Nhiều người có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát chỉ số huyết áp mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào tân dược. Trong y học cổ truyền, câu đằng (tên khoa học là Uncaria rhynchophylla) là một vị thuốc quen thuộc, thường xuất hiện trong các bài thuốc trị chứng hoa mắt, chóng mặt và tăng huyết áp.
Câu đằng có hạ huyết áp tốt không? Câu trả lời là loại thảo dược này thực sự có hoạt tính làm giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp, nhưng phần lớn các bằng chứng khoa học mạnh mẽ nhất hiện nay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào thực nghiệm. Người bệnh không nên tự ý dùng vị thuốc này thay thế hoàn toàn thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định.
Hoạt chất và cơ chế giãn mạch của câu đằng
Chiết xuất từ cây câu đằng chứa nhiều hợp chất sinh học có giá trị, nổi bật nhất là nhóm alkaloid. Nhóm chất này chiếm khoảng 0,2% tổng lượng trong dược liệu [1]. Trong đó, hai hoạt chất then chốt được nghiên cứu nhiều nhất là rhynchophylline và isorhynchophylline [1].
Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận khả năng làm giãn mạch của câu đằng thông qua các thử nghiệm mô học. Nghiên cứu thực hiện năm 2021 đã phát hiện và xác minh 6 hợp chất có tác dụng giãn mạch trên các vòng động mạch mạc treo chuột bị cô lập, bao gồm rhynchophylline, isorhynchophylline, corynoxeine, isocorynoxeine, hirsuteine và hirsutine [2].
Về cơ chế tế bào, một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2017 đã chứng minh chiết xuất ethanol 95% từ cây câu đằng mang lại hiệu quả giãn cơ trơn mạch máu nổi bật. Thử nghiệm trên các vòng động mạch chủ chuột Sprague-Dawley bị co thắt bởi phenylephrine cho thấy chiết xuất này đạt giá trị EC50 là 0,028 ± 0,002 mg/mL cùng mức độ giãn mạch tối đa Rmax lên đến 101,30% ± 2,82% [3].
Cơ chế giãn mạch diễn ra thông qua việc kích hoạt con đường oxit nitric/guanylyl cyclase hòa tan/guanosine monophosphate vòng (NO/sGC/cGMP), thụ thể PGI2, cùng các thụ thể bắt cặp protein G gồm M3 và beta-2 [3]. Ngoài ra, dịch chiết còn tham gia điều hòa điện thế màng qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế, ức chế giải phóng canxi nội bào từ thụ thể inositol triphosphate (IP3R) và điều hòa toàn bộ các kênh kali ngoại trừ kênh Kca [3]. Nhờ những cơ chế này, thành mạch máu được thả lỏng, giúp lòng mạch mở rộng và làm áp lực máu giảm xuống [3].
Bằng chứng nghiên cứu trên mô hình động vật
Nhiều thực nghiệm lâm sàng trên chuột đã củng cố thêm tiềm năng kiểm soát huyết áp của thảo dược này. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) cho thấy cả chiết xuất ethanol của câu đằng, hoạt chất rhynchophylline đơn lẻ lẫn isorhynchophylline đều giúp giảm huyết áp kéo dài và tương tự nhau [1]. Phân tích chuyển hóa học lipid gan còn nhận thấy các chất này hỗ trợ làm giảm tình trạng thoái hóa mỡ và tiêu hủy tế bào gan do tăng huyết áp gây ra, liên quan đến 56 chất chuyển hóa nội sinh tiềm năng [1].
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá tác động của câu đằng trên chuột bị tăng huyết áp và xơ hóa cơ tim do truyền angiotensin II liều 500 ng/kg/phút [4]. Chuột thí nghiệm được cho dùng dịch chiết câu đằng với các mức liều 0,78; 1,56 hoặc 3,12 g/kg/ngày liên tục trong 4 tuần [4]. Kết quả chỉ ra rằng câu đằng làm giảm đáng kể mức tăng huyết áp do angiotensin II gây ra [4]. Đồng thời, vị thuốc này còn ức chế xơ hóa cơ tim, giảm trọng lượng tim và ức chế biểu hiện của các protein xơ hóa (collagen I, collagen III, alpha-SMA) thông qua việc ngăn chặn con đường truyền tín hiệu RhoA/ROCK1 [4].
Bên cạnh đó, các dạng bài thuốc phối hợp chứa câu đằng cũng được nghiên cứu bài bản. Nghiên cứu năm 2023 trên bài thuốc Uncaria rhynchophylla Scrophularia (URSF) tại Bệnh viện trực thuộc Đại học Y học Cổ truyền Sơn Đông đã đánh giá hiệu quả trên chuột SHR bằng phương pháp chuyển hóa học [5]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng bài thuốc can thiệp vào 3 con đường chuyển hóa chính gồm chuyển hóa axit arachidonic, chuyển hóa niacin và nicotinamide, cùng chuyển hóa purine để cải thiện các chỉ số sinh hóa và huyết áp [5].
