Đau lưng, mỏi gối là tình trạng phổ biến ở người trung niên và cao tuổi tại Việt Nam. Nhiều gia đình có thói quen hái lá chay Bắc Bộ quanh vườn nấu nước uống, nhưng luôn băn khoăn dùng lá tươi vừa hái hay phơi khô tích trữ sẽ giữ được nhiều dược tính hơn.
Trả lời trực tiếp: Chưa có nghiên cứu khoa học nào so sánh trực tiếp hiệu quả giảm đau khớp giữa lá chay Bắc Bộ tươi và khô. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm trên các loài thực vật cho thấy việc phơi nắng hoặc sấy nhiệt làm suy giảm đáng kể nhóm chất chống oxy hóa phenolic so với nguyên liệu chưa qua xử lý nhiệt [1] [2].
Cơ chế giảm đau khớp từ hoạt chất trong lá chay
Chay Bắc Bộ (tên khoa học Artocarpus tonkinensis, thuộc họ Dâu tằm Moraceae) được y học cổ truyền Việt Nam sử dụng hàng trăm năm qua để trị đau lưng và các bệnh lý xương khớp [3]. Tác dụng này đến từ các hợp chất tự nhiên nằm trong thân và lá cây, nổi bật là nhóm flavonoid và lignan [4] [3].
Khi khớp bị viêm, hệ miễn dịch phản ứng quá mức. Các tế bào miễn dịch (như tế bào T) tăng sinh mạnh và tiết ra các chất gây viêm gọi là cytokine, bao gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon-gamma [3]. Quá trình này làm sưng, nóng, đỏ, đau tại ổ khớp.
Đồng thời, các tế bào nguyên bào sợi màng hoạt dịch (synovioblasts - lớp tế bào lót mặt trong bao khớp) tăng sinh bất thường, dẫn đến dày màng hoạt dịch và phá hủy sụn khớp trong bệnh viêm khớp dạng thấp [4]. Hoạt chất từ lá chay Bắc Bộ can thiệp trực tiếp vào hai mắt xích này: vừa kìm hãm sự nhân lên của tế bào màng hoạt dịch, vừa ức chế tế bào T tiết chất gây viêm [4] [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây chay Bắc Bộ?
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tìm hiểu cơ sở dược lý của dịch chiết lá chay Bắc Bộ trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen (CIA) [3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo để phân lập các hoạt chất, sau đó xác định cấu trúc bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ [3].
Kết quả phân lập được 4 hợp chất flavonoid glucoside có hoạt tính sinh học, gồm một chất mới đặt tên là artonkin-4'-O-glucoside (khối lượng phân tử trung bình 514,49 Da) và 3 chất khác là alphitonin-4-O-beta-D-glucoside, maesopsin-4-O-beta-D-glucoside, kaempherol-3-O-beta-D-glucoside [3]. Cả 4 chất đều có tác dụng kháng viêm với mức độ khác nhau, giúp cải thiện rõ rệt triệu chứng viêm khớp ở chuột thí nghiệm [3]. Cơ chế được xác định là ức chế sự tăng sinh tế bào T và giảm sản xuất cytokine (TNF-alpha, interferon-gamma) phụ thuộc vào nồng độ hoạt chất [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên mô hình chuột và tế bào, chưa thử nghiệm lâm sàng trên người [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 tiếp tục phân tích sâu hơn thành phần hóa học từ thân và lá chay Bắc Bộ bằng cách chiết xuất với cồn ethanol 90% và tách chiết qua nhiều cột sắc ký chuyên dụng [4]. Nhóm tác giả xác định được 11 hợp chất, trong đó có 1 chất flavone mới là artocatonkine và 10 chất khác lần đầu được tìm thấy ở chi Chay (Artocarpus) [4].
Toàn bộ 11 chất này được đem thử nghiệm khả năng chống viêm khớp dạng thấp trong ống nghiệm (in vitro) bằng phương pháp MTS để đo mức độ ức chế tế bào nguyên bào sợi màng hoạt dịch dòng MH7A [4]. Kết quả cho thấy các hợp chất flavonoid (ký hiệu 1 đến 3, 5) và hợp chất lignan (ký hiệu 8 và 9) có hoạt tính ức chế mạnh sự phát triển của tế bào màng hoạt dịch, với giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50% tế bào) dao động từ 6,38 ± 0,06 micromol/L đến 168,58 ± 0,28 micromol/L [4]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2024 là mới dừng ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm, dùng dung môi cồn 90% thay vì đun nước thông thường [4].
Lá tươi hay lá phơi khô giữ được nhiều hoạt chất hơn?
Hiện chưa có công trình đo lường trực tiếp sự hao hụt flavonoid của riêng lá chay Bắc Bộ khi đem phơi. Tuy nhiên, các nghiên cứu về phương pháp làm khô trên những loài thảo dược khác (như cây duối Streblus asper cùng họ Dâu tằm, hoặc cây chùm ngây Moringa oleifera) cung cấp dữ liệu rõ ràng về sự biến đổi hoạt chất dưới tác động của nhiệt độ [1] [2].
Một nghiên cứu năm 2013 trên lá cây duối (Streblus asper) đã so sánh hàm lượng tổng hợp chất phenolic (TPC - nhóm chất chống oxy hóa lớn bao gồm cả flavonoid) giữa phương pháp sấy lạnh (freeze-drying) và sấy nhiệt bằng lò (oven-drying) ở các nồng độ dung môi khác nhau (nước, cồn 30%, 50%, 70%) [1]. Kết quả cho thấy quá trình làm khô làm giảm đáng kể hàm lượng phenolic (p < 0,05) [1].
