Khò khè và khó thở ở trẻ dưới 5 tuổi là nỗi lo thường trực của nhiều gia đình. Trước thực trạng này, việc tìm kiếm giải pháp phòng ngừa từ dinh dưỡng được quan tâm, đặc biệt là chế độ ăn Địa Trung Hải.

Bằng chứng hiện tại cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải chỉ liên quan đến việc giảm triệu chứng khò khè tạm thời qua các nghiên cứu quan sát, chưa đủ cơ sở chứng minh giúp giảm nguy cơ mắc hen suyễn được chẩn đoán ở trẻ [1], [2]. Các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên quy mô lớn về việc chế độ ăn này ngăn chặn bệnh hen suyễn ở trẻ nhỏ vẫn chưa được xác lập [1], [2].

Chế độ Địa Trung Hải và triệu chứng khò khè ở trẻ mầm non

Khảo sát trên 1.784 trẻ mầm non với độ tuổi trung bình 4,08 tuổi cho thấy việc duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải là yếu tố bảo vệ độc lập đối với chứng khò khè hiện tại, làm giảm nguy cơ với tỷ số chênh hiệu chỉnh aOR đạt 0,54 (khoảng tin cậy 95%: 0,3-0,9) [3]. Nhóm trẻ lớn tuổi hơn cũng ghi nhận tỷ lệ khò khè thấp hơn với aOR đạt 0,67 [3]. Ngược lại, nghiên cứu xác định chàm (aOR = 2,35), viêm mũi kết mạc (aOR = 2,78), người cha mắc hen (aOR = 3,89) và việc dùng acetaminophen trong 12 tháng trước đó (aOR = 2,38) là các yếu tố nguy cơ làm tăng triệu chứng khò khè [3].

Dù vậy, sống trong vùng văn hóa Địa Trung Hải không mặc nhiên giúp trẻ tránh được bệnh lý hô hấp. Nghiên cứu tại thành phố Mersin ven biển Thổ Nhĩ Kỳ trên 396 trẻ mầm non ghi nhận tỷ lệ từng khò khè lên tới 53%, khò khè hiện tại là 33,3% và hen suyễn được bác sĩ chẩn đoán là 27,3% [4]. Các yếu tố nguy cơ dẫn đến hen suyễn được chẩn đoán gồm tiền sử gia đình dị ứng (OR = 2,5), độ ẩm mốc trong nhà (OR = 2,4), nhiễm ký sinh trùng đường ruột (OR = 4,3), tiền sử viêm phổi (OR = 6,9) và dị ứng thức ăn (OR = 3,1) [4]. Đặc biệt, việc cho trẻ ăn dặm trước 3 tháng tuổi làm tăng nguy cơ mắc hen suyễn lên đáng kể với OR đạt 6,1 [4].

Bằng chứng từ các phân tích gộp và nghiên cứu đoàn hệ lớn

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp từ 18 nghiên cứu quan sát chỉ ra rằng việc mẹ tuân thủ cao chế độ Địa Trung Hải khi mang thai giúp giảm nhẹ tần suất khò khè của trẻ trong 12 tháng đầu đời (OR = 0,92; 95% CI: 0,88-0,95) [2]. Trẻ duy trì chế độ này cũng ghi nhận giảm nguy cơ từng khò khè với OR đạt 0,51 và giảm khò khè hiện tại với OR đạt 0,97 [2]. Tuy nhiên, phân tích gộp kết luận không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào giữa chế độ ăn này với bệnh hen suyễn được chẩn đoán chính thức [2].

