Đi bộ nhanh có hỗ trợ giảm tích tụ mỡ trong gan không do rượu?

Nhiều người chỉ tình cờ phát hiện gan nhiễm mỡ khi đi khám sức khỏe tổng quát hoặc làm siêu âm ổ bụng định kỳ ^[1]. Câu hỏi phổ biến mà các bác sĩ thường nhận được là: "Tôi không uống rượu bia, vậy đi bộ nhanh mỗi ngày có giúp giảm bớt lượng mỡ tích tụ trong gan hay không?".

Câu trả lời ngắn gọn là có: vận động thể chất vừa sức như đi bộ nhanh là một trong những biện pháp can thiệp đầu tay then chốt nhằm hỗ trợ cải thiện tình trạng tích tụ mỡ ở gan ^[1]. Khi được kết hợp đồng bộ cùng chế độ ăn uống khoa học và quản lý cân nặng, bài tập hiếu khí này mang lại lợi ích rõ rệt trên chuyển hóa [1, 3].

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu: Mối lo âm thầm từ lối sống ít vận động

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hiện là bệnh gan mạn tính phổ biến nhất trên toàn cầu, xuất hiện ở cả người trưởng thành lẫn trẻ em ^[2]. Tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng ước tính dao động từ 20% đến 50%, tùy thuộc vào từng nhóm dân số và phương pháp chẩn đoán được áp dụng ^[2]. Căn bệnh này được xác định khi có sự hiện diện của tình trạng thoái hóa mỡ gan, tức lượng mỡ vượt quá 5% tế bào gan, đồng thời loại trừ hoàn toàn các nguyên nhân thứ phát như uống rượu quá mức, viêm gan virus mạn tính, viêm gan tự miễn hay sử dụng thuốc gây tích mỡ kéo dài ^[2].

Đa phần người bệnh ở giai đoạn đầu thường không có biểu hiện lâm sàng rõ rệt, thăm khám thể chất thông thường cũng không phát hiện bất thường ^[1]. Bệnh thường chỉ được phát hiện ngẫu nhiên khi nồng độ men gan trong máu tăng cao không rõ căn nguyên hoặc hình ảnh siêu âm cho thấy tình trạng gan nhiễm mỡ ^[1]. Lối sống tĩnh tại, tình trạng thừa cân béo phì và hội chứng chuyển hóa là những yếu tố liên quan mật thiết đến sự khởi phát cũng như tiến triển của bệnh lý này ^[1].

Mặc dù phần lớn trường hợp chỉ ở mức độ thoái hóa mỡ đơn thuần với tiên lượng khả quan, vẫn có khoảng 20% đến 30% bệnh nhân có thể tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) ^[2]. Viêm gan thoái hóa mỡ là thể bệnh nặng với các biến đổi mô học nghiêm trọng gồm xâm nhập tế bào viêm, thoái hóa phình bong tế bào gan và xơ hóa mô gan ^[2]. Thể bệnh này gắn liền với các rối loạn chuyển hóa phức tạp như đái tháo đường, béo phì và có thể dẫn tới những biến chứng đe dọa tính mạng như xơ gan hoặc ung thư tế bào gan ^[2].

Đi bộ nhanh tác động thế nào đến quá trình chuyển hóa lipid tại gan?

Về mặt bệnh học, sự tích tụ mỡ quá mức trong tế bào gan xuất phát từ việc mất cân bằng nghiêm trọng trong chu trình chuyển hóa lipid tại gan ^[3]. Chu trình này bao gồm các mắt xích phức tạp: nguồn lipid nạp vào cơ thể, khả năng hấp thu của tế bào gan, quá trình tân tạo mỡ mới (de novo lipogenesis), quá trình oxy hóa axit béo, tái este hóa và bài tiết lipid ra ngoài ^[3]. Khi lượng triglyceride tích tụ vượt trội so với khả năng giải phóng và tiêu hao, các bọng mỡ sẽ ứ đọng lại trong nhu mô gan ^[3].

