Chế độ ăn DASH giàu rau củ, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt thường được khuyến khích trong thai kỳ nhằm kiểm soát huyết áp và đường huyết. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ mang thai khi tăng cường đột ngột lượng rau củ lại gặp phải tình trạng trướng bụng, ợ hơi và khó tiêu. Tình trạng này khiến không ít mẹ bầu băn khoăn liệu có nên tiếp tục duy trì chế độ dinh dưỡng này hay không.
Theo các thử nghiệm lâm sàng trên người, việc tăng lượng chất xơ trong chế độ ăn DASH thực sự làm gia tăng triệu chứng đầy hơi do vi khuẩn đường ruột lên men và làm chậm quá trình di chuyển của khí trong ống tiêu hóa [1]. Dù vậy, các phân tích tổng hợp cũng khẳng định chế độ ăn DASH đem lại nhiều lợi ích lớn cho thai kỳ, do đó mẹ bầu không nên bỏ cuộc mà cần điều chỉnh tốc độ dung nạp hợp lý [2].
Cơ chế khiến chế độ ăn DASH gây đầy hơi và chướng bụng
Chế độ ăn DASH tập trung nhiều vào các nhóm thực phẩm thực vật như rau xanh, hoa quả, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt [4, 5]. Khi lượng chất xơ tiêu thụ tăng lên, hệ vi sinh vật đường ruột sẽ đẩy mạnh quá trình lên men các loại carbohydrate phức hợp này, tạo ra một lượng khí lớn trong lòng ruột [1].
Bên cạnh đó, việc nạp nhiều chất xơ còn làm cản trở quá trình vận chuyển chất thải và khí tự nhiên qua ruột [1]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy lượng vi khuẩn thuộc nhóm Bacteroidetes có khả năng chuyển hóa và lên men nhiều loại chất xơ khác nhau, và sự thay đổi hệ vi sinh vật này liên quan trực tiếp đến các tác dụng phụ ở đường tiêu hóa như đầy hơi [1].
Bằng chứng khoa học về việc lưu giữ khí và chậm tiêu hóa
Hiện tượng đầy hơi do chế độ ăn DASH đã được ghi nhận cụ thể qua các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người [1]. Dữ liệu từ thử nghiệm DASH-Sodium công bố năm 2020 chỉ ra rằng chế độ ăn DASH nhiều chất xơ gây đầy hơi nhiều hơn rõ rệt so với chế độ ăn đối chứng ít chất xơ [1].
Các thử nghiệm nhỏ đi kèm cũng củng cố cơ chế này với những số liệu rõ ràng. Một thử nghiệm đo độ rỗng dạ dày bằng siêu âm thời gian thực trên 12 người tham gia cho thấy lượng chất xơ tăng lên làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày [1]. Ở một thử nghiệm khác trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh được truyền khí sinh lý vào hỗng tràng, chế độ ăn giàu chất xơ đã cản trở sự di chuyển khí trong ruột bằng cách giảm lực đẩy khối thức ăn xuống trực tràng [1]. Ngoài ra, nghiên cứu của Ho và cộng sự trên 63 người cũng kết luận chế độ ăn nhiều chất xơ gây đầy hơi nhiều hơn đáng kể so với chế độ ăn ít hoặc không có chất xơ [1].
Lợi ích chuyển hóa của chế độ ăn DASH đối với mẹ bầu
Dù có thể gây khó chịu tạm thời ở bụng, chế độ ăn DASH mang lại nhiều kết quả tích cực cho sức khỏe thai kỳ. Một phân tích tổng hợp năm 2025 từ 30 nghiên cứu trên 41.424 phụ nữ mang thai và trẻ em cho thấy tuân thủ chế độ ăn DASH giúp giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ (OR: 0,36; KTC 95%: 0,26–0,51) và giảm nguy cơ tăng cân quá mức trong thai kỳ (OR: 0,30; KTC 95%: 0,16–0,57) [2].
