Nhiều người khi được xác định dị ứng với đậu phộng (lạc) thường có tâm lý lo sợ và chủ động cắt bỏ toàn bộ các loại hạt khác như hạt điều, hạnh nhân hay óc chó ra khỏi chế độ ăn uống hằng ngày. Thói quen kiêng khem triệt để này xuất phát từ nỗi sợ gặp phải các phản ứng phản vệ đe dọa đến tính mạng. Liệu việc kiêng khem cẩn trọng này có thực sự cần thiết đối với mọi trường hợp?

Câu trả lời ngắn gọn là không phải tất cả người dị ứng đậu phộng đều bắt buộc phải loại bỏ mọi loại hạt cây khỏi thực đơn, tuy nhiên họ cần thận trọng và tuân theo hướng dẫn thăm khám cụ thể. Dị ứng đậu phộng và dị ứng hạt cây là những tình trạng dị ứng thực phẩm nghiêm trọng, có xu hướng kéo dài suốt đời và thường có biểu hiện đồng nhạy cảm trên xét nghiệm, nhưng bản chất sinh học giữa chúng lại có sự khác biệt rõ rệt [1, 2].

Khác biệt sinh học giữa đậu phộng và các loại hạt cây

Về mặt phân loại thực vật, đậu phộng thuộc họ đậu (legumes) và phát triển củ ở dưới lòng đất, trong khi hạnh nhân, hạt điều, hạt phỉ hay hạt dẻ cười là các loại hạt mọc trên cây (tree nuts). Về lý thuyết phân loại thực vật học đơn thuần, người ta từng cho rằng sự khác biệt về họ cây sẽ bảo vệ người bệnh khỏi nguy cơ dị ứng chéo giữa đậu phộng và hạt cây [1].

Tuy nhiên, các phân tích miễn dịch học đã chỉ ra rằng việc phân loại theo họ thực vật học không phản ánh hoàn toàn nguy cơ dị ứng chéo trong cơ thể [1]. Người bệnh dị ứng với đậu phộng hoàn toàn có thể đồng thời nhạy cảm với các loại hạt cây [1, 2]. Kháng thể IgE (loại kháng thể gây phản ứng dị ứng tức thì) của bệnh nhân dị ứng đậu phộng có thể nhận diện và phản ứng chéo với cấu trúc protein có trong các loại hạt cây khác nhau [1].

Cơ chế phản ứng chéo: Vì sao hệ miễn dịch bị nhầm lẫn?

Hệ miễn dịch của người bị dị ứng thức ăn sản sinh ra kháng thể đặc hiệu IgE để chống lại các protein lạ. Khi một người dị ứng đậu phộng ăn phải một loại hạt cây, cơ thể có thể nhận diện các đoạn protein (epitope) tương đồng trên bề mặt protein của loại hạt đó và phát động phản ứng dị ứng chéo [1, 5].

Các nghiên cứu sinh học phân tử phát hiện ra rằng Ara h 2 – một dị nguyên chính gây dị ứng nặng ở đậu phộng – chia sẻ các vị trí gắn kết kháng thể IgE với các protein có trong hạnh nhân và hạt điều Brazil [2]. Thậm chí, các protein dự trữ như 2S albumin, 7S vicilin và 11S legumin được xác định là những thành phần có thể chịu trách nhiệm cho các phản ứng dị ứng chéo dựa trên cấu trúc không gian giữa đậu phộng và các loại hạt cây [3]. Không dừng lại ở phản ứng kháng thể, các tế bào miễn dịch T lympho nhận diện hạt phỉ cũng được ghi nhận có khả năng phản ứng và tăng sinh khi tiếp xúc với các dị nguyên chính của đậu phộng như Ara h 1 và Ara h 2 [4].

