Đúng hay sai: Cúc chỉ thiên hạ sốt hiệu quả ngang thuốc tân dược?

Cơn sốt ập đến kèm theo cảm giác mệt mỏi, nóng rát khiến nhiều người lo lắng và vội vã tìm cách hạ nhiệt nhanh nhất có thể. Trong dân gian, cây cúc chỉ thiên (tên khoa học là Elephantopus scaber) thường được truyền tai nhau như một loại thảo dược lành tính giúp giải cảm, lui cơn sốt mà không lo tác dụng phụ. Một số lời đồn thậm chí còn phóng đại rằng nước sắc từ dược liệu này đem lại tác dụng cắt sốt mạnh mẽ không thua kém thuốc hạ sốt tân dược như paracetamol ^[1], ^[2].

Khẳng định cúc chỉ thiên hạ sốt tương đương tân dược là sai sự thật và thiếu căn cứ khoa học nghiêm túc. Các bằng chứng thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất cúc chỉ thiên chỉ thể hiện tác dụng sinh học trên động vật ở những điều kiện rất hạn chế, hoàn toàn không có hiệu lực qua đường uống thông thường để so sánh với thuốc tiêu chuẩn ^[2]. Việc tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị khi sốt cao có thể dẫn đến nhiều nguy cơ biến chứng khó lường.

Sốt hình thành như thế nào trong cơ thể?

Sốt vốn là phản ứng miễn dịch cổ xưa của cơ thể trước sự xâm nhập của vi sinh vật hoặc các kích thích gây hại khác ^[3]. Khi hệ miễn dịch nhận diện các độc tố vi khuẩn, hàng loạt tế bào thực bào được kích hoạt và giải phóng các chất trung gian gây viêm ^[1]. Những chất này tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi, thúc đẩy sinh nhiệt và co mạch ngoại vi để đẩy thân nhiệt lên mức cao hơn ^[3], ^[4].

Cơ chế thúc đẩy phản ứng sốt điển hình liên quan mật thiết đến enzyme cyclooxygenase (COX-2) và chất trung gian prostaglandin E2 (PGE2) ^[1]. Khi enzyme COX-2 được kích hoạt, nồng độ PGE2 gia tăng nhanh chóng, đóng vai trò như chiếc chìa khóa vặn mức nhiệt cơ thể lên cao ^[1]. Các thuốc hạ sốt tân dược phổ biến như paracetamol hay nhóm chống viêm không steroid hoạt động trực tiếp bằng cách ức chế quá trình tổng hợp prostaglandin này, từ đó nhanh chóng lập lại mức nhiệt chuẩn và giúp người bệnh dễ chịu hơn ^[3], ^[1].

Khoa học bóc tách cơ chế của cúc chỉ thiên

Trong các bài thuốc dân gian tại châu Á và Nam Mỹ, cúc chỉ thiên thường được thu hái toàn cây hoặc dùng rễ để hỗ trợ trị sốt, viêm thận hoặc sỏi bàng quang ^[1], ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm để kiểm chứng cơ chế thực tế của loại thảo dược này.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác động của dịch chiết cúc chỉ thiên đối với phản ứng viêm do độc tố lipopolysaccharide (LPS) gây ra trên tế bào vi bọc đệm BV-2 và mô hình tổn thương gan cấp ở chuột cống Sprague-Dawley ^[1]. Kết quả nuôi cấy tế bào cho thấy dịch chiết cúc chỉ thiên có khả năng làm giảm sản sinh oxit nitric (NO), gốc oxy hóa tự do (ROS), interleukin-1 (IL-1), interleukin-6 (IL-6) và prostaglandin E2 (PGE2) ^[1].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết nước của cây ức chế phụ thuộc liều lượng các con đường tín hiệu JNK, p38 MAPK và chỉ ức chế nhẹ enzyme COX-2 trên tế bào BV-2 ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột cống bị tổn thương gan cấp do LPS, chiết xuất giúp giảm nồng độ men gan AST và ALT trong huyết thanh, đồng thời làm giảm biểu hiện của p38 MAPK và COX-2 tại mô gan ^[1]. Cơ chế bảo vệ chính của cây được kết luận là nhờ hoạt tính chống oxy hóa cùng khả năng ức chế p38 MAPK và biểu hiện COX-2 ^[1]. Dù vậy, mức độ ức chế COX-2 trên tế bào chỉ ở mức nhẹ, chưa đủ mạnh mẽ để tạo ra hiệu lực dược lý cắt sốt vượt trội ^[1].