Cụ thể, ở mẫu chiết bằng nước, lá sấy lạnh giữ được 226,80 ± 0,03 mg GAE/g dịch chiết, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với lá sấy nhiệt là 223,95 ± 0,04 mg GAE/g [1]. Khi dùng cồn 70%, mẫu sấy lạnh đạt 302,85 ± 0,03 mg GAE/g, trong khi mẫu sấy nhiệt giảm xuống còn 296,37 ± 0,05 mg GAE/g [1].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 trên lá chùm ngây cũng đánh giá ảnh hưởng của việc phơi nắng (sun drying), phơi râm ở nhiệt độ phòng (air drying), sấy lò và sấy lạnh [2]. Kết quả xác nhận việc xử lý bằng nhiệt như phơi nắng và sấy lò làm suy giảm hàm lượng phenolic và khả năng chống oxy hóa của lá do nhiệt độ gây phân hủy cấu trúc hóa học của hoạt chất [2]. Ngoại trừ hàm lượng tannin không đổi, các hoạt chất thực vật khác đều bị biến đổi đáng kể sau khi làm khô (p < 0,05) [2].
Như vậy, việc phơi nắng trực tiếp hoặc sấy ở nhiệt độ cao làm hao hụt một phần hoạt chất quý trong lá cây [1] [2]. Dùng lá tươi hoặc làm khô ở nhiệt độ thấp sẽ tránh được sự phân hủy do nhiệt này [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện tại đã chứng minh được kinh nghiệm dân gian dùng cây chay Bắc Bộ trị đau khớp là có cơ sở khoa học [3]. Các nhà khoa học đã gọi tên chính xác được những hoạt chất kháng viêm như artonkin-4'-O-glucoside hay artocatonkine và giải thích được cách chúng bảo vệ khớp thông qua việc ức chế tế bào viêm [4] [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu trên cây chay Bắc Bộ mới dừng ở mức độ ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (chuột) [4] [3]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên người bệnh xương khớp để xác định liều lượng an toàn và hiệu quả thực tế.
Ngoài ra, trong phòng thí nghiệm, hoạt chất thường được chiết xuất bằng dung môi hữu cơ như cồn ethanol 70% hoặc 90% để lấy được lượng chất tối đa [4] [1]. Trong nghiên cứu năm 2013 trên lá duối, chiết bằng cồn 70% thu được lượng phenolic cao nhất, sau đó mới đến chiết bằng nước [1]. Do đó, việc người dân đun lá chay với nước sôi tại nhà sẽ không thể lấy hết toàn bộ hoạt chất giống như chiết xuất trong phòng thí nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá cây trị đau khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "phơi nắng càng già lửa càng thơm và tốt". Thực tế, ánh nắng mặt trời và nhiệt độ cao thúc đẩy sự phân hủy các hợp chất phenolic, làm giảm tác dụng chống oxy hóa của dược liệu [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng nước sắc lá chay có thể "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh viêm khớp dạng thấp hoặc thoái hóa khớp. Các nghiên cứu chỉ ghi nhận hoạt chất trong lá chay giúp ức chế phản ứng viêm và giảm mức độ nặng của bệnh trên mô hình thực nghiệm, không có khả năng tái tạo sụn khớp đã hỏng hay chữa dứt điểm bệnh gốc [4] [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng lá chay?
Các hoạt chất flavonoid trong lá chay Bắc Bộ có tác dụng ức chế sự tăng sinh của tế bào miễn dịch T và giảm tiết cytokine [3]. Đây là tác dụng ức chế miễn dịch tự nhiên. Vì vậy, những người đang bị nhiễm trùng cấp tính, người có hệ miễn dịch suy giảm cần thận trọng.
Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị viêm khớp theo đơn (như thuốc kháng viêm, thuốc ức chế miễn dịch) bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi uống nước lá chay để tránh tương tác thuốc hoặc quá tải cho cơ quan thải độc. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú không nên tự ý sử dụng do chưa có dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng này.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Nếu có sẵn nguồn lá tươi sạch quanh nhà, người dân nên ưu tiên dùng lá tươi nấu nước để tránh sự hao hụt hoạt chất do nhiệt độ trong quá trình phơi sấy [1] [2]. Lá tươi mua hoặc hái về cần rửa sạch bụi bẩn, vò nhẹ hoặc cắt nhỏ trước khi đun để hoạt chất dễ tan vào nước.
Nếu cần tích trữ dùng dần cho mùa khô, nên chọn cách phơi râm (làm khô bằng không khí ở nhiệt độ phòng, nơi thoáng mát) thay vì phơi trực tiếp dưới nắng gắt hoặc sấy nhiệt độ cao [2]. Cách này giúp hạn chế tối đa sự phân hủy hợp chất phenolic do nhiệt [2]. Bảo quản lá khô trong túi kín, để nơi khô ráo, tránh ẩm mốc.
Khi sử dụng, chỉ nên coi nước lá chay là thức uống hỗ trợ giảm triệu chứng bên cạnh phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ. Người bệnh cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát cân nặng để giảm tải cho khớp và tập luyện vật lý trị liệu phù hợp.
Cây chay Bắc Bộ chứa nhiều hoạt chất flavonoid có khả năng kháng viêm, hỗ trợ giảm đau khớp đã được chứng minh trên thực nghiệm [4] [3]. Dùng lá tươi hoặc lá phơi mát giúp bảo toàn lượng hoạt chất tốt hơn so với lá phơi nắng gắt [2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc điều trị mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ để sử dụng thảo dược một cách an toàn.
