Nhiều người truyền tai nhau ăn thực dưỡng, uống nước kiềm giúp thanh lọc cơ thể và kiềm hóa dòng máu. Quan niệm này cho rằng thức ăn giàu axit gây bệnh tật, còn chế độ ăn tạo kiềm đưa cơ thể về trạng thái lý tưởng.
Quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Thức ăn và nước uống không thể làm thay đổi độ pH trong máu của người khỏe mạnh [1], [2]. Cơ thể sở hữu hệ thống đệm tự nhiên cực kỳ chặt chẽ, luôn giữ pH máu ổn định quanh mức 7,4 [3].
Cơ chế giữ thăng bằng toan kiềm của cơ thể
Độ pH sinh lý của máu và các dịch lưu thông trong cơ thể như dịch não tủy, bạch huyết luôn được duy trì chặt chẽ ở mức 7,4 [3]. Cơ thể người có khả năng tự duy trì độ pH ổn định thông qua các cơ chế bù trừ chính gồm thận và phổi [2].
Ngay khi chào đời, sau khi dây rốn ngừng hoạt động, phổi và ống lượn gần của thận đã tiếp nhận vai trò đào thải toan, kết hợp hệ đệm bẩm sinh để giữ cân bằng toan kiềm [4]. Phổi đào thải khí carbonic nhanh chóng qua nhịp thở. Trong khi đó, thận bài tiết ion hydro thừa và tái hấp thu bicarbonate nhằm duy trì trạng thái cân bằng nội môi [4].
Nhiều màng tế bào và cơ quan trong cơ thể cần môi trường axit để tự bảo vệ và tiêu hóa thức ăn [2]. Khi có lượng axit dư thừa, hệ đệm xương cũng tham gia hỗ trợ; xương hoạt động như kho dự trữ kiềm, giảm lắng đọng khoáng kiềm và tăng hoạt tính hủy cốt bào để trung hòa proton dư thừa [3]. Ngược lại, trong môi trường kiềm, tạo cốt bào tăng cường khoáng hóa, giải phóng proton vào dịch ngoại bào để kéo pH trở lại mức 7,4 [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn và pH máu?
Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2009 trên 25 người trưởng thành (gồm 15 nữ, 10 nam; độ tuổi trung bình 44 ± 14; BMI 23,9 ± 1,9 kg/m2) nhằm đánh giá tác động của thực phẩm bổ sung khoáng kiềm đối với cân bằng axit-kiềm [5]. Các đối tượng được đo đạc trong 3 giờ liên tiếp sau khi dùng sản phẩm và theo dõi tự đo qua que thử trong 1 tuần [5]. Kết quả cho thấy sau khi dùng khoáng kiềm vào buổi sáng, pH máu từ 7,40 chỉ tăng nhẹ lên 7,41 sau 1-2 giờ [5]. Trong khi đó, pH nước tiểu tăng rõ rệt từ 5,94 lên 6,57 sau 3 giờ, tăng trung bình 11% vào buổi sáng và 5% vào buổi tối sau một tuần [5]. Sự thay đổi này xuất hiện do thận đã nhanh chóng bài tiết lượng kiềm dư thừa ra ngoài qua nước tiểu [5].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã phân tích các bằng chứng về tải lượng axit từ khẩu phần, nước kiềm và bệnh ung thư [1]. Tác giả chỉ ra rằng các chất bổ sung kiềm hay chế độ ăn tạo kiềm có thể làm thay đổi pH nước tiểu nhưng không làm thay đổi đáng kể pH toàn thân [1]. Ba nghiên cứu can thiệp tải lượng axit được đánh giá cho thấy nước tiểu tăng mạnh từ 0,2 đến 1,2 đơn vị pH, nhưng pH máu chỉ biến động không đáng kể từ 0,01 đến 0,02 đơn vị pH [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2011 cũng xác nhận cơ thể người có cơ chế bù trừ qua thận và hô hấp vô cùng mạnh mẽ để giữ ổn định nồng độ pH trong máu [2]. Các tác giả ghi nhận chưa có tài liệu khoa học nào xác lập lợi ích của chế độ ăn kiềm trong việc phòng ngừa ung thư [2].
Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến
Nhiều người lầm tưởng việc que thử nước tiểu đổi màu chứng tỏ máu đã được kiềm hóa thành công. Thực tế, nước tiểu đổi màu chỉ phản ánh chức năng thận đang hoạt động tốt để tống khứ lượng khoáng dư thừa, nhằm bảo vệ pH máu không bị biến động [5], [1].
Một số tài liệu thí nghiệm chỉ ra tế bào ung thư phát triển mạnh trong môi trường vi mô ngoại bào có tính axit [1]. Thuốc hóa trị epirubicin, adriamycin phát huy tác dụng tốt hơn ở môi trường kiềm, trong khi cisplatin, mitomycin C lại hiệu quả hơn ở môi trường toan [2]. Tuy nhiên, các quan sát tế bào trong ống nghiệm và động vật này mới dừng ở mức xây dựng giả thuyết, tuyệt đối không thể ngoại suy sang cơ thể người sống [1]. Tổng quan hệ thống năm 2016 khẳng định không tìm thấy nghiên cứu nào chứng minh nước kiềm có vai trò ngăn ngừa hay điều trị ung thư [1].
Tại sao chế độ ăn phương Tây thường bị coi là tạo axit? Khẩu phần này chứa nhiều đạm động vật, thiếu rau củ và trái cây, dẫn đến lượng khoáng kiềm như kali, magie, canxi bị thiếu hụt [5]. Dù chế độ ăn này tạo gánh nặng axit chuyển hóa cận lâm sàng khiến thận phải đào thải nhiều hơn, pH máu vẫn nằm trọn trong giới hạn an toàn [5]. Chế độ ăn kiềm có thể đem lại một số lợi ích gián tiếp như giảm teo cơ nhờ cung cấp tỷ lệ kali/natri hợp lý, chứ không phải do thay đổi pH máu [2].
Ai nên thận trọng?
Người mắc bệnh thận mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Khi chức năng thận suy giảm, khả năng lọc và đào thải ion khoáng như kali, magie, photpho bị hạn chế nghiêm trọng. Việc tự ý uống nước kiềm nhân tạo, bổ sung khoáng kiềm liều cao hoặc ăn thực dưỡng nghiêm ngặt có thể gây rối loạn điện giải nguy hiểm.
Bệnh nhân ung thư tuyệt đối không từ bỏ phác đồ điều trị chuẩn để theo đuổi thực dưỡng kiềm hóa. Các nghiên cứu hiện tại chưa tìm thấy bất kỳ cơ sở nào cho thấy ăn kiềm hay uống nước kiềm giúp chữa ung thư [1], [2]. Bất kỳ thay đổi chế độ ăn lớn nào khi đang dùng thuốc điều trị toan kiềm hay hóa trị liệu đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2].
Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế
Thay vì lo lắng tìm cách kiềm hóa máu, người dân nên tập trung vào chế độ ăn cân bằng để giảm gánh nặng chuyển hóa cho thận và bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Chế độ ăn nên tăng cường rau xanh, củ quả tươi nhằm bổ sung kali, magie tự nhiên và cân bằng lại tỷ lệ kali/natri thường bị lệch do thói quen ăn mặn [5], [2]. Không nên kiêng khem mù quáng các loại thực phẩm như sữa, phô mai hay đạm động vật, vì phốt pho và protein vẫn là thành phần cần thiết để duy trì sức khỏe của hệ xương [2]. Uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận lọc chất thải chuyển hóa một cách hiệu quả nhất.
Niềm tin ăn thực dưỡng giúp thay đổi độ pH trong máu hoàn toàn đi ngược lại các nguyên lý sinh lý học. Máu luôn được phổi và thận giữ ổn định ở mức pH an toàn để duy trì sự sống. Ăn uống đa dạng, giàu rau củ quả là chìa khóa nâng cao thể trạng, không phải vì kiềm hóa dòng máu mà vì cung cấp đủ vi chất cần thiết.