Cơ chế bệnh sinh chính xác của bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu vẫn đang tiếp tục được làm sáng tỏ, nhưng chắc chắn có sự tham gia mật thiết của tình trạng kháng insulin, các cytokine gây viêm và phản ứng stress oxy hóa ^[1]. Khi cơ thể lười vận động, các mô ngoại vi giảm nhạy cảm với insulin, dẫn tới rối loạn điều hòa đường huyết và kích thích giải phóng axit béo tự do tràn ngập về gan ^[1].

Đi bộ nhanh là một dạng bài tập vận động hiếu khí (aerobic exercise). Việc duy trì vận động thể chất thường xuyên đã được xác lập là biện pháp điều trị nền tảng nhằm trực tiếp cải thiện tình trạng kháng insulin của cơ thể ^[1]. Nhờ cải thiện độ nhạy insulin, việc tập luyện hỗ trợ lập lại cân bằng chuyển hóa lipid tại gan, hạn chế quá trình tân tạo mỡ và hỗ trợ tế bào gan kiểm soát tốt hơn các dòng axit béo chuyển về mô gan [3, 5].

Bằng chứng lâm sàng: Phác đồ vận động kết hợp cải thiện mỡ gan ra sao?

Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2017 đã chứng minh tính hiệu quả của việc đưa vận động thể chất vào phác đồ điều trị toàn diện cho người mắc gan nhiễm mỡ ^[4]. Thử nghiệm được tiến hành trên 117 bệnh nhân mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu có kèm theo tình trạng tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2 ^[4]. Đây là những đối tượng có rối loạn chuyển hóa nặng nề và thuộc nhóm nguy cơ tim mạch rất cao ^[4].

Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân có tiền đái tháo đường được áp dụng phác đồ điều trị kết hợp chặt chẽ: duy trì chế độ ăn uống cân bằng (được tính toán cụ thể theo nhu cầu năng lượng hàng ngày về protein, lipid và carbohydrate), đi bộ nhanh đều đặn 30 phút mỗi ngày, dùng rosuvastatin 10 mg/ngày, bổ sung axit béo không bão hòa đa omega-3 1000 mg/ngày và axit ursodeoxycholic 10 mg/kg/ngày ^[4]. Kết quả theo dõi cho thấy phác đồ can thiệp toàn diện này đã tạo ra sự thoái lui rõ rệt các dấu hiệu thoái hóa mỡ ở gan ^[4].

Đối với nhóm bệnh nhân đồng mắc đái tháo đường type 2, việc phối hợp thêm thuốc sitagliptin 100 mg/ngày vào phác đồ trên đã thúc đẩy sự thoái lui từ viêm gan thoái hóa mỡ trở về mức thoái hóa mỡ thông thường ^[4]. Dữ liệu thực nghiệm này khẳng định rằng đi bộ nhanh 30 phút mỗi ngày là một thành phần then chốt trong phác đồ điều trị, mang lại hiệu quả hiệp đồng để phục hồi tổn thương chuyển hóa tại gan ^[4].

Mỡ gan đơn thuần liệu có thực sự "vô hại" như nhiều người lầm tưởng?

Trong nhiều năm, quan niệm y khoa trước đây từng cho rằng thoái hóa mỡ gan đơn thuần là một tình trạng lành tính ^[5]. Khi xuất hiện các dấu hiệu mô học phức tạp như hoại tử, thoái hóa phình tế bào gan hay thể Mallory thì bệnh mới biểu hiện kết cục lâm sàng xấu ^[5].

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại đã chỉ ra rằng gan nhiễm mỡ, ngay cả ở thể thoái hóa mỡ đơn thuần, không hoàn toàn vô hại [4, 7]. Thoái hóa mỡ gan và hội chứng chuyển hóa được ví như "chất bôi trơn" thúc đẩy guồng máy xơ hóa mô gan vận hành ^[6]. Tình trạng tích mỡ tại tế bào gan tự thân nó đã có tính sinh xơ và có thể dẫn tới tổn thương gan mà không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ viêm nhiễm quan sát thấy ^[6].

