Nhiều bà mẹ nuôi con nhỏ hiện nay lựa chọn máy hút sữa như một công cụ đắc lực để duy trì nguồn sữa mẹ khi phải quay trở lại làm việc hoặc san sẻ gánh nặng chăm sóc con. Tuy nhiên, không ít người bày tỏ sự hoang mang trước quan niệm cho rằng việc sử dụng máy hút sữa quá nhiều sẽ làm "lục nghề" của bầu ngực, khiến các dây thần kinh mất đi độ nhạy cảm và làm suy giảm hoặc biến mất phản xạ tiết sữa tự nhiên khi cho con bú trực tiếp.

Liệu sự lo lắng này có cơ sở khoa học hay không? Các nghiên cứu sinh lý học hiện đại khẳng định: máy hút sữa không làm mất đi hay làm suy giảm phản xạ tiết sữa tự nhiên của người mẹ [1], [2]. Bầu ngực của phụ nữ sở hữu một cơ chế điều hòa nội tiết rất ổn định và mang tính bản năng, giúp phản xạ này duy trì nhất quán dù kích thích đến từ xúc giác của miệng trẻ sơ sinh hay lực hút cơ học của máy [1].

Cơ chế phản xạ tiết sữa: Não bộ và bầu ngực vận hành thế nào?

Để hiểu rõ sự khác biệt giữa bú mẹ và hút sữa, trước hết cần nhìn nhận bản chất của phản xạ tiết sữa (còn gọi là phản xạ "xuống sữa"). Đây là một phản xạ thần kinh - nội tiết phức tạp, được khởi phát ngay khi có kích thích tại núm vú [1]. Xung thần kinh từ núm vú sẽ truyền thẳng lên vùng dưới đồi của não bộ, kích thích thùy sau tuyến yên giải phóng hormone oxytocin vào dòng máu của người mẹ [1].

Khi oxytocin theo tuần hoàn máu di chuyển đến tuyến vú, hormone này gắn vào các thụ thể đặc hiệu và kích hoạt các tế bào cơ biểu mô bao quanh các nang sữa co bóp mạnh mẽ [1], [3]. Lực co thắt này ép sữa từ các phế nang đẩy vào hệ thống ống dẫn hướng về phía núm vú để trẻ bú hoặc máy hút ra ngoài, đồng thời làm giãn nở các ống dẫn và làm tăng áp lực dương bên trong [1]. Đáng chú ý, các nghiên cứu miễn dịch học mô tả rằng thụ thể của oxytocin không chỉ xuất hiện hạn chế ở các tế bào cơ biểu mô mà còn hiện diện rõ rệt tại các tế bào biểu mô ống và tuyến ở cả tuyến vú đang cho con bú lẫn tuyến vú không cho con bú [3].

Nghiên cứu chỉ ra: Phản xạ tiết sữa không đổi giữa hút máy và bú mẹ

Một tổng quan khoa học kéo dài 25 năm công bố năm 2021 đã theo dõi phản xạ tiết sữa bằng kỹ thuật siêu âm và đo lưu lượng dòng sữa ở các bà mẹ trong suốt thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ kéo dài 9 tháng [1]. Kết quả cho thấy, phản xạ tiết sữa mang tính cá nhân hóa sâu sắc nhưng được bảo tồn rất chặt chẽ ở từng người mẹ [1]. Cụ thể, mô hình tiết sữa luôn ổn định giữa hai bên bầu ngực, giữa các tuần cho con bú, và đặc biệt là không có sự khác biệt giữa việc trẻ bú mẹ trực tiếp hay khi người mẹ sử dụng máy hút sữa [1]. Thậm chí, việc thay đổi các chu kỳ hay cơ chế hút khác nhau của máy cũng không làm biến đổi bản chất của phản xạ này [1].

Một nghiên cứu chuyên sâu khác vào năm 2015 so sánh trực tiếp trên cùng một người mẹ cũng ghi nhận kết quả tương đồng [2]. Thời gian diễn ra của mỗi đợt tiết sữa trong một cữ bú của trẻ hoặc một cữ hút máy là hoàn toàn tương đương nhau ở từng phụ nữ [2]. Điều này chứng minh rằng lượng oxytocin được cơ thể giải phóng trong mỗi đợt tiết sữa là như nhau, bất kể phương thức kích thích núm vú và rút sữa là miệng trẻ sơ sinh hay phễu hút cơ học [2]. Nồng độ oxytocin trong máu mẹ không cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa phụ nữ cho con bú trực tiếp và những người dùng các thiết bị hút sữa cơ học khác nhau [2].

