Nhiều người thường gộp chung đậu phộng và các loại hạt như hạnh nhân, óc chó hay hạt điều vào một nhóm gọi chung là "dị ứng hạt". Thực tế, không ít người bất ngờ khi biết đậu phộng phát triển dưới lòng đất, trong khi hạt cây lại mọc trên cành cao. Sự khác biệt về mặt sinh học này khiến nhiều bệnh nhân băn khoăn: liệu bị dị ứng đậu phộng thì có ăn được hạt cây hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là đậu phộng và hạt cây hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc thực vật, nhưng hệ miễn dịch của cơ thể lại có thể nhầm lẫn giữa chúng do hiện tượng phản ứng chéo. Dù vậy, dị ứng một loại không đồng nghĩa với việc bạn chắc chắn dị ứng với tất cả các loại còn lại.

Khác biệt sinh học giữa hạt dưới đất và hạt trên cây

Về mặt phân loại sinh học, đậu phộng thực chất là một loại cây thuộc họ Đậu (Fabaceae), cùng nhóm với đậu nành, đậu lăng hay đậu gà [1]. Quả đậu phộng phát triển bên dưới mặt đất, mang đặc tính của cây họ đậu hơn là các loại hạt khô thông thường [1].

Ngược lại, hạt cây bao gồm các loại quả hạch hoặc hạt mọc trên cây thân gỗ như hạt phỉ, hạnh nhân, hạt dẻ cười, hạt điều, quả óc chó và hạt hồ đào [2], [3], [4]. Các nhóm thực vật này có cấu trúc gene và quá trình tiến hóa riêng biệt so với cây họ đậu.

Tuy nhiên, các phân loại thực vật học thông thường không phải lúc nào cũng dự đoán được khả năng dị ứng chéo giữa đậu phộng và hạt cây [2]. Hệ thống miễn dịch nhận diện các phân tử protein cụ thể chứ không phân loại dựa trên nơi hạt phát triển.

Cơ chế phản ứng chéo và đồng nhạy cảm diễn ra thế nào?

Dị ứng xảy ra khi kháng thể Immunoglobulin E (IgE) nhận diện nhầm protein trong thực phẩm là mối đe dọa nguy hiểm [2], [5]. Khi người bệnh dị ứng với một loại hạt, kháng thể IgE được tạo ra có thể nhận diện các cấu trúc tương tự (gọi là epitope) trên protein của các loại hạt khác, dẫn đến hiện tượng phản ứng chéo [2], [6].

Ở cấp độ phân tử, các dị nguyên họ đậu bao gồm các nhóm protein như cupin, prolamin, PR-10 và protein vận chuyển lipid (LTP) [1]. Chính sự tương đồng của các họ protein này giữa đậu phộng và hạt cây đã làm trung gian cho hiện tượng phản ứng chéo [1]. Khi kháng thể IgE đặc hiệu với đậu phộng bám vào dị nguyên hạt cây, chúng có thể kích hoạt các tế bào miễn dịch (như bạch cầu ưa kiềm - basophil), làm giải phóng các chất trung gian gây phản ứng dị ứng sinh học trên cơ thể [5].

Bên cạnh đó, các chuyên gia lâm sàng phân biệt rõ giữa "phản ứng chéo" (kháng thể nhận diện protein chung) và "đồng nhạy cảm" (người bệnh cùng lúc tạo ra nhiều loại kháng thể riêng biệt cho từng hạt do cơ địa dị ứng sẵn có) [6]. Ngoài ra, nhạy cảm chéo với phấn hoa cũng có thể tạo ra phản ứng chéo với các loại hạt, làm tăng độ phức tạp khi chẩn đoán [6].

Bằng chứng khoa học về phản ứng giữa đậu phộng và hạt cây

Các nghiên cứu miễn dịch học đã phân tích rất chi tiết mối liên hệ phân tử giữa hai nhóm hạt này:

Nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành kiểm tra huyết thanh của các bệnh nhân dị ứng bằng kỹ thuật Western blot và ELISA [2]. Kết quả cho thấy kháng thể IgE trong huyết thanh phản ứng với cả đậu phộng, hạnh nhân, hạt dẻ cười Brazil, hạt phỉ và hạt điều [2]. Khi ủ huyết thanh trước với chiết xuất hạnh nhân, hạt dẻ cười Brazil hoặc hạt phỉ, khả năng gắn kết của IgE với đậu phộng đã giảm đi rõ rệt, chứng minh sự tồn tại của phản ứng chéo [2]. Đáng chú ý, chiết xuất hạt điều lại không gây ức chế gắn kết này, và việc hạt được để sống hay rang chín cũng không làm thay đổi phản ứng của IgE [2].

