Dân gian hay truyền tai mẹo thoa dầu mè khi bị bỏng lửa, bỏng nước sôi hoặc xước da để làm dịu cơn rát. Không ít người lập tức lấy chai dầu mè ăn có sẵn trong bếp bôi trực tiếp lên vết thương đang trợt da.

Hành động này tiềm ẩn nguy hiểm lớn cho sức khỏe. Dầu mè dùng trong y học là chế phẩm bào chế vô trùng, khác xa dầu mè ép thủ công gia đình; việc đổ dầu ăn chưa khử trùng lên tổn thương hở rất dễ gây nhiễm khuẩn nặng, hoại tử và biến chứng nghiêm trọng.

Cơ chế tác động của dầu mè theo khoa học

Hạt mè chứa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên và nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ ngăn ngừa tổn thương tế bào [1]. Những thành phần này thúc đẩy phục hồi mô qua đường bôi ngoài da lẫn đường ăn uống [1]. Trong dầu mè có các chất ức chế peroxy hóa lipid, tăng cấp máu cho mô collagen, kéo dài tuổi thọ sợi collagen và giảm phá hủy tế bào [1].

Thành phần hoạt tính sesamol trong mè được chứng minh có vai trò đẩy nhanh tốc độ lành da [2]. Hoạt chất này làm tăng hàm lượng hydroxyproline - một axit amin thiết yếu cấu tạo nên mạng lưới collagen của mô hạt [2]. Bên cạnh đó, dầu mè giàu axit béo chưa bão hòa kết hợp các lignan như sesamin, sesamolin và tocopherol giúp kháng viêm, điều hòa đáp ứng miễn dịch cục bộ tại vùng da tổn thương [3, 4]. Dù vậy, các đặc tính này chỉ phát huy khi dùng đúng dạng bào chế chuyên biệt.

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật nói gì?

Hiệu quả lành thương của dầu mè được ghi nhận qua nhiều mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm:

Nghiên cứu năm 2016 trên 24 con chuột bị bỏng nước sôi độ 3 chiếm 25% diện tích cơ thể đã đánh giá công thức mới kết hợp 4 loại dầu: mè, hồ trăn hoang, gai dầu và óc chó [3]. Chuột được bôi ngoài da 2 lần mỗi ngày trong 21 ngày [3]. Kết quả cho thấy từ ngày thứ 10, vết thương co nhỏ rõ rệt; thời gian biểu mô hóa ở nhóm dùng công thức chứa dầu mè chỉ mất 20 ngày, nhanh hơn đáng kể so với mức 25,5 ngày ở nhóm đối chứng [3].

Một nghiên cứu năm 2018 trên 40 con chuột bị bỏng sâu độ 2 ở lưng so sánh thuốc mỡ chứa chiết xuất dầu mè, long não và mật ong với mỡ vaseline [4]. Động vật được thay băng hằng ngày và theo dõi vào các ngày 0, 7, 14, 21, 28 [4]. Nhóm bôi mỡ thảo dược chứa dầu mè có tỷ lệ biểu mô hóa vượt trội, tăng sinh tân mạch cao hơn và diện tích vết thương thu nhỏ tối đa so với nhóm đối chứng [4].

Năm 2019, thử nghiệm trên 12 chuột cống trắng mang vết thương nhiễm trùng toàn phần đánh giá mỡ nền Eucerin chứa 33% dầu mè bôi 2 lần mỗi ngày trong 14 ngày [5]. Vào ngày 14, 50% tổn thương ở nhóm dùng mỡ dầu mè đã lành hoàn toàn [5]. Mô bệnh học cho thấy độ dày biểu bì và sự tái tạo nang lông hồi phục bình thường [5].

Nghiên cứu của Kiran và Asad trên chuột cống ghi nhận hạt mè và dầu mè giúp vết thương co nhỏ 50%, rút ngắn thời gian biểu mô hóa, đồng thời tăng trọng lượng khô và nồng độ hydroxyproline ở mô hạt [2]. Năm 2011, nhóm nghiên cứu của Shenoy cũng chứng minh hoạt chất sesamol cải thiện độ bền kéo đứt của mô và nâng cao lượng hydroxyproline ngay cả trên chuột bị ức chế miễn dịch do dexamethasone [2].

