Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn thực dưỡng, uống nước kiềm hay cắt giảm thịt đỏ có thể "kiềm hóa dòng máu" để ngừa ung thư và thải độc cơ thể. Lời đồn này khiến không ít người chi tiền triệu mua thực phẩm chức năng, nước ion kiềm hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ sinh lý học, quan niệm dùng thức ăn để làm kiềm hóa máu là hoàn toàn sai lệch. Cơ thể con người sở hữu hệ thống cân bằng nội môi vô cùng tinh vi, không để thực phẩm tự do làm xáo trộn độ pH của dòng máu.

Bí ẩn chỉ số pH máu: Cơ thể tự điều hòa ra sao?

Độ kiềm hay toan (axit) được đo bằng thang pH từ 0 đến 14. Trong cơ thể người bình thường, pH máu và các dịch ngoại bào luôn được duy trì ổn định quanh mức 7,4 [1]. Mức pH sinh lý này cao hơn mức trung tính (pH 7,0) khoảng 0,6 đến 0,7 đơn vị, đảm bảo cho các phân tử mang điện tích nằm yên trong tế bào và các quá trình chuyển hóa diễn ra trơn tru [2].

Cơ thể con người có khả năng tự cân bằng độ pH máu đáng kinh ngạc [3]. Để giữ vững con số này, hai cơ quan giữ vai trò then chốt chính là phổi và thận [3]. Phổi điều hòa nồng độ axit thông qua việc thở để đào thải khí cacbonic. Thận chịu trách nhiệm lọc và đào thải lượng axit hoặc kiềm dư thừa qua đường nước tiểu [3]. Ngoài ra, hệ thống đệm bicacbonat và các khoáng chất dự trữ từ xương cũng tham gia ứng phó tức thì nếu có bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào [1].

Nhiều màng tế bào trong cơ thể bắt buộc phải duy trì môi trường axit để bảo vệ cơ thể và tiêu hóa thức ăn [3]. Do đó, ý tưởng đưa cơ thể về trạng thái "toàn kiềm" vừa phản khoa học, vừa đi ngược lại cơ chế sinh tồn tự nhiên.

Thực phẩm kiềm hóa: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Để kiểm chứng giả thuyết thức ăn kiềm làm thay đổi máu, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều can thiệp lâm sàng và rà soát y văn trên người.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã tìm kiếm toàn diện các y văn nhưng không ghi nhận bằng chứng nào chứng minh chế độ ăn kiềm hay nước kiềm có vai trò ngăn ngừa hay điều trị ung thư [4]. Đánh giá này chỉ ra rằng các chất bổ sung kiềm hoặc chế độ ăn kích thích tạo kiềm có thể làm thay đổi pH nước tiểu, nhưng không làm thay đổi pH toàn thân một cách đáng kể [4]. Cụ thể, khi tổng hợp ba nghiên cứu can thiệp tải lượng axit qua thức ăn hoặc muối bicacbonat, các tác giả nhận thấy pH nước tiểu tăng rõ rệt từ 0,2 đến 1,2 đơn vị pH, trong khi pH máu gần như không đổi, chỉ biến thiên tối thiểu từ 0,01 đến 0,02 đơn vị pH [4]. Điểm hạn chế được nhóm nghiên cứu thừa nhận là số lượng nghiên cứu quan sát trên người về chủ đề này còn rất ít [4].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2009 trên 25 người (15 nữ, 10 nam; độ tuổi trung bình 44 ± 14; chỉ số khối cơ thể BMI 23,9 ± 1,9 kg/m2) đã kiểm tra tác động của chất bổ sung đa khoáng giàu tính kiềm [5]. Kết quả cho thấy sau khi uống khoáng chất kiềm vào buổi sáng, pH máu từ mức 7,40 chỉ nhích nhẹ lên 7,41 sau 1 đến 2 giờ [5]. Trong khi đó, pH nước tiểu tăng vọt từ 5,94 lên 6,57 chỉ sau 3 giờ [5]. Theo dõi kéo dài một tuần ghi nhận pH nước tiểu buổi sáng tăng trung bình 11% và buổi tối tăng 5% [5]. Nghiên cứu này chứng minh thận đã làm việc cật lực để tống ngay lượng kiềm dư ra ngoài qua nước tiểu, giữ cho máu hầu như không dịch chuyển [5].

Nghiên cứu dịch tễ học EPIC-Norfolk năm 2008 tiến hành trên 22.034 nam và nữ từ 39 đến 78 tuổi tại Anh cho thấy chế độ ăn nhiều rau quả, ít thịt liên quan chặt chẽ đến việc nước tiểu có tính kiềm hơn [6]. Một nghiên cứu phụ trên 363 người ghi nhận nước tiểu 24 giờ phản ánh đúng nhật ký ăn uống 7 ngày [6]. Điều này khẳng định ăn nhiều rau xanh thực sự làm thay đổi pH nước tiểu, chứ không hề làm thay đổi pH dòng máu [6].