Nghiên cứu năm 2019 còn thử nghiệm chiết xuất alkaloid của câu đằng trên mô hình chuột cống mang thai bị tiền sản giật thực nghiệm do tiêm lipopolysaccharide (LPS) liều 1 mcg/kg/ngày từ ngày thai thứ 14 đến 19 [6]. Khi được dùng chiết xuất này ở các liều 35, 70 và 140 mg/kg/ngày, nhóm dùng liều cao (140 mg/kg/ngày) đã giảm huyết áp tâm thu và lượng protein niệu 24 giờ [6]. Liều cao này cũng đồng thời ức chế các cytokine gây viêm nguy hiểm như IL-6, IL-1beta, TNF-alpha và IFN-gamma trong huyết thanh và nhau thai, giúp tăng cân nặng thai và tỷ lệ con non sống sót [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2002 còn ghi nhận dịch chiết methanol câu đằng liều 100-1000 mg/kg tiêm màng bụng có tác dụng bảo vệ thần kinh trước tình trạng thiếu máu cục bộ não ở chuột, ngăn chặn men cyclooxygenase-2 (COX-2) và giảm sản sinh oxit nitric cũng như TNF-alpha [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Những dữ liệu trên chứng minh hoạt chất trong câu đằng, đặc biệt là rhynchophylline, có hoạt tính sinh học rất hứa hẹn trong việc giãn mạch, chống viêm và bảo vệ cơ quan đích như tim và mạch máu não [4] [7] [2]. Các alkaloid này có tiềm năng lớn để tiếp tục phát triển thành các dạng thuốc hỗ trợ hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp cho người trong tương lai [8].
Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế lâm sàng còn rất lớn. Điểm hạn chế lớn nhất là hầu hết dữ liệu hiện nay đều thu được từ động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc mô tế bào cô lập trong ống nghiệm [1] [4] [3].
Cơ thể con người chuyển hóa thuốc phức tạp hơn động vật rất nhiều. Hiện tại vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng, quy mô lớn trên người nhằm xác định chuẩn xác sinh khả dụng, liều dùng tối ưu và độc tính tích lũy lâu dài của câu đằng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng câu đằng
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Tăng huyết áp là một bệnh mạn tính nguy hiểm, nếu người bệnh tự ý bỏ thuốc huyết áp được kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước sắc câu đằng, chỉ số huyết áp có thể tăng vọt khó kiểm soát, dẫn tới đột quỵ hoặc suy tim.
Một hiểu lầm khác là đun sắc câu đằng càng lâu thì hoạt chất ra càng nhiều và tác dụng càng mạnh. Thực tế, trong kinh nghiệm y học cổ truyền, câu đằng là vị thuốc chứa các alkaloid dễ bị biến tính hoặc bay hơi khi đun nấu ở nhiệt độ cao trong thời gian dài. Do đó, người ta thường chỉ cho câu đằng vào nồi sắc ở giai đoạn cuối (sắc sau) trước khi tắt bếp vài phút để bảo toàn tối đa lượng dược chất.
Ai nên thận trọng khi dùng câu đằng?
Mặc dù thử nghiệm trên chuột cống mang thai bị tiền sản giật cho thấy chiết xuất alkaloid giúp giảm huyết áp và viêm [6], phụ nữ đang mang thai trong đời thực tuyệt đối không được tự ý mua thảo dược này về sử dụng. Việc điều trị bệnh lý sản khoa phức tạp như tiền sản giật bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa.
Người đang dùng các thuốc hạ huyết áp theo toa cần hết sức cẩn trọng. Dược tính làm giãn mạch của câu đằng [3] có thể cộng hưởng với thuốc tây, dẫn đến tình trạng hạ huyết áp quá mức gây chóng mặt, ngất xỉu.
Những người có tiền sử huyết áp thấp, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người suy giảm chức năng gan, thận nặng cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào có chứa vị thuốc này.
Áp dụng câu đằng vào thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng câu đằng như một biện pháp hỗ trợ kiểm soát huyết áp, người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị để được tư vấn tương tác thuốc. Không tự ý ngắt quãng phác đồ tân dược hiện tại.
Khi áp dụng phương pháp sắc thuốc truyền thống, chỉ nên dùng đúng lượng đã được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định. Không tự ý tăng liều để mong hạ huyết áp nhanh. Luôn kiểm tra và ghi chép chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuyên dụng vào các thời điểm cố định trong ngày để theo dõi sát diễn biến sức khỏe.
Kết hợp thảo dược phải luôn đi đôi với lối sống khoa học. Một chế độ ăn giảm muối, bổ sung nhiều rau xanh, tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn và duy trì tinh thần thoải mái chính là nền tảng vững chắc nhất để giữ huyết áp luôn ở mức an toàn.
Tóm lại, câu đằng sở hữu tiềm năng hạ huyết áp và bảo vệ tim mạch rõ nét trên các mô hình nghiên cứu thực nghiệm. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, coi đây là nguồn tham khảo hỗ trợ chứ không thể lạm dụng thay thế cho lối sống lành mạnh và chỉ định y khoa chính thống.