Điểm khác biệt về thời gian và nhịp độ giữa máy hút và miệng trẻ

Mặc dù bản chất phản xạ không bị suy giảm, nhưng cách thức biểu hiện giữa máy hút sữa và trẻ bú trực tiếp vẫn có những điểm khác biệt nhỏ về mặt cơ học và thời gian [1]. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng, phản xạ tiết sữa xuất hiện trong vòng 60 giây đối với trường hợp trẻ bú mẹ trực tiếp, trong khi đối với hút máy, phản xạ này cần khoảng 90 giây để bắt đầu kích hoạt đồng thời ở cả hai bên ngực [1]. Sự chênh lệch nhẹ này có thể liên quan đến cách thức gắn kết của oxytocin tại các phế nang đang ứ đầy sữa [1].

Mỗi đợt tiết sữa thường chỉ kéo dài thoáng qua trong khoảng từ 45 giây đến 3,5 phút [1]. Tuy nhiên, trong suốt một cữ bú hoặc một cữ hút hoàn chỉnh, người mẹ trải qua nhiều đợt tiết sữa nối tiếp nhau [1]. Các nhà khoa học đo lường được trung bình có khoảng 2,5 đợt tiết sữa trong một cữ trẻ bú mẹ, trong khi ở một cữ hút bằng máy hút sữa, số đợt tiết sữa trung bình ghi nhận được lên tới 4,4 đợt [1]. Tính chất ổn định của phản xạ này ở từng cá nhân kéo dài bền bỉ, được ghi nhận giữ nguyên ít nhất trong khoảng 4 đến 5 tuần thử nghiệm ngắn hạn [2] và lặp lại nhất quán qua các lần sinh con tiếp theo [1].

Nghịch lý: Vì sao hút máy ít sữa nhưng con bú vẫn no?

Nhiều mẹ lo lắng phản xạ của mình suy giảm vì khi dùng máy hút ra rất ít sữa, dù trước đó em bé bú trực tiếp vẫn tăng cân đều đặn [2]. Nghiên cứu năm 2015 đã làm rõ nghịch lý này: có một tỷ lệ đáng kể phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ thành công, trẻ bú nhận được lượng sữa dồi dào, nhưng chính người mẹ đó lại không thể hút sữa hiệu quả bằng máy hút [2].

Lý do là hiệu quả lấy sữa từ ngực phụ thuộc vào nhiều yếu tố cơ học phức tạp chứ không chỉ riêng phản xạ tiết sữa [2]. Trong cữ bú mẹ, số lượng đợt tiết sữa có mối tương quan thuận trực tiếp với thể tích sữa mà em bé nhận được, nhưng mối liên hệ này lại không được xác nhận trong các cữ hút bằng máy [2]. Nghiên cứu năm 2021 nhận định phản xạ tiết sữa là một đặc tính bẩm sinh của người mẹ, và chính em bé là đối tượng phải học cách thích nghi với mô hình tiết sữa cũng như tốc độ dòng sữa thay đổi của mẹ để rút sữa hiệu quả nhất [1]. Chiếc máy hút sữa hoạt động theo cơ chế rập khuôn, không có sự co giãn và điều chỉnh linh hoạt như khớp ngậm hay lực mút của miệng trẻ sơ sinh [1], [2].

Sức mạnh của tâm lý và phản xạ tiết sữa không điều kiện

Một phát hiện then chốt về mặt sinh lý học chứng minh phản xạ tiết sữa không hoàn toàn phụ thuộc vào tác động vật lý lên đầu ti [4]. Nghiên cứu năm 1983 theo dõi đáp ứng oxytocin ở 10 phụ nữ (gồm 5 người mới sinh và 5 người đã nuôi con ổn định) cho thấy oxytocin được tiết ra theo từng đợt co bóp trong suốt cữ bú [4]. Đáng kinh ngạc là ở toàn bộ 10 phụ nữ này, nồng độ oxytocin trong huyết tương đã bắt đầu tăng vọt từ 3 đến 10 phút TRƯỚC KHI em bé bắt đầu ngậm bắt núm vú [4].

