Nhiều người thường nghĩ rằng dị ứng mủ cao su tự nhiên chỉ biểu hiện khi đeo găng tay y tế, chạm vào bóng bay hoặc tiếp xúc với các vật dụng cao su trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, không ít trường hợp ghi nhận tình trạng ngứa họng dữ dội, khó thở và tụt huyết áp chỉ sau vài múi mít thơm ngon.
Câu trả lời cho thắc mắc này là hoàn toàn có: người có tiền sử dị ứng mủ cao su hoàn toàn có nguy cơ gặp phản ứng sốc phản vệ đe dọa tính mạng khi ăn quả mít. Y văn thế giới đã ghi nhận hiện tượng này xuất phát từ hiện tượng phản ứng chéo miễn dịch giữa các protein trong nhựa cây cao su và các protein tương đồng có trong quả mít [1].
Hiện tượng phản ứng chéo giữa mủ cao su và trái cây
Phản ứng chéo giữa mủ cao su tự nhiên và thực vật được giới y khoa định danh là "hội chứng trái cây - mủ cao su" (latex-fruit syndrome) [2]. Tình trạng này xảy ra khi hệ thống miễn dịch của cơ thể nhận nhầm một số chuỗi protein trong thực phẩm có cấu trúc tương tự kháng nguyên của mủ cao su tự nhiên [3].
Dù tỷ lệ dị ứng mủ cao su trong cộng đồng dân số chung chỉ chiếm dưới 1%, nhóm người này lại đối mặt với nguy cơ phản ứng chéo rất cao khi ăn một số loại hoa quả [2]. Khoảng 50% đến 60% bệnh nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên có thể biểu hiện các phản ứng bất lợi sau khi ăn những loại thực phẩm thực vật có phản ứng chéo [4].
Các nhà nghiên cứu xác định rằng các kháng nguyên như chitinase nhóm I mang miền giống hevein ở đầu N (tìm thấy trong bơ, hạt dẻ, chuối) và hevein trong mủ cao su là những tác nhân chính gây ra hiện tượng phản ứng chéo này [5]. Ngoài ra, các thành phần dị nguyên khác của mủ cao su như profilin, Hev b 5, Hev b 7 và beta-1,3-glucanase cũng tham gia vào quá trình đồng mẫn cảm giữa mủ cao su và thực phẩm có nguồn gốc thực vật [5].
Quả mít: Từ món ăn quen thuộc đến nguy cơ dị ứng nghiêm trọng
Mít (tên khoa học là Artocarpus heterophyllus) là loại trái cây ăn được có kích thước lớn nhất thế giới, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) [1]. Mít từ lâu đã là loại trái cây mang đậm ý nghĩa văn hóa và được tiêu thụ phổ biến tại các quốc gia châu Á, đồng thời đang dần trở thành một siêu thực phẩm thay thế thịt được ưa chuộng tại các nước phương Tây [6].
Tuy nhiên, sốc phản vệ do mít vẫn là một hiện tượng tương đối hiếm gặp trong lâm sàng [1]. Y văn thế giới ghi nhận hiện tượng sốc phản vệ sau khi ăn mít chỉ mới được mô tả đi kèm với tiền sử dị ứng mủ cao su hoặc dị ứng phấn hoa bạch dương, tạo nên hai cơ chế mẫn cảm riêng biệt [1].
Hệ miễn dịch của người bệnh sau khi đã bị kích ứng bởi mủ cao su từ trước sẽ nhận diện các protein trong quả mít như một mối đe dọa tương tự mủ cao su [1]. Do đó, chỉ một lượng nhỏ mít tươi hoặc sản phẩm mít chế biến cũng có thể kích hoạt chuỗi phản ứng giải phóng ồ ạt hóa chất trung gian, dẫn đến co thắt đường thở và trụy tuần hoàn [1], [6].
Những ca sốc phản vệ thực tế vì ăn mít trên thế giới
Y văn quốc tế từng công bố các ca lâm sàng nghiêm trọng giúp làm sáng tỏ mối liên hệ này. Năm 2015, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ điều dưỡng 34 tuổi bị sốc phản vệ sau khi ăn mít sấy khô [7]. Bệnh nhân này có tiền sử mắc bệnh chàm mạn tính ở cả hai bàn tay do thường xuyên đeo găng tay cao su y tế trong công việc, đồng thời bản thân và gia đình đều có cơ địa dị ứng như viêm mũi dị ứng hoặc viêm da cơ địa [7].
Kết quả xét nghiệm lẩy da của nữ điều dưỡng cho kết quả dương tính rõ rệt với mít, găng tay cao su, quả kiwi và đu đủ, nhưng lại âm tính với chuối [7]. Đây được xem là ca bệnh sốc phản vệ do ăn mít đầu tiên được công bố, mở đầu cho các quan sát sâu hơn về mối tương quan giữa mít và mủ cao su [7].