Một nghiên cứu chuyên sâu khác vào năm 2005 đã phân tích chức năng hoạt hóa tế bào miễn dịch từ hai bệnh nhân dị ứng đậu phộng có kết quả xét nghiệm IgE dương tính với cả hạt cây [5]. Thử nghiệm kích hoạt bạch cầu ưa kiềm thông qua biểu hiện CD63 khẳng định tình trạng đồng nhạy cảm [5]. Khi các nhà khoa học tách kháng thể IgE đặc hiệu với đậu phộng rồi gắn lên các tế bào bạch cầu của người khỏe mạnh, việc kích thích bằng chiết xuất đậu phộng, hạnh nhân và hạt dẻ cười Brazil vẫn kích hoạt các tế bào này hoạt động [5]. Điều này chứng minh kháng thể tạo ra từ đậu phộng có hoạt tính sinh học trực tiếp với protein hạt cây [5].

Năm 2011, một nghiên cứu tập trung vào đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào T ở 5 bệnh nhân cùng dị ứng hạt phỉ và đậu phộng [7]. Kết quả chỉ ra rằng các dòng tế bào T đặc hiệu hạt phỉ tăng sinh và tiết cytokine Th1 (IFN-gamma) lẫn Th2 (IL-5) khi tiếp xúc với chiết xuất hạt phỉ, đậu phộng và các dị nguyên chính của đậu phộng là Ara h 1 và Ara h 2 [7]. Đây là bằng chứng cho thấy phản ứng chéo giữa đậu phộng và hạt cây diễn ra ở cả cấp độ tế bào T [7].

Mức độ phản ứng giữa các loại hạt cây với nhau

Không chỉ giữa đậu phộng và hạt cây, các loại hạt cây mọc trên cành cũng có mức độ phản ứng chéo nội bộ rất mạnh mẽ:

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 chỉ ra rằng quả óc chó và hạt hồ đào có mức độ phản ứng chéo rất cao, tương tự như mối liên hệ giữa hạt điều và hạt dẻ cười [4]. Bằng chứng về phản ứng chéo của tế bào T giữa các hạt cây cũng đã được ghi nhận trên mô hình động vật và tế bào của người bệnh [4].

Một nghiên cứu năm 2011 tại vùng trồng hạt dẻ cười lớn ở Iran cho thấy tỷ lệ dị ứng hạt dẻ cười ở khu vực canh tác cao gấp đôi các khu vực khác [3]. Khi thử nghiệm ức chế Western blot và ELISA, phản ứng chéo mạnh nhất xuất hiện giữa hạt dẻ cười và hạt điều, tiếp theo là hạnh nhân và ở một mức độ nhất định với đậu phộng [3]. Nghiên cứu này nhận định rằng phân loại thực vật học của hạt dẻ cười và các hạt cây khác có thể dự đoán được mức độ phản ứng chéo giữa chúng [3].

Hiểu lầm thường gặp: Xét nghiệm dương tính là chắc chắn dị ứng?

Một sai lầm rất phổ biến là bệnh nhân đi làm xét nghiệm da (skin prick test) hoặc định lượng IgE máu thấy dương tính với nhiều loại hạt thì lập tức kết luận mình bị dị ứng lâm sàng với tất cả [6].

Trên thực tế, xét nghiệm IgE tiêu chuẩn thường dương tính với nhiều hơn một loại hạt do phản ứng chéo protein hoặc tình trạng đồng nhạy cảm đơn thuần [6]. Tuy nhiên, dương tính trên kết quả xét nghiệm không đồng nghĩa với việc bạn sẽ phát bệnh khi ăn [6], [1]. Việc kiêng khem toàn bộ chỉ dựa trên kết quả xét nghiệm mà không có biểu hiện lâm sàng có thể khiến người bệnh chịu chế độ ăn hạn chế không cần thiết [6].