Hơn nữa, một số bệnh nhân có thoái hóa mỡ gan cô lập vẫn có thể đối mặt với nguy cơ tiến triển thành xơ gan, ung thư biểu mô tế bào gan cũng như gia tăng các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[7]. Do đó, việc chủ động vận động hiếu khí như đi bộ nhanh để triệt tiêu các bọc mỡ ứ đọng từ sớm là mục tiêu quan trọng nhằm ngăn chặn chuỗi bệnh lý phức tạp này [3, 4].

Hiểu lầm thường gặp: Chỉ cần tập thể dục là đủ, bỏ qua dinh dưỡng và loại chất béo?

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần đi bộ nhiều là có thể ăn uống thoải mái, hoặc mỡ gan loại nào cũng như nhau. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể làm giảm sút nghiêm trọng kết quả điều trị.

Các thử nghiệm tiền lâm sàng năm 2006 trên mô hình động vật cho thấy thành phần cấu thành các loại axit béo trong mô gan bị nhiễm mỡ giữ vai trò quyết định đối với mức độ tổn thương gan ^[8]. Khi gan tích lũy nhiều axit béo bão hòa, hiện tượng stress lưới nội chất trong tế bào gia tăng mạnh mẽ (thể hiện qua sự tăng biểu hiện của các chất chỉ thị như XBP-1 ghép nối và GRP78), kèm theo suy giảm khả năng tăng sinh phục hồi của tế bào gan ^[8]. Tổn thương do axit béo bão hòa gây ra xảy ra độc lập với béo phì hay nồng độ insulin ^[8].

Điều này chứng minh rằng việc vận động đốt cháy năng lượng phải luôn đi đôi với việc kiểm soát chất lượng dinh dưỡng [1, 6]. Bên cạnh đó, các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng việc chỉ dựa vào các thuốc bổ trợ hay chất chống oxy hóa hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học vững chắc để khẳng định hiệu quả điều trị bệnh ^[1]. Chế độ ăn uống lành mạnh, giảm cân khoa học và tập thể dục thể thao vẫn là những biện pháp điều trị nền móng đầu tiên ^[1].

Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Vận động thể chất nói chung và đi bộ nhanh nói riêng tác động tích cực đến toàn bộ hệ thống chuyển hóa của cơ thể. Bằng cách giảm tình trạng kháng insulin, tăng cường oxy hóa axit béo và cải thiện các chỉ số trong hội chứng chuyển hóa, tập luyện thể lực giúp ngăn chặn nguồn nguyên liệu tạo mỡ thừa đổ về gan [3, 5].

Dù vậy, cần nhìn nhận khách quan giới hạn của các bằng chứng hiện có. Trong các nghiên cứu lâm sàng, đi bộ nhanh 30 phút mỗi ngày thường được kết hợp trong một phác đồ đa thành phần gồm chế độ ăn kiểm soát calo và các thuốc điều trị chuyển hóa chuyên biệt ^[4]. Rất khó để tách rời hoàn toàn hiệu quả của duy nhất hành động đi bộ nhanh nếu người bệnh vẫn duy trì chế độ ăn dư thừa năng lượng [1, 3].

Thêm vào đó, việc chẩn đoán chính xác mức độ thoái hóa mỡ và mức độ viêm nhiễm gan vẫn gặp nhiều thách thức. Mặc dù các kỹ thuật không xâm lấn như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính hay cộng hưởng từ có thể đánh giá lượng mỡ tích tụ, sinh thiết gan hiện vẫn là tiêu chuẩn vàng để xác định tổn thương viêm gan thoái hóa mỡ [2, 3]. Người bệnh không nên tự suy đoán tình trạng gan chỉ qua cảm giác bên ngoài ^[1].