Sự phóng thích hormone sớm này là một phản xạ có điều kiện: xảy ra ở 5 người khi nghe tiếng con khóc, ở 3 người khi nhìn thấy con bồn chồn chờ bú, và ở 2 người ngay thời điểm người mẹ chuẩn bị sẵn sàng cho cữ bú [4]. Ngược lại, hormone kích thích tạo sữa là prolactin lại không có sự gia tăng trước cữ bú mà bắt buộc phải có kích thích xúc giác trực tiếp từ việc mút núm vú [4]. Yếu tố tâm lý đóng vai trò quyết định, bởi vì căng thẳng được biết là nguyên nhân làm cản trở quá trình tiết oxytocin, từ đó làm ức chế phản xạ đẩy sữa [2], [4]. Nếu người mẹ ngồi hút sữa trong trạng thái áp lực, chăm chăm nhìn vào bình đo thể tích, nồng độ hormone sẽ bị chặn lại khiến sữa tắc nghẽn [2], [4].

Ai nên thận trọng khi kích hoạt phản xạ tiết sữa?

Mặc dù phản xạ tiết sữa là hiện tượng sinh lý bình thường, một số ít trường hợp nhạy cảm đặc biệt cần lưu ý đến những phản ứng bất thường của cơ thể [5]. Y văn ghi nhận hiện tượng một số phụ nữ gặp các triệu chứng giống dị ứng mỗi khi phản xạ tiết sữa xuất hiện trong cữ bú hoặc cữ hút [5]. Các biểu hiện này bao gồm ngứa ngáy dữ dội, đỏ da, nổi ban đỏ hoặc mề đay trên thân mình, cánh tay, chân, thậm chí xuất hiện các phản ứng tương tự như sốc phản vệ [5].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2013 khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng ở những phụ nữ có tiền sử hen phế quản hoặc dị ứng với mủ cao su (latex), do nguy cơ tiềm ẩn về các phản ứng co thắt phế quản, tắc nghẽn đường thở hoặc rối loạn tim mạch khi nồng độ oxytocin tăng cao [5]. Những người có cơ địa dị ứng nặng cần được đánh giá lâm sàng cẩn thận, tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu xuất hiện các cơn khó thở, nổi mề đay diện rộng hoặc tụt huyết áp mỗi khi xuống sữa [5].

Hướng dẫn mẹ kích hoạt phản xạ xuống sữa hiệu quả khi dùng máy

Hiểu được bản chất phản xạ tiết sữa không bị thui chột bởi máy hút sữa sẽ giúp các mẹ giải tỏa tâm lý lo âu. Để máy hút sữa mô phỏng tối đa kích thích tự nhiên và giúp sữa chảy thông suốt, người mẹ có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Thư giãn tâm trí trước cữ hút: Tránh lo âu và căng thẳng, bởi áp lực tâm lý sẽ ức chế oxytocin phóng thích vào máu [2], [4]. Hãy dành ra 3 đến 10 phút trước cữ hút để nghe nhạc êm dịu, xem ảnh hoặc clip của con nhằm kích hoạt phản xạ có điều kiện giúp nồng độ oxytocin tăng sớm [4].
  • Khởi động nhẹ nhàng: Áp dụng chế độ massage của máy hút sữa từ 1 đến 2 phút trước khi chuyển sang chế độ hút kiệt. Điều này giúp kích hoạt cung phản xạ thần kinh lên vùng dưới đồi tương tự như nhịp bú mớm ban đầu của trẻ [1].
  • Giữ ấm bầu ngực: Chườm ấm nhẹ nhàng hoặc dùng tay xoa bóp nhẹ quanh quầng vú trong vài phút để tạo kích thích xúc giác, giúp mạch máu giãn nở và tạo điều kiện cho các phế nang co thắt thuận lợi [1].
  • Không nhìn chăm chú vào bình sữa: Việc đong đếm từng mililit sữa trong khi hút dễ gây căng thẳng thần kinh [2]. Mẹ có thể dùng một chiếc khăn nhỏ che bình hút lại và tập trung hít thở sâu để sữa tự giải phóng theo từng đợt tự nhiên [1], [2].

Tóm lại, việc sử dụng máy hút sữa thường xuyên hoàn toàn không làm mất đi hay làm suy yếu phản xạ tiết sữa bẩm sinh của cơ thể người mẹ [1], [2]. Bầu ngực và não bộ vẫn duy trì cơ chế phối hợp thần kinh - nội tiết bền vững để tiết oxytocin dù kích thích đến từ thiết bị hay từ em bé [1], [2]. Điều quan trọng nhất để duy trì dòng sữa dồi dào không nằm ở việc hút máy hay cho bú, mà là duy trì một tinh thần thư thái, chế độ nghỉ ngơi hợp lý và tránh xa mọi áp lực tâm lý trong quá trình nuôi con [2], [4].