Kết quả giữa các nghiên cứu đoàn hệ lớn cũng cho thấy nhiều mâu thuẫn. Nghiên cứu đoàn hệ ALSPAC tại Anh với quy mô lớn không tìm thấy mối liên hệ bảo vệ của chế độ Địa Trung Hải đối với bệnh hen hay khò khè ở trẻ ở tuổi đi học [5]. Tương tự, dữ liệu từ nghiên cứu Project Viva tại Mỹ trên 1.376 cặp mẹ con cũng không ghi nhận tác dụng bảo vệ của chế độ ăn này đối với khò khè hay hen suyễn ở mốc 3 tuổi [5], [6]. Trong khi đó, nghiên cứu nhỏ hơn tại Menorca trên 460 trẻ theo dõi đến 6,5 tuổi lại ghi nhận chế độ ăn của mẹ bảo vệ trẻ khỏi tình trạng khò khè dai dẳng với OR đạt 0,22 [7], [5]. Nghiên cứu Generation R tại Hà Lan cũng không tìm thấy mối liên quan giữa mô hình ăn uống lành mạnh thời kỳ đầu đời với nguy cơ hen suyễn trẻ em [1].

Cơ chế sinh học giả định về phản ứng viêm hô hấp

Chế độ Địa Trung Hải đặc trưng bởi lượng tiêu thụ thấp thịt đỏ và chất béo bão hòa, ưu tiên hoa quả, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu và dầu ô liu [1], [8]. Những thực phẩm này cung cấp lượng dồi dào chất chống oxy hóa, vi chất và vitamin D [1]. Về lý thuyết, các hợp chất này có thể hạn chế phản ứng viêm ở đường dẫn khí, từ đó hỗ trợ giảm nguy cơ khò khè [1].

Ngược lại, chế độ ăn kiểu phương Tây với nhiều đồ ăn nhanh, nước ngọt và thịt đỏ chứa hàm lượng cao các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) cùng acid béo omega-6 [1], [8]. Chế độ này có thể kích hoạt thụ thể toll-like và dòng thác viêm NF-kappaB, thúc đẩy quá trình viêm đường thở [1]. Dù các giả thuyết sinh học rất rõ ràng, việc chuyển hóa từ cơ chế phân tử sang hiệu quả ngăn ngừa hen suyễn trên lâm sàng vẫn chưa có bằng chứng xác thực đầy đủ [1], [2].

Những điều khoa học hiện tại chưa biết

Hiện tại, y văn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng để khẳng định chế độ Địa Trung Hải có thể trực tiếp ngăn ngừa bệnh hen suyễn ở trẻ dưới 5 tuổi [1], [2]. Mọi kết luận chủ yếu dừng ở mức quan sát dịch tễ học [1], [2].

Các nghiên cứu cũng chưa làm rõ liều lượng hay tần suất tiêu thụ từng nhóm thực phẩm cụ thể để tạo ra sự khác biệt [1]. Mức độ tương tác giữa chế độ ăn với các yếu tố môi trường mạnh như ô nhiễm, ẩm mốc và khói thuốc lá vẫn là khoảng trống chưa được giải quyết trọn vẹn [4], [5].

Nhóm phụ huynh và trẻ nên thận trọng điều gì?

Phụ huynh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc cắt giảm các nhóm chất dinh dưỡng của trẻ dưới 5 tuổi khi chưa tham khảo chuyên gia y tế.

Trẻ có tiền sử dị ứng cần thận trọng khi tiếp cận các thực phẩm phổ biến trong chế độ Địa Trung Hải như cá hay các loại hạt, bởi dị ứng thức ăn là yếu tố nguy cơ liên quan đến hen suyễn (OR = 3,1) [4]. Ngoài ra, không nên cho trẻ ăn dặm trước 3 tháng tuổi vì hành động này làm tăng mạnh nguy cơ mắc hen suyễn (OR = 6,1) [4].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế cho trẻ

Đa dạng hóa thực phẩm lành mạnh trong năm đầu đời là yếu tố then chốt, bởi sự sụt giảm độ đa dạng bữa ăn lúc 1 tuổi làm tăng nguy cơ khò khè và hen suyễn ở mốc 5 tuổi [1]. Việc tăng cường rau củ, trái cây tươi và hạn chế đồ uống nhiều đường hay thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ giúp giảm nguy cơ phản ứng viêm hô hấp [1], [6].

Bên cạnh dinh dưỡng, gia đình cần chú trọng kiểm soát môi trường sống bằng cách tránh để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá và giữ nhà cửa khô ráo, tránh ẩm mốc [3], [4]. Khi trẻ có biểu hiện khò khè tái diễn, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.