt bình thường (khoảng 14 - 15,8 mmHg) và chiều dài đoạn cơ thắt trong ổ bụng đủ dài, chiếc van này đủ sức giữ chặt dịch vị ngay cả khi bạn đeo đai hỗ trợ lưng trong suốt 8 giờ làm việc [2, 5].

Hiểu lầm thứ hai liên quan đến những người tập thể hình hoặc lao động nặng thường đeo đai lưng cứng với mục đích tăng áp lực ổ bụng để bảo vệ cột sống. Một nghiên cứu năm 1999 đo trực tiếp áp lực khi thực hiện nghiệm pháp Valsalva (hít sâu rồi nín thở rặn) và khi nâng tạ cho thấy việc đeo đai bụng làm tăng áp lực nội cơ của nhóm cơ dựng sống giúp làm cứng thân mình, nhưng thực chất không làm thay đổi khả năng nâng tối đa hay áp lực ổ bụng đỉnh điểm ^[6]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2006 trên 9 vận động viên cử tạ nâng mức tạ tới 75% trọng lượng cơ thể chỉ ra rằng đai lưng cứng giúp giảm khoảng 10% lực nén lên cột sống khi hít vào trước lúc nâng, nhưng hiệu quả này chủ yếu đến từ mô-men lực của chính chiếc đai chứ không phải do áp lực ổ bụng tạo ra ^[7]. Như vậy, việc cố siết đai thật chặt suốt buổi tập không mang lại lợi ích bảo vệ lưng vượt trội từ áp lực ổ bụng như nhiều người lầm tưởng, trong khi lại vô tình duy trì sức ép không cần thiết lên dạ dày nếu người tập có tiền sử trào ngược [1, 7, 8].

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng nếu không có cảm giác ợ nóng rát ngực khi đeo thắt lưng chặt hay khi bị béo bụng thì thực quản hoàn toàn bình thường. Nghiên cứu năm 2015 nhấn mạnh rằng tình trạng tăng áp lực ổ bụng gây ra sự phá vỡ cơ học "âm thầm" tại chỗ nối dạ dày - thực quản ^[2]. Hiện tượng axit xâm nhập vào ngay trong lòng cơ thắt và gây viêm tâm vị hoàn toàn có thể diễn ra ở những người béo phì không hề có triệu chứng lâm sàng ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng thắt lưng và đai nịt bụng?

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt thận trọng với thắt lưng chặt là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày - thực quản (GERD), người bị viêm thực quản hoặc mắc hội chứng thực quản Barrett ^[3]. Ở nhóm này, hàng rào chống trào ngược vốn đã tổn thương, việc ép bụng sẽ khiến áp lực dạ dày tăng vọt sau ăn, làm số cơn trào ngược tăng gấp đôi và lượng axit tiếp xúc với thực quản tăng gấp khoảng 8 lần, đồng thời khiến thực quản rất khó làm sạch lượng axit đã trào lên [1, 5].

Nhóm thứ hai là những người có cơ thắt thực quản dưới suy yếu về mặt giải phẫu hoặc chức năng, chẳng hạn như người có áp lực cơ thắt thấp (dưới 5 - 6 mmHg), chiều dài đoạn cơ thắt nằm trong ổ bụng ngắn (dưới 1 cm), hoặc người có thoát vị hoành [4, 5]. Những cá nhân này vốn đã không có khả năng chống đỡ tốt trước những đợt tăng áp lực ổ bụng sinh lý bình thường như khi rặn hay khi thay đổi tư thế cơ thể, nên một lực ép thêm từ thắt lưng sẽ dễ dàng kích hoạt cơn trào ngược [4, 5].

Nhóm thứ ba là những người thừa cân, béo phì, đặc biệt là béo bụng (vòng eo lớn) [1, 3, 4]. Bản thân vòng eo lớn và chỉ số BMI cao đã tự làm tăng áp lực nội dạ dày và làm biến dạng vùng nối dạ dày - thực quản [1, 3, 4]. Khi người béo phì đeo thêm thắt lưng chặt, hai nguồn áp lực cộng hưởng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược axit đoạn ngắn và làm phình to túi axit sau ăn ^[2]. Nếu bạn đang có bệnh nền đường tiêu hóa hoặc đang phải dùng thuốc điều trị dạ dày như thuốc ức chế bơm proton hay kháng H2, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được tư vấn chế độ sinh hoạt phù hợp thay vì tự ý điều chỉnh thuốc [1, 4].

Cách áp dụng thực tế để hạn chế trào ngược trong đời sống

Thay đổi thói quen ăn mặc hàng ngày là bước can thiệp đơn giản, không tốn kém nhưng giúp giảm ngay lực ép cơ học lên dạ dày ^[2]. Khi chọn quần và thắt lưng đi làm, bạn nên cài ở mức vừa vặn, tránh siết chặt đến mức tạo vết hằn sâu hoặc gây cảm giác tức bụng khi ngồi xuống. Đặc biệt, thời điểm nhạy cảm nhất là ngay sau các bữa ăn, khi áp lực dạ dày khi có đai lưng có thể tăng thêm trung vị 9,0 mmHg so với mức tăng 6,9 mmHg lúc đói ^[3]. Do đó, hãy chủ động nới lỏng thắt lưng từ 1 đến 2 nấc trước và trong ít nhất 90 phút sau bữa ăn để dạ dày có không gian co bóp tiêu hóa thức ăn mà không đẩy axit ngược lên trên ^[3].

Đối với những người sử dụng đai lưng cứng khi tập tạ hoặc làm việc khuân vác nặng, không nên đeo đai siết chặt liên tục trong suốt cả buổi tập [1, 8]. Bạn chỉ nên thắt đai ngay trước khi thực hiện hiệp nâng tạ nặng (và nhớ kết hợp hít vào đúng kỹ thuật trước khi nâng để giảm khoảng 10% lực nén cột sống), sau đó tháo lỏng đai ngay khi kết thúc hiệp tập để giải phóng áp lực cho vùng bụng ^[7].

Về lâu dài, để giải quyết tận gốc tình trạng tăng áp lực ổ bụng, việc kiểm soát cân nặng và giảm vòng eo đóng vai trò then chốt [1, 3, 4]. Các nghiên cứu lưu ý rằng những can thiệp giúp giảm biến dạng cơ học và giảm tiếp xúc axit tại vùng nối dạ dày - thực quản bao gồm điều chỉnh chế độ ăn uống, tập thể dục, dùng thuốc theo chỉ định, các liệu pháp tăng cường cơ thắt hoặc phẫu thuật đều có giá trị lâm sàng trong điều trị bệnh trào ngược, và những tổn thương cơ học âm thầm ở vùng này hoàn toàn có khả năng đảo ngược nếu được can thiệp sớm ^[2].

Tóm lại, một chiếc thắt lưng siết quá chặt thực sự có thể trở thành "trợ thủ" đắc lực đẩy axit từ dạ dày trào lên thực quản ở những người có van thực quản yếu, người béo bụng hoặc người đang mắc bệnh trào ngược [1, 4, 5]. Lắng nghe cơ thể, ưu tiên trang phục thoải mái vùng eo đặc biệt là sau bữa ăn và duy trì cân nặng hợp lý là những thói quen thiết thực giúp bảo vệ thực quản mỗi ngày [1, 4]. Nếu các triệu chứng ợ nóng, trớ axit vẫn kéo dài dù đã nới lỏng trang phục, người bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và điều trị bài bản ^[2].