Nhiều phụ huynh có thói quen trộn một thìa dầu ô liu sống vào bát cháo ấm với mong muốn bổ sung chất béo cho trẻ ăn dặm. Tuy nhiên, không ít người lo lắng liệu cách dùng này có khiến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ bị kích ứng hoặc dẫn đến tiêu chảy hay không.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được cung cấp trực tiếp đánh giá việc cho trẻ ăn dầu ô liu sống trộn cháo gây tiêu chảy. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu khảo sát độ an toàn của nhũ dịch lipid gốc dầu ô liu qua đường truyền tĩnh mạch hoặc dùng bôi ngoài da, do đó chưa đủ bằng chứng để khẳng định việc ăn trực tiếp dầu ô liu gây rối loạn tiêu hóa ở trẻ.

Dầu ô liu trong các nghiên cứu y khoa về trẻ nhỏ

Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng hiện nay không thử nghiệm dầu ô liu dạng ăn trực tiếp mà đánh giá các chế phẩm y tế chuyên biệt dành cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Trong dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch, nhũ dịch lipid chứa dầu ô liu được nghiên cứu khá kỹ lưỡng trên trẻ sinh non và trẻ bệnh nặng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 38 trẻ sinh non dưới 32 tuần tuổi cho thấy nhũ dịch gốc dầu ô liu duy trì lipid máu bình thường, không làm tăng bilirubin máu so với nhũ dịch đậu nành, dù nhóm dầu ô liu có nồng độ cholesterol và LDL cao hơn [1]. Một thử nghiệm mù đôi khác trên 78 trẻ sơ sinh bệnh nặng ghi nhận nhũ dịch dầu ô liu được dung nạp tốt, không gây biến cố bất lợi và làm tăng nồng độ axit oleic trong phospholipid huyết tương sau 5 ngày [2].

Ở khía cạnh chống oxy hóa, một nghiên cứu trên 64 trẻ sinh non dùng nhũ dịch truyền tĩnh mạch trong 7 ngày ghi nhận nhũ dịch 20% dầu ô liu có khả năng dung nạp tốt về mặt sinh hóa và lâm sàng, cho thấy hoạt tính chống oxy hóa tương đương nhũ dịch đậu nành [3]. Thử nghiệm khác trên 33 trẻ sinh non cũng chỉ ra nhũ dịch dầu ô liu kết hợp đậu nành theo tỷ lệ 4:1 giúp cải thiện nồng độ vitamin E huyết tương tốt hơn nhờ giảm tải lượng axit béo không bão hòa đa [4].

Khi kết hợp lâu dài, một báo cáo trên 5 trẻ sinh non mắc hội chứng ruột ngắn được truyền nhũ dịch dầu cá và dầu ô liu/đậu nành tỷ lệ 1:1 trong 7 đến 17 tháng ghi nhận các bé phát triển bình thường, chức năng gan ổn định và không gặp biến cố bất lợi [5]. Tổng quan năm 2011 cũng kết luận nhũ dịch tĩnh mạch gốc dầu ô liu có đặc tính miễn dịch trung tính, phù hợp cho trẻ sinh non và bệnh nhân nuôi dưỡng tĩnh mạch dài ngày [6].

Dùng ngoài da và nguy cơ khi dùng sai đường

Ngoài đường tĩnh mạch, dầu ô liu còn được thử nghiệm bôi ngoài da để hỗ trợ giảm quấy khóc do đau bụng co thắt (colic) ở trẻ nhỏ. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 80 trẻ từ 1 đến 3 tháng tuổi cho thấy việc massage bụng bằng dầu ô liu 3 lần mỗi ngày trong 14 ngày giúp giảm thời gian quấy khóc tương đương với việc dùng dầu parafin [7].

