Mụn trứng cá là vấn đề da liễu rất phổ biến ở lứa tuổi dậy thì, khiến nhiều thanh thiếu niên tìm kiếm các giải pháp từ chế độ ăn uống. Chế độ ăn Địa Trung Hải—vốn giàu rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và cá—thường được kỳ vọng có thể giúp cải thiện tình trạng viêm da. Vậy khoa học hiện nay đánh giá thế nào về mối liên hệ giữa mô hình ăn uống này và mụn tuổi dậy thì?

Các bằng chứng nghiên cứu hiện tại cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có liên quan đến việc giảm mức độ nghiêm trọng của mụn, nhưng không chứng minh được chế độ này giúp phòng ngừa hoàn toàn việc xuất hiện mụn trứng cá [1]. Hầu hết các dữ liệu hiện có đến từ các nghiên cứu quan sát và bệnh chứng với chất lượng bằng chứng ở mức thấp, chưa đủ các thử nghiệm can thiệp lâm sàng quy mô lớn trên lứa tuổi dậy thì [1]. Đáng chú ý, dù chế độ này thường được nhắc đến cùng chất béo omega-3, các dữ liệu nghiên cứu về mụn hiện nay chủ yếu đánh giá mô hình ăn tổng thể và chỉ số đường huyết, chưa có đủ dữ liệu tách biệt về tác động của riêng omega-3 [2], [1].

Cơ chế tác động: Chỉ số đường huyết và nồng độ IGF-1

Mụn trứng cá là một bệnh viêm mạn tính của đơn vị nang lông tuyến bã [3], [4]. Sự phát triển của mụn liên quan mật thiết đến quá trình sừng hóa nang lông bất thường, tăng tiết bã nhờn và sự phát triển của vi khuẩn cùng các chất trung gian gây viêm [4].

Chế độ ăn truyền thống phương Tây chứa nhiều thực phẩm có chỉ số đường huyết cao và sữa, dễ dẫn đến tình trạng tăng insulin máu [1], [4]. Hiện tượng này làm tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) trong máu, kích thích tăng sinh bã nhờn và phản ứng viêm trên da [4]. Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào dầu ô liu nguyên chất, cá, rau củ, đậu, ngũ cốc nguyên cám, trái cây và hạt, hình thành lối sống có chỉ số đường huyết thấp giúp duy trì đường huyết ổn định [2]. Một nghiên cứu năm 2022 ghi nhận nồng độ IGF-1 ở người bị mụn cao hơn người bình thường, và nhóm ăn theo chế độ phương Tây có mức IGF-1 cao hơn nhóm theo chế độ Địa Trung Hải [4].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ Địa Trung Hải và mụn?

Một phân tích gộp năm 2025 tổng hợp từ 5 nghiên cứu bệnh chứng với 765 người tham gia (340 người bị mụn và 425 người đối chứng) chỉ ra rằng tuân thủ chế độ Địa Trung Hải không làm giảm nguy cơ phát triển mụn mới (tỷ số chênh OR 0,32; khoảng tin cậy 95%: 0,08–1,28) [1]. Tuy nhiên, phân tích tương quan cho thấy mức độ tuân thủ chế độ này có mối tương quan nghịch đáng kể với mức độ nghiêm trọng của mụn (hệ số tương quan -0,29; khoảng tin cậy 95%: -0,55 đến -0,03) [1]. Dù vậy, chất lượng bằng chứng tổng thể được xếp ở mức thấp do số lượng nghiên cứu còn ít và tính không đồng nhất cao [1].

Tại Iran, một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2025 trên các bệnh nhân mụn trứng cá nhận thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn liên quan rõ rệt đến độ nặng của mụn (p = 0,004) [2]. Trong nhóm tuân thủ kém, có 30,6% bệnh nhân bị mụn mức độ nặng; trong khi ở nhóm tuân thủ trung bình, tỷ lệ bị mụn nặng chỉ chiếm 16,3% [2]. Tuy nhiên, khi so sánh điểm tuân thủ chế độ ăn giữa nhóm bị mụn và nhóm đối chứng khỏe mạnh, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (p = 0,68) [2].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2024 trên 121 cặp sinh viên đối chứng chỉ ra rằng việc tuân thủ chế độ Địa Trung Hải không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với chẩn đoán mắc mụn (OR 0,86; khoảng tin cậy 95%: 0,46–1,60), trong khi tiền sử gia đình lại là yếu tố liên quan rõ rệt (OR 2,01) [5].