Dịch chiết thực nghiệm: Đường tiêm có tác dụng, đường uống thất bại

Nhiều người tin rằng cứ sắc nước cúc chỉ thiên uống là sẽ hạ được sốt tức thì. Thực tế nghiên cứu dược lý in vivo lại chỉ ra một sự thật hoàn toàn trái ngược đối với dạng dùng dân gian này.

Một nghiên cứu công bố năm 1992 thực hiện đánh giá dược lý trên dịch chiết thô dạng nước và cồn-nước từ toàn cây cúc chỉ thiên trên động vật gặm nhấm ^[2]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm độc tính cấp, hoạt tính giảm đau, chống viêm, hạ sốt, tim mạch và tiêu hóa ^[2]. Đối với mô hình gây sốt bằng men bia ở chuột cống, các nhà khoa học nhận thấy cả hai loại dịch chiết khi tiêm vào màng bụng (phúc mạc) đều có tác dụng làm giảm thân nhiệt ^[2].

Tuy nhiên, khi cho chuột dùng cùng loại dịch chiết đó qua đường uống, cả hai dạng chiết xuất đều hoàn toàn không đem lại tác dụng hạ sốt ^[2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết không thể hiện hoạt tính giảm đau trong thử nghiệm tấm mâm nhiệt và thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic ^[2]. Thậm chí dịch chiết cũng không làm thay đổi tình trạng phù bàn chân chuột do carrageenan hay lượng nước tiểu ^[2].

Sự thất bại của dịch chiết qua đường uống cho thấy các hoạt chất có tiềm năng sinh học trong cây có thể bị phân hủy bởi dịch vị dạ dày, hoặc kém hấp thu qua niêm mạc ruột ^[2]. Điều này đập tan quan điểm cho rằng uống nước lá cúc chỉ thiên có thể thay thế thuốc hạ sốt hấp thu tốt qua đường uống như paracetamol.

Khoảng cách một trời một vực với thuốc hạ sốt tân dược

Thuốc hạ sốt tân dược như paracetamol hay ibuprofen đều trải qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo về dược động học, sinh khả dụng và độ an toàn ở người trước khi lưu hành ^[3]. Chúng được kiểm chứng khả năng hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, phân bố đều trong các mô và kiểm soát thân nhiệt ổn định ^[3].

Ngược lại, các bằng chứng hiện có của cúc chỉ thiên chỉ dừng lại ở mức dịch chiết thô trên tế bào nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm ^[1], ^[2]. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh cúc chỉ thiên giúp giảm sốt hiệu quả và an toàn ^[1].

Hơn nữa, sốt là phản ứng có cơ chế phức tạp, chịu ảnh hưởng từ nhiều quá trình chuyển hóa và thụ thể khác nhau như thụ thể alpha-1 adrenergic điều hòa sinh nhiệt và co giãn mạch ^[4]. Tân dược tác động trúng đích vào hệ thống sinh nhiệt trung ương, trong khi dịch chiết thảo dược chứa hỗn hợp nhiều hợp chất chưa được tinh chế, hàm lượng hoạt chất trồi sụt tùy thuộc vào vùng đất, mùa thu hái và phương pháp bào chế.