Các bằng chứng nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và lâm sàng

Các thử nghiệm khoa học đã đào sâu vào cơ chế phản ứng chéo và cung cấp nhiều số liệu chuyên sâu về mức độ tương tác giữa đậu phộng và từng loại hạt cụ thể:

  • Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã sử dụng kỹ thuật Western blot và ức chế ELISA trên huyết thanh người bệnh dị ứng [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy việc ủ trước huyết thanh người bệnh với dịch chiết xuất từ hạnh nhân, hạt Brazil hoặc hạt phỉ làm giảm sự gắn kết của kháng thể IgE với chiết xuất đậu phộng [1]. Đáng chú ý, chiết xuất hạt điều lại không gây ra hiện tượng ức chế này trong thử nghiệm [1]. Cả dạng chiết xuất thô và chiết xuất nướng chín của đậu phộng lẫn hạt cây đều cho thấy khả năng phản ứng IgE tương tự nhau [1].
  • Năm 2005, một công trình nghiên cứu chức năng kháng thể trên 2 bệnh nhân dị ứng đậu phộng có nồng độ IgE dương tính với hạt cây [5]. Thử nghiệm dùng kháng thể IgE tinh chế từ 2 bệnh nhân này để gắn lên bạch cầu ưa kiềm của người hiến tặng khỏe mạnh [5]. Kết quả cho thấy bạch cầu ưa kiềm đã bị kích hoạt và bộc lộ dấu ấn CD63 khi kích thích bằng chiết xuất đậu phộng, hạnh nhân và hạt Brazil, chứng minh các kháng thể chéo này có hoạt tính sinh học gây phản ứng thực sự [5].
  • Nghiên cứu năm 2007 chứng minh quá trình ủ huyết thanh người dị ứng đậu phộng với nồng độ tăng dần của chiết xuất hạnh nhân hoặc hạt Brazil đã ức chế khả năng gắn của IgE vào dị nguyên tái tổ hợp rAra h 2 [2]. Kháng thể IgE đặc hiệu với rAra h 2 cũng phản ứng trực tiếp với protein của hạnh nhân và hạt Brazil khi chạy điện di miễn dịch [2].
  • Nghiên cứu năm 2011 khảo sát tế bào T từ 5 bệnh nhân dị ứng đồng thời cả hạt phỉ và đậu phộng [4]. Kết quả ghi nhận dòng tế bào T đặc hiệu hạt phỉ của cả 5 bệnh nhân đều tăng sinh khi kích thích bằng chiết xuất hạt phỉ lẫn đậu phộng, và ở 4 trên 5 người đã phản ứng trực tiếp với dị nguyên Ara h 1 hoặc Ara h 2, sản sinh ra cả cytokine IL-5 và IFN-gamma [4].
  • Năm 2020, nghiên cứu trên một nhóm trẻ em Canada bị dị ứng đậu phộng thông qua mẫu gộp huyết thanh của 9 bệnh nhân dị ứng ghi nhận mức độ phản ứng chéo IgE giữa đậu phộng và các hạt như hạnh nhân, hạt phỉ, hạt dẻ cười là có giới hạn [3]. Trong đó, đậu phộng đóng vai trò là dị nguyên nguyên phát gây mẫn cảm, còn các hạt cây là đối tượng phản ứng chéo; đồng thời hiện tượng đồng nhạy cảm nguyên phát với hạt phỉ và hạt dẻ cười cũng cùng tồn tại [3].
  • Ngoài ra, một nghiên cứu tại Iran năm 2011 phân tích dịch tễ dị ứng hạt dẻ cười cho thấy tỷ lệ dị ứng hạt dẻ cười tại vùng trồng loại hạt này cao gấp đôi so với các khu vực khác [6]. Thử nghiệm Western blot và ức chế ELISA cho thấy mức độ ức chế và phản ứng chéo cao nhất diễn ra giữa hạt dẻ cười với hạt điều, tiếp đến là hạnh nhân và có một phần nhỏ với đậu phộng [6].

Phân biệt giữa nhạy cảm trên xét nghiệm và dị ứng thực sự

Một rào cản lớn trong quản lý lâm sàng là việc xét nghiệm da hoặc xét nghiệm máu IgE đặc hiệu thường dương tính với nhiều loại hạt cùng lúc [7]. Tình trạng này có thể xuất phát từ hai lý do: phản ứng chéo thực sự (do có chung đoạn protein dị nguyên) hoặc hiện tượng đồng nhạy cảm (các xét nghiệm dương tính đi kèm nhau nhưng không phản ứng chéo) [7].