Đến năm 2021, một trường hợp khác được báo cáo tại khu vực Trung Tây nước Mỹ ở một nam thanh niên 21 tuổi không làm việc trong ngành y tế [1]. Người bệnh rơi vào tình trạng sốc phản vệ ngay lập tức sau khi ăn mít sấy khô [1]. Bệnh nhân có tiền sử viêm mũi dị ứng và dị ứng mủ cao su, bắt nguồn từ việc sinh non, phải nằm điều trị tích cực sơ sinh và trải qua nhiều cuộc phẫu thuật từ khi còn ẵm ngửa [1]. Kết quả kiểm tra lẩy da của anh cũng dương tính đồng thời với mít và mủ cao su [1].
Gần đây hơn, một báo cáo năm 2023 đã miêu tả trường hợp một phụ nữ 68 tuổi gốc Bangladesh bị khó thở dữ dội trong bối cảnh sốc phản vệ sau khi ăn mít tươi [6]. Trước đó, bệnh nhân từng có tiền sử dị ứng nhẹ với mủ cao su biểu hiện qua phát ban da, kèm theo chứng dị ứng theo mùa gây nghẹt mũi, hắt hơi và chảy nước mũi nhẹ [6]. Tình huống này cảnh báo rằng ngay cả những người chỉ có biểu hiện dị ứng ngoài da rất nhẹ với mủ cao su trước đó vẫn có thể bị sốc phản vệ nguy kịch khi ăn mít [6].
Tỷ lệ mắc và những phát hiện về yếu tố di truyền
Tỷ lệ người mắc hội chứng trái cây - mủ cao su thay đổi rất lớn tùy thuộc vào khu vực địa lý, công cụ chẩn đoán và quy mô dân số được khảo sát [3]. Một tổng quan y văn toàn diện năm 2024 chỉ ra rằng tỷ lệ mắc hội chứng này dao động từ 4% đến 88% ở các bệnh nhân dị ứng mủ cao su [3]. Đáng chú ý, các triệu chứng lâm sàng của phản ứng quá mẫn với trái cây trong hội chứng này chiếm tới 73% là các triệu chứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng, trong khi các biểu hiện dị ứng cục bộ chỉ chiếm 27% [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2002 trên các nhân viên y tế bị dị ứng mủ cao su đã phát hiện tỷ lệ mắc hội chứng trái cây - mủ cao su là 12,5% [2]. Nghiên cứu này ghi nhận độ nhạy của xét nghiệm lẩy da đối với mủ cao su, kiwi và hạt dẻ đạt mức 100%, đồng thời tỷ lệ mắc hội chứng cao hơn rõ rệt ở nữ giới có tiền sử dị ứng gia đình [2].
Về mặt sinh học phân tử, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2004 tại Tây Ban Nha trên 78 bệnh nhân dị ứng mủ cao su (trong đó 33% dị ứng kèm trái cây) đã làm sáng tỏ cơ sở di truyền của hội chứng này [8]. Kết quả cho thấy phản ứng lẩy da với chiết xuất mủ cao su thương mại đạt điểm cắt trên 7 mm giúp chẩn đoán dị ứng mủ cao su kèm trái cây với độ nhạy 66,7% và độ đặc hiệu 83,3% [8].
Nghiên cứu cũng chứng minh dị ứng phối hợp giữa mủ cao su và trái cây liên quan chặt chẽ với các alen HLA lớp II gồm DQB1 *0201 (với tỷ số chênh OR là 7,3) và nhóm chức năng HLA-DR E (với OR là 16,0) [8]. Ngoài ra, hội chứng còn có mối liên hệ ý nghĩa với các alen DRB1 *0301 và *0901; trái lại, những người chỉ dị ứng đơn thuần với mủ cao su mà không dị ứng trái cây lại liên quan tới các alen khác như DQB1 *0202, DRB1 *0701 và *1101 [8].
Hiểu lầm thường gặp về dị ứng mít và chẩn đoán chuyên sâu
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những loại quả phổ biến đã được biết đến rộng rãi như chuối, bơ, hạt dẻ hay kiwi mới gây phản ứng chéo với mủ cao su [2], [5]. Thực tế, các loại quả nhiệt đới khác như đu đủ, xoài và mít cũng đều có khả năng phản ứng chéo rất mạnh với kháng nguyên mủ cao su [7], [6], [3].
Một hiểu lầm khác là việc nấu chín hoặc sấy khô mít sẽ làm biến tính hoàn toàn protein dị nguyên và an toàn cho người sử dụng. Tuy nhiên, cả hai ca lâm sàng được báo cáo chi tiết ở trên đều bị sốc phản vệ ngay lập tức sau khi ăn mít sấy khô [1], [7]. Điều này chứng tỏ một số chuỗi protein gây dị ứng trong mít có tính bền vững nhiệt cao và không bị phá hủy hoàn toàn qua quá trình sấy công nghiệp [1], [7].