Tại sao thức ăn kiềm không thể "kiềm hóa" dòng máu? Đơn giản là vì thức ăn sau khi nuốt phải đi qua dạ dày – nơi chứa đầy axit dịch vị để tiêu hóa. Tiếp đó, lượng kiềm hay axit hấp thu vào máu lập tức bị hệ đệm sinh học trung hòa và cuối cùng thận lọc bỏ phần dư thừa ra nước tiểu [2, 5].

Hiểu lầm phổ biến về ung thư và môi trường kiềm

Nhiều người tin rằng tế bào ung thư chỉ sống được trong môi trường axit, nên kiềm hóa máu sẽ "bỏ đói" hoặc tiêu diệt được khối u. Đây là suy diễn sai từ các thí nghiệm trong ống nghiệm.

Thực tế, vi môi trường xung quanh khối u thường có tính axit do các tế bào u chuyển hóa mạnh tạo ra nhiều sản phẩm phụ [4]. Tế bào ung thư tạo ra môi trường axit xung quanh chúng, chứ không phải môi trường axit của cơ thể sinh ra ung thư.

Một số nghiên cứu ống nghiệm và trên động vật ghi nhận kiềm hóa chuyển hóa hỗ trợ phác đồ điều trị, nhưng các chuyên gia khẳng định những dữ liệu này chỉ ở giai đoạn hình thành giả thuyết, tuyệt đối không được ngoại suy trực tiếp sang sức khỏe con người [4]. Thậm chí, hiệu quả của các thuốc hóa trị bị chi phối bởi độ pH: một số thuốc như epirubicin và adriamycin cần môi trường kiềm, nhưng các thuốc khác như cisplatin, mitomycin C, thiotepa lại phát huy độc tính diệt u tốt hơn trong môi trường axit [3]. Hiện tại hoàn toàn không có tài liệu khoa học nào xác lập lợi ích của chế độ ăn kiềm trong việc phòng ngừa ung thư [3].

Mặt lợi và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù không thể kiềm hóa dòng máu, chế độ ăn nhiều thực vật vẫn đem lại một số giá trị sinh học nhất định. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 ghi nhận các tế bào tạo xương (nguyên bào xương) có xu hướng tăng sinh và khoáng hóa tốt hơn ở môi trường kiềm nhẹ trong ống nghiệm, cho thấy mô xương đóng vai trò đệm giữ cân bằng nội môi [1].

Chế độ ăn nhiều rau củ cung cấp tỷ lệ kali/natri cân bằng hơn, có thể giảm bớt gánh nặng muối vốn có hại cho sức khỏe [3]. Chế độ ăn này cũng được ghi nhận giúp giảm tình trạng teo cơ [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng về việc kiêng khem sữa hay phô mai để bảo vệ xương là không đủ tin cậy, bởi lượng phốt phát trong sữa vẫn đem lại lợi ích cho cân bằng canxi và sức khỏe của xương [3].

Ai cần thận trọng khi chạy theo chế độ kiềm hóa?

Việc lạm dụng các thực phẩm chức năng kiềm, muối bicacbonat hay kiêng khem ngặt nghèo có thể mang lại rủi ro sức khỏe rõ rệt:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Khi chức năng thận suy giảm, khả năng lọc và đào thải khoáng chất kiềm, kali bị hạn chế. Nạp lượng lớn khoáng kiềm dễ gây rối loạn điện giải nguy hiểm.
  • Người bệnh ung thư: Tự ý bỏ phác đồ chuẩn y khoa để ăn kiêng "bỏ đói tế bào ung thư" sẽ dẫn đến suy dinh dưỡng nặng, mất cơ và làm giảm cơ hội điều trị [3].
  • Người cao tuổi, người có bệnh lý dạ dày: Thường xuyên uống nước kiềm mạnh có thể làm giảm axit dịch vị dạ dày, gây khó tiêu và suy giảm hàng rào bảo vệ tự nhiên chống vi khuẩn [3].

Bất kỳ ai đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn.

Áp dụng chế độ ăn khoa học trong đời sống

Thay vì chạy theo mục tiêu bất khả thi là "kiềm hóa dòng máu", bạn hãy tiếp cận dinh dưỡng theo hướng cân bằng, lành mạnh:

  • Tăng cường rau xanh, trái cây tươi: Tiêu thụ đa dạng các loại rau lá, quả chín để bổ sung kali, magie và chất xơ tự nhiên [7, 8].
  • Cân đối lượng đạm: Không cần bài trừ hoàn toàn thịt đỏ hay sữa, nhưng nên ưu tiên kết hợp đạm thực vật (các loại đậu), cá và gia cầm; hạn chế ăn quá nhiều muối và đạm động vật chế biến sẵn [5, 7].
  • Chế biến đơn giản: Ưu tiên luộc, hấp, nấu canh thanh đạm, tránh chiên rán ngập dầu mỡ hay nêm nếm quá mặn [3].
  • Uống đủ nước lọc tự nhiên: Nước lọc thông thường đã đủ để hỗ trợ thận lọc thải chất chuyển hóa mỗi ngày.

Không có bữa ăn thực dưỡng nào có thể thay đổi độ pH của dòng máu. Hãy ăn uống đa dạng, giàu rau củ quả vì giá trị dinh dưỡng thực chất của chúng, thay vì tin vào những lời quảng cáo kiềm hóa phản khoa học.