Cây phèn đen (tên khoa học Phyllanthus reticulatus) là loài cây quen thuộc trong y học cổ truyền nhiều nước châu Á. Nhiều người truyền tai nhau việc đào rễ, bóc vỏ thân cây về băm nhỏ, phơi khô rồi sắc nước uống để thanh nhiệt hoặc trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này tiềm ẩn nhiều mối nguy cho sức khỏe mà không phải ai cũng lường trước được.
Liệu việc dùng vỏ thân và rễ cây phèn đen sắc uống có thực sự an toàn? Câu trả lời ngắn gọn là người dân cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng kéo dài. Vỏ thân và rễ của các loài thuộc nhóm này thường chứa các hợp chất hoạt tính mạnh, bao gồm alkaloid, nếu tích tụ lâu ngày có thể gây quá tải và tổn thương gan, thận.
Sự thật về độc tính và hoạt tính của cây phèn đen
Trong các bài thuốc dân gian, các bộ phận của cây phèn đen thường được dùng cho các mục đích tiêu viêm, giải độc [1]. Dù vậy, việc dùng đường uống qua chế biến thô sơ lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Các hoạt chất sinh học tự nhiên luôn hoạt động như một "con dao hai lưỡi" khi vào cơ thể.
Vỏ thân và rễ của các loài cây bụi thuộc chi này thường tích tụ nồng độ hoạt chất cao để tự bảo vệ trước môi trường. Khi người bệnh thu hái và sắc uống thường xuyên, các hoạt chất không được chuẩn hóa liều lượng có nguy cơ tích tụ trong cơ thể. Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các chất này, do đó dễ bị tổn thương nhất nếu dùng kéo dài mà không kiểm soát.
4 điều cần biết trước khi có ý định sắc nước uống
Điều thứ nhất: Nghiên cứu về phèn đen chủ yếu tập trung vào phần lá và quả, không phải vỏ rễ. Y học hiện đại khảo sát chiết xuất từ lá cây để tìm hiểu khả năng kháng nấm hoặc ức chế tế bào ung thư [4, 7]. Việc người dân tự ý dùng vỏ thân và rễ theo kinh nghiệm thiếu vắng cơ sở khoa học về độ an toàn.
Điều thứ hai: Tác dụng bảo vệ gan trong ống nghiệm không tương đương với nước sắc thô tại nhà. Một số loài cùng chi có thể chứa chất chống oxy hóa, nhưng quá trình tinh chế phòng thí nghiệm rất khác việc đun sắc thông thường [2]. Nước sắc thô từ rễ và thân thường chứa lẫn nhiều tạp chất và hàm lượng hoạt chất khó lường.
Điều thứ ba: Các dữ liệu dược lý hiện nay mới dừng lại ở phòng thí nghiệm và động vật. Các thử nghiệm trên tế bào ung thư vú hay mô hình chuột chỉ ra các cơ chế sinh học bước đầu [6, 7, 8]. Chúng không chứng minh việc người tự uống nước sắc tại nhà là có lợi hoặc vô hại.
Điều thứ tư: Thiếu hụt nghiên cứu độc tính dài hạn trên người. Chiết xuất thực vật có thể cho kết quả khả quan ở một vài chỉ số ngắn hạn nhưng lại tích tụ độc tính qua chuyển hóa ở người bệnh mạn tính [3, 8].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận những gì?
Nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan của 11 loài thuộc chi Phyllanthus, trong đó có Phyllanthus reticulatus (phèn đen) [2]. Thử nghiệm dùng chiết xuất cành lá khô ngâm methanol và nước ở nồng độ 50 microg/mL trên tế bào HepG2 [2]. Kết quả cho thấy các loài khác như P. polyphyllus, P. emblica có hoạt tính bảo vệ gan nổi bật, trong khi hoạt tính ở phèn đen không phải là nhóm dẫn đầu [2].
Một nghiên cứu khác năm 2022 áp dụng dược lý mạng và thử nghiệm trên chuột mang khối u gan để kiểm tra dịch chiết ethyl acetate từ lá phèn đen [1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận 27 hợp chất và 567 đích tác động sinh học, liên quan đến các con đường truyền tín hiệu nội bào như PI3K/Akt và MAPK [1]. Dù vậy, đây là mô hình nghiên cứu ung thư trên động vật gặm nhấm, dùng phân đoạn chiết chọn lọc từ lá chứ không phải nước sắc rễ hay vỏ thân trên người bệnh [1].