Tuy nhiên, các mô hình này đều thực hiện trên da động vật trong môi trường phòng thí nghiệm có kiểm soát nghiêm ngặt, chưa thể đại diện hoàn toàn cho đáp ứng lâm sàng phức tạp ở người.

Các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 so sánh thuốc mỡ Olea (kết hợp mật ong, dầu mè và dầu ô liu) với dung dịch bôi Mafenide Acetate trên bệnh nhân bỏng [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng thuốc mỡ chứa dầu mè khởi động quá trình biểu mô hóa nhanh hơn, thúc đẩy tạo mô hạt và giảm nhu cầu phẫu thuật cắt lọc hay ghép da [1]. Điểm hạn chế được nhóm tác giả thừa nhận là cỡ mẫu thử nghiệm còn nhỏ, chưa bao quát mọi mức độ bỏng và chưa đánh giá sẹo sau lành [1].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2022 so sánh thuốc mỡ Recove (chứa 58,5% dầu mè, 20% oxit kẽm, 2,5% long não) với kem Nitrofurazone 0,2% trên bệnh nhân bỏng độ 1 và độ 2 [6]. Thuốc mỡ Recove giúp giảm đau tốt hơn Nitrofurazone 0,2% và hạn chế hình thành bóng nước mới [6]. Về khả năng kháng khuẩn, không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm điều trị [6].

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn dầu thuốc vô trùng với dầu ăn nhà bếp

Rất nhiều người lầm tưởng rằng dầu mè mua ở chợ, siêu thị hay dầu tự ép thủ công cũng có tác dụng chữa lành như trong các báo cáo khoa học. Đây là nhận thức cực kỳ nguy hại.

Dầu mè xuất hiện trong các nghiên cứu lâm sàng đều là thành phần được tinh chế kỹ thuật cao, kết hợp trong công thức mỡ đạt chuẩn y tế vô trùng [1, 4]. Ngược lại, dầu mè ăn uống gia đình được ép thô, chứa nhiều tạp chất, cặn bã hữu cơ và không qua quy trình diệt khuẩn.

Lớp dầu đặc quánh chưa tiệt trùng khi đổ lên vết trợt da sẽ tạo thành lớp màng kín, giữ nhiệt sâu bên trong mô tế bào và bẫy vi khuẩn kỵ khí. Dầu mè thô là môi trường nuôi dưỡng vi sinh vật, dẫn đến nhiễm trùng huyết, viêm mô tế bào hoại tử và để lại sẹo co rút vĩnh viễn.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

  • Người bị bỏng nhiệt sâu, phồng rộp, rách da hoặc bỏng diện tích rộng: Tuyệt đối không bôi dầu mè tự chế hay bất kỳ loại mỡ nào.
  • Vết thương hở, vết rách sâu chảy máu: Cần sơ cứu bằng dung dịch sát khuẩn y tế, không dùng dầu thực vật thô.
  • Người có cơ địa dị ứng hạt mè: Tiếp xúc trực tiếp có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc phản vệ.
  • Người mắc bệnh tiểu đường, suy giảm miễn dịch: Nguy cơ nhiễm trùng tăng gấp nhiều lần, việc tự chữa trị tại nhà có thể dẫn đến cắt cụt chi do biến chứng hoại tử.

Cách xử lý đúng khi bị bỏng và áp dụng dầu mè an toàn

Khi bị bỏng nước sôi hoặc bỏng nhiệt, thao tác quan trọng nhất là hạ nhiệt tức thì dưới vòi nước sạch chảy nhẹ trong 15-20 phút. Tuyệt đối không bôi dầu ăn, nước mắm, kem đánh răng hay lòng trắng trứng lên tổn thương.

Chỉ sử dụng các loại thuốc mỡ trị bỏng chứa dầu mè (như công thức chứa kẽm oxit, dầu mè, long não) khi có chỉ định hoặc tư vấn từ bác sĩ, dược sĩ [6]. Dầu mè ăn uống chỉ nên sử dụng đúng công năng qua đường tiêu hóa để hấp thu dưỡng chất, không dùng làm thuốc bôi tổn thương hở.

Người dân không tự ý chế biến thuốc dân gian đắp lên vết thương hở khi chưa được khử trùng chuẩn y tế. Mọi trường hợp bỏng tạo bóng nước, trợt da hoặc diện tích lớn cần được cơ sở y tế chuyên khoa xử trí vô khuẩn kịp thời.