Độc tính tiềm ẩn: Bài học từ phòng thí nghiệm

Nhiều người mặc định dùng cây cỏ thiên nhiên thì tuyệt đối an toàn và không có tác dụng phụ. Đây là suy nghĩ sai lầm có thể dẫn tới hậu quả nguy hiểm cho sức khỏe.

Nghiên cứu dược lý năm 1992 ghi nhận rằng khi tiêm dịch chiết thô cúc chỉ thiên qua màng bụng chuột nhắt trắng ở khoảng liều từ 0,3 đến 6 g/kg, động vật xuất hiện hàng loạt triệu chứng ngộ độc nghiêm trọng ^[2]. Chuột bị quặn mình, mất trương lực cơ, mất điều hòa vận động, kiệt sức gục ngã và dẫn tới tử vong ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu còn phát hiện dịch chiết cúc chỉ thiên khi tiêm tĩnh mạch trên chuột cống gây tụt huyết áp và làm chậm nhịp tim rõ rệt, một tác động có thể bị chặn đứng bởi atropine ^[2]. Dịch chiết dạng nước còn làm rút ngắn thời gian lưu thông đường ruột ở chuột, trong khi dạng chiết cồn-nước lại gây kéo dài thời gian lưu thông ^[2]. Dù một số nghiên cứu khác cho thấy phân đoạn chiết xuất hexane từ rễ với liều 0,15 g/kg thể trọng chuột trong 30 ngày có tiềm năng hạ mỡ máu và phục hồi chức năng thận ở chuột đái tháo đường ^[5], nhưng những rủi ro ngộ độc thần kinh và tim mạch từ chiết xuất toàn cây vẫn là lời cảnh báo lớn ^[2].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc tự ý uống nước cúc chỉ thiên chưa qua kiểm định để hạ nhiệt tiềm ẩn rủi ro đặc biệt lớn với các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Trẻ nhỏ: Hệ thần kinh và cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện. Độc tính gây mất trương lực cơ và ức chế vận động từng ghi nhận trên động vật là mối nguy lớn ^[2]. Trẻ bị sốt cao cần được chăm sóc y tế đúng cách thay vì thử nghiệm các loại lá lạ.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không dùng cúc chỉ thiên do chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng, nguy cơ gây độc tính toàn thân và co bóp bất thường.
• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp thấp: Chiết xuất từ cây có khả năng làm giảm nhịp tim và tụt huyết áp trên thực nghiệm, rất dễ gây biến chứng cho bệnh nhân tim mạch ^[2].
• Bệnh nhân nặng, sốt kéo dài: Việc trì hoãn dùng thuốc tân dược chuẩn để uống nước thảo dược làm chậm trễ thời gian chẩn đoán các bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm ^[3].

Ứng xử đúng đắn khi bị sốt

Sốt là một cơ chế tự vệ có ích giúp hạn chế sự nhân lên của vi sinh vật xâm nhập ^[3]. Đối với các trường hợp nhiễm trùng nhẹ, sốt thông thường không nhất thiết phải tìm mọi cách dập tắt bằng mọi giá nếu cơ thể vẫn chịu đựng được ^[3]. Tuy nhiên, nếu thân nhiệt lên quá cao gây kiệt sức, nhức đầu dữ dội, người bệnh nên sử dụng các thuốc hạ sốt tân dược thông thường đã được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn ^[3].

Bên cạnh đó, việc bổ sung đủ nước, mặc đồ thoáng mát và nghỉ ngơi trong phòng yên tĩnh là biện pháp phục hồi cơ bản cần làm. Tuyệt đối không tự ý ngắt cúc chỉ thiên hay các loại thảo mộc mọc dại về đun sắc uống với hy vọng thay thế thuốc tây ^[2]. Cúc chỉ thiên hiện nay chỉ có giá trị tham khảo trong các nghiên cứu sàng lọc hoạt chất tự nhiên ^[1], ^[2]. Nếu cơn sốt kéo dài trên 48 giờ hoặc đi kèm co giật, khó thở, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị chuẩn xác.