Để chẩn đoán chính xác hội chứng này, các phương pháp thông thường đôi khi chưa đủ để phân biệt giữa dị ứng thực sự và hiện tượng đồng mẫn cảm vô hại. Một nghiên cứu năm 2012 trên 51 bệnh nhân quá mẫn thực phẩm có bằng chứng huyết thanh mẫn cảm với mủ cao su đã chia người bệnh thành hai nhóm rõ rệt [4].
Nhóm có biểu hiện dị ứng lâm sàng thực sự (34 bệnh nhân) đều có thử nghiệm kích thích dương tính và mang kháng thể IgE đặc hiệu với các dị nguyên tái tổ hợp rHev b 5, rHev b 6.01, rHev b 6.02 và rHev b 8 [4]. Ngược lại, nhóm chỉ có mẫn cảm huyết thanh mà không có biểu hiện lâm sàng (17 bệnh nhân) chỉ bị đơn mẫn cảm với Hev b 8 (thường liên quan đến phản ứng chéo với phấn hoa), và chỉ có 2 bệnh nhân có phản ứng da dương tính [4]. Do đó, việc chẩn đoán hội chứng này đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa phải phối hợp tiền sử bệnh lý, xét nghiệm dị nguyên phân tử và thử nghiệm kích thích phù hợp [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với quả mít
Những người từng xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, nổi mề đay, sưng nề tay khi mang găng tay cao su, thổi bóng bay hoặc dùng bao cao su cần tuyệt đối cẩn trọng khi ăn mít [1], [7]. Dù triệu chứng tiếp xúc mủ cao su trước đó chỉ là phát ban ngoài da nhẹ hay ngứa thoáng qua, nguy cơ xuất hiện phản ứng toàn thân khi dung nạp protein qua đường tiêu hóa vẫn rất cao [6], [3].
Nhân viên y tế là nhóm có tỷ lệ phơi nhiễm mủ cao su nghề nghiệp rất lớn do thói quen sử dụng găng tay thường xuyên, do đó nằm trong nhóm nguy cơ cao phát triển hội chứng này [7], [2], [5]. Ngoài ra, những bệnh nhân có tiền sử sinh non, từng trải qua nhiều cuộc phẫu thuật từ nhỏ phải tiếp xúc sớm và liên tục với các dụng cụ y tế bằng cao su cũng thuộc nhóm dễ bị mẫn cảm tiềm ẩn [1].
Những người có cơ địa dị ứng gia đình (viêm mũi dị ứng, chàm thể tạng, hen suyễn) hoặc đã từng bị dị ứng với các loại trái cây như bơ, kiwi, chuối, xoài hay đu đủ cũng cần cảnh giác cao độ [7], [6], [2], [3].
Hướng dẫn an toàn và cách xử trí dự phòng
Nếu bản thân đã được xác định hoặc nghi ngờ dị ứng với mủ cao su, biện pháp phòng ngừa an toàn nhất là chủ động loại bỏ mít (cả mít tươi, mít sấy và các món ăn chế biến từ mít non) ra khỏi thực đơn hàng ngày [1], [7], [6].
Khi đi ăn bên ngoài hoặc sử dụng thực phẩm chế biến sẵn, người bệnh cần kiểm tra kỹ nhãn mác thành phần để tránh các sản phẩm ăn chay giả thịt sử dụng nguyên liệu từ mít non [6]. Khi đến khám chữa bệnh, người bệnh nên chủ động thông báo cho nhân viên y tế về tiền sử dị ứng mủ cao su và thực phẩm của mình để được hỗ trợ dùng vật tư y tế không chứa latex [7].
Trường hợp xuất hiện các dấu hiệu bất thường ngay sau khi ăn mít như ngứa môi miệng, phát ban toàn thân, buồn nôn, khó thở, tức ngực hoặc choáng váng, người bệnh cần ngay lập tức đến cơ sở y tế gần nhất [1], [7], [6]. Các phản ứng quá mẫn này có thể tiến triển rất nhanh thành sốc phản vệ đe dọa trực tiếp tới tính mạng, đòi hỏi sự can thiệp cấp cứu khẩn cấp từ đội ngũ y bác sĩ [1], [3]. Người có tiền sử dị ứng nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa miễn dịch - dị ứng để được tư vấn xét nghiệm chuyên sâu và mang theo bút tiêm tự động dự phòng nếu cần thiết.
Nhìn chung, quả mít là nguồn dinh dưỡng thơm ngon nhưng lại tiềm ẩn rủi ro sốc phản vệ khôn lường đối với những ai mang cơ địa dị ứng mủ cao su. Hiểu rõ mối liên hệ giữa các loại kháng nguyên thực vật và chủ động tầm soát dị ứng sớm sẽ giúp bảo vệ an toàn sức khỏe cho bản thân và gia đình trước những hiểm họa dị ứng khó lường.