Ngược lại, việc tự ý dùng dầu ô liu qua các đường tiếp xúc không phù hợp tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng. Một báo cáo y khoa ghi nhận 5 trẻ từ 4 đến 72 tháng tuổi bị viêm phổi dạng mỡ (lipoid pneumonia) do tập quán nhỏ dầu ô liu vào mũi để chữa nghẹt mũi [8]. Tình trạng này gây ho kéo dài, thở nhanh, sốt tái phát và không đáp ứng với kháng sinh thông thường, chỉ thuyên giảm sau khi được điều trị bằng steroid kết hợp vật lý trị liệu [8].

Hiểu lầm thường gặp về dầu ô liu và chứng tiêu chảy

Nhiều người mặc định dầu thực vật luôn có tác dụng nhuận tràng mạnh nên nếu trẻ đi ngoài phân lỏng sau khi ăn cháo, nguyên nhân chắc chắn do dầu ô liu sống. Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện có chỉ chứng minh cơ thể trẻ sơ sinh dung nạp tốt các hạt mỡ gốc dầu ô liu khi truyền qua mạch máu [1], [2].

Chưa có thử nghiệm can thiệp đường tiêu hóa nào đối chiếu liều lượng dầu ô liu ăn vào với tần suất đi tiêu của trẻ. Tình trạng phân lỏng ở trẻ ăn dặm có thể xuất phát từ việc hệ tiêu hóa chưa thích nghi với lượng chất béo mới, thức ăn bị nhiễm khuẩn hoặc bất dung nạp thành phần khác trong cháo, chứ không thể quy kết hoàn toàn cho dầu ô liu.

Điều nghiên cứu chưa thể trả lời

Các tài liệu khoa học hiện tại để lại nhiều khoảng trống đối với việc sử dụng dầu ô liu trong bữa ăn hàng ngày của trẻ nhỏ:

  • Không có số liệu về liều lượng dung nạp đường tiêu hóa tối đa hoặc tỷ lệ dầu ô liu an toàn khi trộn vào bột, cháo của trẻ em.
  • Chưa có nghiên cứu xác định liệu dầu ô liu dùng dạng sống (không qua gia nhiệt) có làm thay đổi tốc độ tháo rỗng dạ dày hoặc gây kích ứng nhu động ruột hay không.
  • Chưa có dữ liệu đánh giá nguy cơ tiêu chảy thẩm thấu khi trẻ ăn quá nhiều chất béo thực vật trong một cữ ăn.

Nhóm đối tượng nên thận trọng

  • Trẻ đang trong đợt tiêu chảy cấp hoặc rối loạn tiêu hóa: Hệ đường ruột đang tổn thương có thể kém hấp thu chất béo, việc thêm dầu sống có thể khiến tình trạng đi ngoài phân sống kéo dài.
  • Trẻ có bệnh lý đường ruột, dị ứng hoặc kém hấp thu chất béo: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung bất kỳ loại dầu thực vật nào vào chế độ ăn.
  • Tuyệt đối không nhỏ dầu ô liu trực tiếp vào mũi hay họng của trẻ vì nguy cơ hít sặc gây viêm phổi dạng mỡ nguy hiểm [8].

Gợi ý áp dụng thực tế khi cho trẻ ăn dặm

Khi muốn bổ sung dầu ô liu vào cháo cho trẻ, phụ huynh nên bắt đầu với lượng nhỏ để theo dõi khả năng tiếp nhận của đường ruột. Không nên lạm dụng trộn quá nhiều dầu trong một bữa ăn vì lượng chất béo vượt mức hấp thu tự nhiên của trẻ có thể khiến phân nhờn hoặc lỏng hơn bình thường.

Nếu phát hiện trẻ đi ngoài phân sống, phân lỏng nhiều lần hoặc quấy khóc khó chịu sau bữa ăn, phụ huynh nên tạm ngưng loại dầu đang dùng và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa để điều chỉnh thực đơn phù hợp.

Dầu ô liu là nguồn cung cấp chất béo lành tính đã được chứng minh dung nạp tốt ở các chế phẩm truyền tĩnh mạch cho trẻ em. Dù vậy, việc dùng đường ăn uống vẫn cần dựa trên nguyên tắc vừa phải và lắng nghe phản ứng tiêu hóa của từng trẻ.