Ai cần thận trọng khi bắt đầu tập luyện cường độ nhanh?

Đi bộ nhanh là môn thể thao an toàn và phù hợp với phần đông đại chúng. Tuy nhiên, người mắc bệnh gan nhiễm mỡ thường kèm theo các bệnh lý nền chuyển hóa khác nên không thể chủ quan [2, 3]. Nhóm người bệnh gan nhiễm mỡ có kèm tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2 thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ tim mạch rất cao ^[4].

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bài tập đi bộ nhanh:

• Người cao tuổi có tiền sử bệnh tim mạch thiếu máu cục bộ, tăng huyết áp chưa kiểm soát ổn định hoặc rối loạn nhịp tim.
• Bệnh nhân béo phì nặng có tổn thương khớp gối, khớp háng hoặc bệnh lý cột sống thoái hóa nặng.
• Người bệnh đái tháo đường lâu năm có biến chứng bàn chân hoặc bệnh thần kinh ngoại biên.
• Bệnh nhân đã có biến chứng gan mạn tính tiến triển nghi ngờ xơ gan [2, 4].

Đối với các trường hợp này, bác sĩ sẽ đánh giá chức năng tim mạch và cơ xương khớp để đưa ra đơn thuốc vận động phù hợp, tránh gây quá tải đột ngột cho hệ tuần hoàn.

Hướng dẫn thực hành: Bắt đầu đi bộ nhanh mỗi ngày sao cho an toàn và hiệu quả

Để việc đi bộ nhanh mang lại tác động chuyển hóa tối ưu cho lá gan, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Thời lượng và tần suất: Cố gắng duy trì tối thiểu 30 phút đi bộ nhanh mỗi ngày, thực hiện đều đặn tất cả các ngày trong tuần hoặc ít nhất 5 buổi/tuần, tương tự như thời lượng đã được áp dụng thành công trong các nghiên cứu lâm sàng ^[4].
• Cường độ đi bộ: Tốc độ đi bộ nhanh cần đủ để nhịp tim tăng lên, hơi thở sâu hơn và cơ thể ấm lên nhưng vẫn có thể duy trì nói được câu ngắn mà không bị hụt hơi. Nếu mới bắt đầu sau thời gian dài ít vận động, bạn có thể khởi đầu bằng 10-15 phút rồi tăng dần thời gian ^[1].
• Thời điểm tập luyện: Bạn có thể đi bộ vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát. Tránh đi bộ ngay sau khi ăn no; nên đợi khoảng 45 đến 60 phút sau bữa ăn chính để quá trình tiêu hóa diễn ra thuận lợi.
• Phối hợp dinh dưỡng: Vận động bắt buộc phải đi đôi với chế độ ăn cân bằng protein, mỡ và carbohydrate ^[4]. Cần hạn chế tối đa các loại thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa nhằm bảo vệ tế bào gan khỏi stress lưới nội chất và tổn thương viêm ^[8]. Thay vào đó, ưu tiên rau xanh, chất xơ và uống đủ nước lọc hàng ngày.
• Theo dõi y tế: Người bệnh cần định kỳ kiểm tra men gan và tái khám với bác sĩ chuyên khoa để đánh giá tiến triển mô gan, kết hợp dùng thuốc theo đơn nếu có chỉ định của bác sĩ chứ tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc [1, 3].

Tóm lại, đi bộ nhanh là một thói quen vận động hiếu khí dễ thực hiện, chi phí thấp nhưng mang lại giá trị to lớn trong việc hỗ trợ giải phóng mỡ tích tụ ở gan và cải thiện đề kháng insulin [1, 3]. Một lối sống tích cực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa vận động hàng ngày và dinh dưỡng khoa học chính là chìa khóa bền vững để bảo vệ lá gan khỏe mạnh dài lâu.