Chính vì các xét nghiệm tiêu chuẩn có thể cho kết quả dương tính mà không đồng nghĩa với việc bệnh nhân sẽ phát bệnh ngoài đời thực, nhiều người bệnh đã kiêng khem quá mức toàn bộ các loại hạt mà không có bằng chứng lâm sàng rõ ràng [7]. Bên cạnh đó, tình trạng dị ứng phấn hoa đi kèm cũng có thể gây phản ứng chéo với các loại hạt, làm tăng thêm sự không chắc chắn khi chẩn đoán [7]. Do đó, việc chẩn đoán chính xác thường đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá kết hợp giữa bệnh sử rõ ràng, xét nghiệm dị ứng và trong một số trường hợp cụ thể phải thực hiện thử nghiệm kích hoạt bằng thức ăn [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi kiêng khem hạt

Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng dung nạp hoặc hết dị ứng đậu phộng thì sẽ an toàn với tất cả các loại hạt cây khác. Một nghiên cứu mô tả năm 2006 trên 3 bệnh nhân từng mẫn cảm với đậu phộng nhưng đã được xác nhận dung nạp qua nghiệm pháp kích hoạt đường miệng [8]. Sau đó, 2 bệnh nhân vô tình tiếp xúc với hạt cây tại nhà đã xuất hiện phản ứng toàn thân và dương tính với nghiệm pháp lẩy da hạt cây; 1 bệnh nhân còn lại phản ứng dương tính khi thử thách với mè (vừng) [8]. Nghiên cứu này khẳng định dị ứng hạt cây và mè vẫn có thể tồn tại hoặc khởi phát sau đó dù bệnh nhân đã dung nạp tốt với đậu phộng [8].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng hạt nướng chín sẽ an toàn hơn hạt sống. Kết quả nghiên cứu miễn dịch đã ghi nhận chiết xuất đậu phộng và hạt cây dù ở dạng sống hay dạng nướng đều thể hiện mức độ phản ứng IgE tương đương nhau [1]. Do đó nhiệt độ chế biến thông thường không loại bỏ được khả năng gây dị ứng của các loại hạt này [1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đã được chẩn đoán xác định dị ứng với đậu phộng tuyệt đối không được tự ý ăn thử các loại hạt cây mới khi chưa có chỉ định y tế [7]. Nhóm bệnh nhân có tiền sử sốc phản vệ hoặc có cơ địa dị ứng phấn hoa đi kèm cần được theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ phản ứng chéo phức tạp [7].

Ngay cả những người từng bị dị ứng đậu phộng nhưng nay đã được bác sĩ xác nhận là dung nạp tốt (hết dị ứng) cũng không nên chủ quan tự ý sử dụng hạt cây hoặc hạt mè mà không qua thăm khám [8]. Việc bệnh nhân tự ý loại bỏ hoàn toàn mọi loại hạt hoặc ngược lại tự thử nghiệm tại nhà đều có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng không cần thiết hoặc gây nguy hiểm cho tính mạng [2, 8]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi thay đổi thực đơn nếu bản thân có bệnh nền dị ứng [7].

Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn

Người được chẩn đoán dị ứng đậu phộng cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa dị ứng để thực hiện các đánh giá chuyên sâu cho từng loại hạt riêng biệt, chẳng hạn như làm xét nghiệm máu IgE đặc hiệu, xét nghiệm lẩy da và nếu cần là thử nghiệm dung nạp có giám sát y tế [7]. Việc này giúp xác định chính xác bạn thực sự dị ứng với hạt nào và loại hạt nào vẫn có thể sử dụng an toàn [7].

Khi chưa làm rõ được tình trạng dị ứng của từng loại hạt cây, bệnh nhân vẫn phải cẩn trọng với nguy cơ nhiễm chéo trong quá trình sản xuất thực phẩm [7]. Nhiều nhà máy thường dùng chung dây chuyền đóng gói, chế biến hạt điều, hạnh nhân với đậu phộng [7]. Do đó, luôn đọc kỹ nhãn phụ thực phẩm về cảnh báo "có thể chứa mảnh vụn đậu phộng" hoặc "chế biến trên cùng dây chuyền với hạt khác" để phòng tránh rủi ro phản vệ ngoài ý muốn [7].

Tóm lại, dị ứng đậu phộng không đồng nghĩa với bản án buộc phải kiêng cữ toàn bộ các loại hạt cây suốt đời. Mặc dù hiện tượng phản ứng chéo và đồng nhạy cảm là có thật, mức độ ảnh hưởng lâm sàng ở mỗi người là hoàn toàn khác nhau. Thay vì tự ý kiêng khem mù quáng hay chủ quan thử nghiệm tại nhà, người bệnh cần tham vấn y tế kỹ lưỡng để có một chế độ ăn an toàn và cân bằng dưỡng chất.