Năm 2010, nghiên cứu trên chuột bạch bị tăng cholesterol máu kéo dài 45 ngày cho thấy dịch chiết nước của Phyllanthus reticulatus ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg giúp giảm triglyceride, cholesterol toàn phần và stress oxy hóa protein carbonyl (P < 0,05) [3]. Thử nghiệm cho thấy tiềm năng hạ mỡ máu nhưng chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm, chưa đánh giá độc tính tích tụ ở người [3].
Năm 2018, nghiên cứu về dịch chiết ethanol từ lá phèn đen cho thấy hiệu quả ức chế nấm da với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 62,5 mug/mL và diệt nấm (MFC) là 250 mug/mL, đồng thời giảm tổng hợp ergosterol 16,37% [4]. Dịch chiết lá cũng cho thấy khả năng tương thích tế bào tốt hơn một số thảo dược khác khi thử trên nguyên bào sợi 3T3-L1 [4]. Tuy vậy, tác dụng này chỉ có ý nghĩa trong việc định hướng phát triển thuốc bôi ngoài da, không hỗ trợ cho việc uống vỏ thân hay rễ cây.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống vào không bổ nọ thì bổ kia. Đây là quan niệm hết sức sai lầm trong chăm sóc sức khỏe. Thực tế, nhiều loài thực vật chứa alkaloid và lectin có hoạt tính sinh học rất mạnh [5]. Lectin tinh sạch từ quả phèn đen (PRL) có khả năng gây chết tế bào thông qua cơ chế kích hoạt apoptosis ở tế bào ung thư vú T47D và SKBR3 [5]. Nếu đưa một lượng lớn chất có hoạt tính độc tế bào vào cơ thể bằng đường uống tự phát, mô lành cũng có thể bị ảnh hưởng.
Một hiểu lầm khác là quy đồng hiệu quả của toàn bộ chi Phyllanthus. Năm 2001, một tổng quan hệ thống phân tích 22 thử nghiệm lâm sàng (trên 1947 người) về việc dùng chiết xuất chi này hỗ trợ viêm gan B [6]. Nghiên cứu cho thấy có cải thiện việc chuyển âm HBsAg (nguy cơ tương đối 5,64, khoảng tin cậy 95% 1,85-17,21) và men gan [6]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh chất lượng phương pháp của 17 thử nghiệm còn thấp và chưa đủ bằng chứng mạnh mẽ [6]. Đáng chú ý, các nghiên cứu này không đại diện cho việc sắc rễ phèn đen thô tại gia đình.
Ai nên thận trọng tuyệt đối với loại cây này?
Người mắc bệnh gan và bệnh thận mãn tính là nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh tự ý uống nước sắc phèn đen. Khả năng lọc và chuyển hóa của các cơ quan này vốn đã suy giảm, bất kỳ sự tích tụ alkaloid hay hoạt chất lạ nào cũng có thể đẩy nhanh tình trạng suy cơ quan.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng. Hiện tại không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh độ an toàn của cây phèn đen trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Việc dùng nước sắc từ rễ hoặc vỏ thân không rõ liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc mạn tính.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Hiện tại, các nghiên cứu an toàn và có tính ứng dụng cao của cây phèn đen chủ yếu tập trung vào các chế phẩm dùng ngoài. Chẳng hạn, năm 2023, chiết xuất nước từ lá phèn đen đã được nghiên cứu phối hợp để tạo màu nhuộm tóc thảo mộc tự nhiên theo tỷ lệ 5:1:1:1:1, tận dụng khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn mà không cần hóa chất bảo quản tổng hợp [7].
Đối với việc dùng đường uống, y học hiện đại chưa có khuyến cáo về liều lượng an toàn của việc sắc rễ và vỏ thân phèn đen tại nhà. Người dân không nên tự ý đào rễ, bóc vỏ cây về đun uống để chữa bệnh theo lời truyền miệng. Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, cần có sự thăm khám, kê đơn và hướng dẫn liều lượng cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Cây phèn đen có tiềm năng dược lý nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng việc tự ý sắc uống vỏ thân và rễ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan thận. Hãy luôn cẩn trọng với các bài thuốc dân gian chưa rõ độc tính và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược thô nào vào cơ thể.