Chế độ ăn giàu chất xơ nói chung cũng gắn liền với việc giảm nguy cơ rối loạn tăng huyết áp thai kỳ (OR: 0,45; KTC 95%: 0,25–0,81) [2]. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 4 tuần trên 52 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ, nhóm can thiệp theo chế độ ăn DASH có tỷ lệ sinh mổ thấp hơn (46,2% so với 80,8%) và tỷ lệ cần dùng insulin thấp hơn (23% so với 73%) so với nhóm đối chứng [3]. Một nghiên cứu đoàn hệ trên 3.143 phụ nữ cũng ghi nhận việc tuân thủ chế độ ăn DASH giúp giảm nguy cơ sinh non (OR hiệu chỉnh: 0,59; KTC 95%: 0,40–0,85) [4]. Hơn nữa, việc áp dụng DASH còn liên quan đến huyết áp tâm trương thấp hơn ở 3 tháng giữa thai kỳ [5] hoặc huyết áp tâm trương thấp hơn ở cả 3 tháng đầu và 3 tháng cuối [6].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa khảo sát trực tiếp mối liên hệ giữa nồng độ hormone progesterone trong thai kỳ với tốc độ tiêu hóa khi ăn chế độ DASH. Dù progesterone thường được biết đến trên lý thuyết y khoa là làm giãn cơ trơn tiêu hóa, tài liệu được cung cấp chỉ mới chứng minh hiện tượng chậm rỗng dạ dày và ứ trệ khí xuất phát từ chính bản thân lượng chất xơ [1].
Ngoài ra, các nghiên cứu chưa đưa ra một lộ trình số ngày hay liều lượng tăng dần chất xơ chuẩn hóa dành riêng cho phụ nữ mang thai. Mức độ dung nạp và phản ứng của hệ vi sinh vật đường ruột ở từng thai phụ vẫn là yếu tố mang tính cá thể hóa cao chưa được lượng hóa đầy đủ [1].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?
Phụ nữ mang thai có tiền sử mắc hội chứng ruột kích thích hoặc hệ tiêu hóa quá nhạy cảm cần thận trọng, vì việc nạp nhiều chất xơ cùng lúc dễ gây đau quặn bụng và trướng hơi nghiêm trọng [1]. Khi gặp các triệu chứng khó chịu kéo dài, thai phụ không nên tự ý cắt giảm hoàn toàn dinh dưỡng mà cần trao đổi với bác sĩ.
Những người đang có các biến chứng thai kỳ hoặc bệnh lý tiêu hóa mạn tính cũng cần được theo dõi y khoa sát sao trước khi chuyển đổi khẩu phần ăn lớn [6]. Bất kỳ sự thay đổi dinh dưỡng nào ảnh hưởng đến cân nặng của thai nhi đều cần có sự hướng dẫn chuyên môn, bởi dữ liệu tổng hợp cho thấy chế độ ăn giàu chất xơ có liên quan đến việc giảm nhẹ cân nặng sơ sinh (-109,54 g; KTC 95%: -204,84 đến -14,24) [2].
Hướng dẫn áp dụng thực tế để giảm đầy hơi cho thai phụ
Thay vì tăng vọt lượng rau củ trong một bữa ăn, mẹ bầu nên chia nhỏ khẩu phần và phân bổ lượng chất xơ đều qua các bữa ăn trong ngày [1, 4]. Việc đưa thêm các loại rau củ, quả tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào thực đơn cần được thực hiện từng bước để hệ vi sinh vật đường ruột có thời gian thích nghi dần với quá trình lên men [1].
Thai phụ nên ưu tiên các loại rau nấu chín mềm để giảm tải áp lực cơ học lên đường tiêu hóa vốn đã bị giảm tốc độ di chuyển khí [1]. Uống đủ nước hàng ngày và kết hợp vận động nhẹ nhàng sau bữa ăn là thói quen cần thiết giúp hỗ trợ sự lưu thông của khí trong ống tiêu hóa.
Đầy hơi khi thực hiện chế độ ăn DASH chủ yếu bắt nguồn từ cơ chế lên men chất xơ và sự chậm thoát khí tự nhiên của đường ruột [1]. Mẹ bầu không nên quá lo lắng hay từ bỏ chế độ ăn này vì những lợi ích về huyết áp và đường huyết đã được chứng minh rõ rệt [2, 4]. Hãy điều chỉnh tốc độ ăn chất xơ từ tốn và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu cảm giác khó tiêu không thuyên giảm.