Ngược lại, một hiểu lầm tai hại khác là nghĩ rằng khi cơ thể đã dung nạp được đậu phộng thì cũng an toàn với hạt cây. Một báo cáo lâm sàng năm 2006 mô tả 3 bệnh nhân từng nhạy cảm nhưng sau đó đã dung nạp và vượt qua thử nghiệm ăn đậu phộng an toàn [8]. Tuy nhiên, 2 bệnh nhân sau đó đã bị phản ứng toàn thân khi vô tình ăn hạt cây tại nhà, và 1 bệnh nhân phản ứng dương tính khi thử nghiệm với mè [8]. Việc dung nạp đậu phộng không đồng nghĩa với việc cơ thể dung nạp hạt cây hay hạt mè [8].

Hiện nay, thử nghiệm kích thích dung nạp đường miệng (oral food challenge) có giám sát y tế vẫn là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán chính xác tình trạng dị ứng lâm sàng [6], [1].

Ai nên thận trọng?

Dị ứng hạt cây và đậu phộng là vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại trong hai thập kỷ qua [6]. Dị ứng hạt cây hiện ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số Hoa Kỳ [4]. Cả dị ứng đậu phộng và hạt cây đều có tần suất cao gây ra các phản ứng sốc phản vệ nguy hiểm đe dọa tính mạng và thường kéo dài suốt đời [2], [3], [5]. Trong khi các dị ứng thực phẩm khác có thể tự khỏi khi lớn lên, dị ứng hạt cây chỉ có dưới 10% trường hợp tự hết [4].

Những đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng gồm:

  • Người đã được chẩn đoán dị ứng với bất kỳ một loại hạt cây nào, vì nguy cơ phản ứng chéo nội bộ giữa các hạt cây là rất cao [4].
  • Người từng dị ứng đậu phộng nhưng sau đó dung nạp được; nhóm này không được tự ý ăn hạt cây hoặc vừng nếu chưa kiểm tra y tế [8].
  • Người sống trong các vùng trồng trọt hoặc có thói quen tiêu thụ nhiều một loại hạt cụ thể (như hạt dẻ cười), do mức độ phơi nhiễm môi trường có thể làm tăng tỷ lệ dị ứng [3].
  • Bệnh nhân dị ứng đậu phộng có tiền sử phản ứng với các cây họ đậu khác (như đậu lupin, đậu nành, đậu gà, đậu lăng) tùy theo tập quán ẩm thực địa phương [1].

Hướng dẫn xử trí và áp dụng thực tế

Để bảo vệ sức khỏe và duy trì chất lượng cuộc sống, người bệnh cần tuân thủ một số nguyên tắc:

  • Thực hiện theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa: Hướng dẫn điều trị lâm sàng hiện hành khuyến cáo kiêng hoàn toàn tất cả các loại hạt cây một khi đã được chẩn đoán dị ứng với một loại hạt cây nào đó, nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối trước nguy cơ phản ứng chéo chưa rõ ràng [4].
  • Cẩn trọng với lây nhiễm chéo: Ngay cả khi chỉ dị ứng với một loại hạt nhất định, việc hạn chế các loại hạt khác đôi khi vẫn được bác sĩ khuyến cáo để phòng tránh rủi ro lây nhiễm chéo trong quá trình sản xuất và chế biến thực phẩm công nghiệp [6].
  • Không tự ý thử hạt mới tại nhà: Quá trình chẩn đoán đòi hỏi hỏi kỹ tiền sử bệnh, làm xét nghiệm nhạy cảm và nếu cần phải thử nghiệm ăn từng lượng nhỏ dưới sự giám sát trực tiếp của bác sĩ tại bệnh viện [6], [1].
  • Cập nhật thông tin điều trị: Các liệu pháp miễn dịch giải mẫn cảm (như miễn dịch đường miệng, ngậm dưới lưỡi, dán qua da) đang được nghiên cứu cho đậu phộng, sữa, trứng, nhưng hiện vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn dành cho hạt cây [4], [1]. Ngoài ra, việc giải mẫn cảm thành công với đậu phộng cũng không giúp giảm nhạy cảm chéo với các hạt khác [1].

Dị ứng đậu phộng và hạt cây tuy có mối liên hệ sinh học qua phản ứng chéo của hệ miễn dịch, nhưng là hai thực thể lâm sàng riêng biệt. Bệnh nhân không nên tự ý suy diễn kết quả xét nghiệm để tự kiêng khem cực đoan hoặc mạo hiểm thử các loại hạt mới mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa.