Dùng dịch tiết từ thân trúc đen (Trúc lịch) giảm ho đờm: Khoa học nói gì?

Ho dai dẳng kèm đờm đặc là triệu chứng hô hấp rất phổ biến khi thời tiết giao mùa hoặc cơ thể nhiễm lạnh. Trong dân gian và y học cổ truyền, nhiều người tìm đến các vị thuốc tự nhiên từ cây tre, cây trúc, đặc biệt là dịch tiết hoặc lớp vỏ thân trúc đen (còn gọi là Trúc lịch, Trúc nhự) để mong giảm cảm giác vướng víu cổ họng.

Tuy nhiên, liệu phần chiết xuất từ thân cây trúc đen có thực sự giúp giảm viêm đường thở và tiêu đờm như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các dữ liệu dược lý tiền lâm sàng bước đầu xác nhận chiết xuất từ thân trúc đen có đặc tính chống viêm mạnh mẽ, bao gồm khả năng ức chế phản ứng viêm tại phổi ^[1]. Dù vậy, phần lớn các thử nghiệm mới dừng lại trên mô hình tế bào và động vật, chưa đủ dữ liệu lâm sàng diện rộng trên người [1, 3].

Cây trúc đen và kinh nghiệm dân gian trị ho đờm

Trúc đen, tên khoa học là Phyllostachys nigra, là loài thực vật quen thuộc thuộc họ Hòa thảo (Poaceae) [1, 3]. Trong y học bản địa ở một số quốc gia châu Á như Hàn Quốc và Trung Quốc, các bộ phận từ thân của loài trúc này đã được sử dụng từ lâu đời để thanh nhiệt, hạ sốt, điều trị tiêu chảy và cải thiện tình trạng viêm ở vùng ngực, viêm phổi [1, 3].

Lớp vỏ trong của thân trúc đen thường được phơi khô hoặc bào chế thành các dạng dịch chiết để làm thuốc [1, 2]. Dân gian tin rằng chất dịch thu được từ thân trúc non khi nung nóng (Trúc lịch) hoặc lớp sợi thân bên trong (Trúc nhự) có tính mát, giúp làm dịu cổ họng đang sưng rát, làm lỏng chất nhầy bám dính ở phế quản, từ đó kích thích phản xạ tống đờm ra ngoài dễ dàng hơn.

Sự lưu truyền này khiến nhiều người bệnh ho mãn tính tìm kiếm trúc đen như một giải pháp cứu cánh. Thế nhưng, cơ chế tác động của loại thảo dược này đối với các tổn thương đường hô hấp chỉ thực sự được làm sáng tỏ khi các nhà khoa học tiến hành bóc tách các hoạt chất và kiểm tra phản ứng sinh học trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế chống viêm đường hô hấp được hé lộ

Về bản chất sinh lý học, hiện tượng tăng tiết đờm dãi và ho thường xuất phát từ phản ứng viêm tại niêm mạc đường thở. Khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích như vi khuẩn, virus, hoặc khói bụi độc hại, các tế bào miễn dịch tại chỗ sẽ phóng thích hàng loạt chất trung gian gây viêm. Quá trình này kích thích tuyến nhầy hoạt động quá mức, tạo thành đờm đặc gây tắc nghẽn và kích hoạt cơn ho phản xạ.

Để giảm ho đờm tận gốc, một dược liệu cần có khả năng can thiệp vào chuỗi tín hiệu viêm này. Các nghiên cứu hiện đại ghi nhận chiết xuất từ thân trúc đen có khả năng tác động trực tiếp lên các con đường truyền tín hiệu gây viêm quan trọng trong tế bào, chẳng hạn như yếu tố phiên mã NF-kappaB và con đường MAPK [1, 3].

Khi các con đường tín hiệu này bị ức chế, tế bào sẽ giảm sản xuất các cytokine tiền viêm – thủ phạm chính gây sưng phù và tổn thương mô ^[1]. Nhờ giảm bớt tình trạng viêm cục bộ tại phế quản, hiện tượng xuất tiết dịch nhầy cũng có xu hướng hạ nhiệt, giúp đường thở thông thoáng hơn và làm dịu cơn ho một cách gián tiếp.

Bằng chứng thực nghiệm: Tác động trực tiếp lên phổi

Bằng chứng rõ ràng nhất về tiềm năng của thân trúc đen đối với đường hô hấp đến từ một công bố nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2017 ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá tác dụng của dịch chiết từ lớp vỏ thân cây trúc đen (Phyllostachys nigra var. henonis) trên mô hình chuột bị viêm phổi và ruột do khói thuốc lá ^[1].

Cụ thể, các nhà khoa học đã cho chuột thí nghiệm tiếp xúc với khói thuốc lá 90 phút mỗi ngày, liên tục trong 3 tuần để gây tổn thương và kích hoạt phản ứng viêm tại phổi và đại tràng ^[1]. Dịch chiết thân trúc đen được cho chuột uống trước thời điểm tiếp xúc với khói thuốc 2 giờ ^[1]. Sau đó, nhóm nghiên cứu đếm tế bào dịch rửa phế quản phế nang và phân tích mô bệnh học ^[1].

Kết quả cho thấy, chiết xuất thân trúc đen đã làm giảm đáng kể phản ứng viêm ở cả phổi và ruột do khói thuốc gây ra ^[1]. Tác động này đạt được thông qua việc ức chế sản sinh các cytokine tiền viêm, các chemokine, các enzyme protease, đồng thời ngăn chặn yếu tố tín hiệu NF-kappaB ^[1]. Các nhà khoa học kết luận rằng thảo dược này là ứng viên tiềm năng trong việc kiểm soát viêm phổi ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2023 trên mô hình tế bào và chuột cũng khẳng định khả năng điều hòa miễn dịch của chiết xuất trúc đen ^[2]. Trong thử nghiệm này, thảo dược đã làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của hàng loạt chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, MCP-1, GM-CSF, IL-6 và TARC trong điều kiện ống nghiệm ^[2]. Trên chuột, chiết xuất làm giảm chỉ số SCORAD, giảm độ dày biểu bì, ức chế sự xâm nhập của dưỡng bào (mast cells), bạch cầu ái toan, tế bào T CD4+ và CD8+, đồng thời hạ nồng độ IgE huyết thanh và ức chế sự phosphoryl hóa MAPK ^[2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn nghiên cứu

Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm đã có, chiết xuất từ thân trúc đen sở hữu đặc tính kháng viêm, giảm phù nề mô và điều hòa miễn dịch rất đáng chú ý [1, 3]. Khả năng ức chế các tác nhân gây viêm tại phổi giải thích phần nào kinh nghiệm dân gian về việc dùng vị thuốc này để làm dịu ngực, giảm ho do viêm phế quản ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Thứ nhất, nghiên cứu năm 2017 chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột C57BL/6) trong thời gian 3 tuần, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân ho đờm thực tế ^[1]. Liều dùng hiệu quả và độ an toàn trên cơ thể người vẫn chưa được chuẩn hóa rõ ràng.

Thứ hai, các bài báo khoa học tập trung chứng minh tác dụng "chống viêm" và "ức chế cytokine", chứ không có phép đo trực tiếp về thể tích đờm tiêu hủy hay tốc độ làm loãng dịch nhầy đường hô hấp [1, 3]. Do đó, việc xem trúc đen như một chất làm tan đờm thần tốc là chưa có căn cứ khoa học vững chắc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trúc đen

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi các chế phẩm từ trúc đen như "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn kháng sinh hay thuốc trị ho kê đơn. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, nên tự ý đốt trúc lấy nước hoặc sắc uống với liều lượng vô tội vạ khi thấy khạc đờm vàng đặc.

Thực tế, đờm đặc màu xanh hoặc vàng thường là dấu hiệu của nhiễm khuẩn đường hô hấp, trong khi các bằng chứng mới chỉ chứng minh trúc đen giảm viêm do kích ứng độc chất như khói thuốc ^[1]. Dược liệu tự nhiên không có tác dụng diệt khuẩn tức thì như kháng sinh, nếu lạm dụng có thể làm lỡ thời gian điều trị vàng của bệnh lý hô hấp nguy hiểm.

Thêm vào đó, việc tự chế dịch trúc lịch bằng cách đốt tre trúc tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm nấm mốc, bụi than độc hại hoặc tạp chất gây kích ứng đường thở nặng hơn. Một chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với dịch tiết thu gom thủ công không đảm bảo vệ sinh.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Vì thân trúc đen mang tính hàn và có tác động mạnh mẽ đến các con đường truyền tín hiệu sinh học, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

• Người có hệ tiêu hóa yếu, hay bị lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng mạn tính nên cẩn trọng, do đặc tính thanh nhiệt giải độc có thể làm tăng cảm giác khó chịu ở ruột nếu dùng sai cách.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng các loại dịch chiết từ thân cây trúc khi chưa có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa, bởi chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn trên thai nhi.
• Bệnh nhân đang điều trị các bệnh mãn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều hòa mỡ máu cần lưu ý, bởi chiết xuất thân trúc đen từng được chứng minh có tác động ức chế hACAT và giảm cholesterol trong nghiên cứu động vật năm 2009 ^[3], có thể gây tương tác không mong muốn với phác đồ điều trị hiện tại.
• Người có triệu chứng ho ra máu, ho kèm sốt cao li bì hoặc khó thở dữ dội cần đến bệnh viện ngay lập tức, không được trì hoãn bằng việc tự uống thảo dược.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất thân trúc đen để hỗ trợ làm dịu họng, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản:

• Chỉ chọn mua các chế phẩm đã qua tinh chế, đóng gói chuẩn hóa của các cơ sở y học cổ truyền hoặc công ty dược uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, không dùng các sản phẩm trôi nổi tự nấu.
• Dùng theo đúng liều lượng khuyến cáo trên nhãn hoặc theo đơn của bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không tăng liều để mong đờm tan nhanh hơn.
• Kết hợp với các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được y khoa chứng minh: uống nhiều nước ấm mỗi ngày để làm loãng dịch nhầy tự nhiên, súc họng bằng nước muối sinh lý, giữ ấm cổ ngực và tránh xa khói thuốc lá – tác nhân chính gây viêm phổi ^[1].

Các nghiên cứu thực nghiệm đã bước đầu xác nhận khả năng chống viêm đường hô hấp của chiết xuất thân trúc đen ^[1]. Dẫu vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ, không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa. Người bệnh khi bị ho đờm kéo dài cần thăm khám bác sĩ để tìm đúng nguyên nhân và nhận phác đồ điều trị an toàn nhất.