Về can thiệp chỉ số đường huyết, một thử nghiệm năm 2010 thực hiện trên 43 nam thiếu niên (độ tuổi trung bình 16,5) trong vòng 8 tuần nhận thấy tổn thương mụn giảm ở cả nhóm ăn chế độ đường huyết thấp (-26%) lẫn nhóm đường huyết cao (-16%), nhưng sự khác biệt giữa hai chế độ ăn không đạt mức ý nghĩa thống kê [6].

Ảnh hưởng từ các loại thực phẩm thường ngày

Bên cạnh mô hình ăn uống chung, một số nghiên cứu quan sát đã đánh giá từng nhóm thực phẩm cụ thể:

  • Rau xanh: Phân tích gộp năm 2025 cho thấy thói quen tiêu thụ nhiều rau củ liên quan có ý nghĩa với việc giảm nguy cơ xuất hiện mụn trứng cá (OR 0,46; khoảng tin cậy 95%: 0,29–0,74) [1].
  • Sữa và thực phẩm nhiều tinh bột, dầu mỡ: Nghiên cứu cắt ngang năm 2016 trên 464 học sinh lứa tuổi trung bình 13,6 tại Nigeria ghi nhận tỷ lệ mụn cao hơn ở nhóm uống sữa hàng ngày (72,6% so với 62,0%), ăn ngô (76,6% so với 62,3%), thịt bò rán (75,0% so với 62,1%) và bánh ngọt (77,8% so với 62,3%) [3]. Ngược lại, tỷ lệ mụn thấp hơn ở nhóm ăn chuối mỗi ngày (55,3% so với 67,6%) [3].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có vẫn tồn tại nhiều khoảng trống quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng dài hạn để khẳng định việc chuyển sang chế độ ăn Địa Trung Hải có thể trực tiếp làm thuyên giảm mụn tuổi dậy thì hay không.
  • Chưa chứng minh được vai trò độc lập của axit béo omega-3 từ cá trong việc giảm phản ứng viêm da ở bệnh nhân mụn, do các dữ liệu mới chỉ dừng ở mức đánh giá khẩu phần chung.
  • Phần lớn nghiên cứu là thiết kế bệnh chứng hoặc cắt ngang, chỉ phản ánh mối liên quan thống kê chứ không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả [2], [1], [3].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh dinh dưỡng?

Tuổi dậy thì là giai đoạn cơ thể cần lượng vi chất và năng lượng lớn để phát triển chiều cao và thể chất. Do đó, việc thay đổi chế độ ăn cần lưu ý:

  • Thanh thiếu niên không nên kiêng khem quá mức hoặc cắt bỏ hoàn toàn các nhóm chất dinh dưỡng khi chưa có chỉ định của chuyên gia.
  • Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa, tiêu hóa hoặc có tiền sử dị ứng thực phẩm cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ thực đơn mới nào.
  • Chế độ ăn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa; người bị mụn nặng, viêm sưng nhiều cần đến khám chuyên khoa da liễu để tránh nguy cơ sẹo lõm và sẹo lồi [7].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn cân bằng

Dù chưa thể thay thế thuốc điều trị, việc hướng chế độ ăn về các nguyên tắc lành mạnh của vùng Địa Trung Hải vẫn mang lại lợi ích tốt cho sức khỏe tổng thể:

  • Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt vào các bữa ăn chính nhằm ổn định chỉ số đường huyết [2], [1].
  • Ưu tiên các nguồn chất béo chưa bão hòa như dầu ô liu, các loại hạt và bổ sung cá trong tuần [2].
  • Giảm bớt tần suất sử dụng bánh ngọt, nước ngọt có ga và các món chiên rán nhiều dầu mỡ [3].

Chế độ ăn Địa Trung Hải có thể hỗ trợ giảm bớt mức độ nghiêm trọng của mụn trứng cá thông qua việc kiểm soát đường huyết và phản ứng viêm. Tuy nhiên, chế độ này không đảm bảo ngăn ngừa hoàn toàn mụn ở tuổi dậy thì. Thanh thiếu niên nên kết hợp lối sống lành mạnh với việc thăm khám da liễu khi mụn tiến triển nặng.