Ăn DASH có giảm mỡ bụng khi ngồi nhiều?

Nhiều người ngồi làm việc suốt 8 tiếng mỗi ngày tìm đến chế độ ăn DASH với hy vọng vừa cải thiện sức khỏe tim mạch vừa thu gọn vòng eo. Tuy nhiên, việc chỉ thay đổi chế độ ăn mà không vận động có thực sự làm biến mất lớp mỡ bụng cứng đầu hay không vẫn là nỗi băn khoăn lớn.

Chế độ ăn DASH có liên quan đến việc giảm chu vi vòng eo và mỡ nội tạng, nhưng hiệu quả giảm mỡ bụng rõ rệt chỉ xuất hiện khi kết hợp cùng việc kiểm soát tổng calo nạp vào [1], [2]. Mức bằng chứng hiện nay gồm các khảo sát quan sát cắt ngang diện rộng và một số thử nghiệm can thiệp có kiểm soát calo trong thời gian ngắn [1], [3], [4]. Nếu chỉ áp dụng DASH đơn thuần mà không thâm hụt năng lượng hoặc ngồi yên một chỗ kéo dài, mỡ bụng vẫn có thể tích tụ trở lại [5], [6].

Khác biệt giữa hạ huyết áp và giảm mỡ bụng

Chế độ DASH được thiết kế ban đầu nhằm mục tiêu ổn định huyết áp và bảo vệ hệ tim mạch [5], [6]. Nghiên cứu kiểm soát khẩu phần cho thấy DASH giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương mà không nhất thiết phải làm giảm cân nặng [3], [6]. Chế độ này giàu trái cây, rau củ và các sản phẩm từ sữa ít béo, giúp kiểm soát tốt các chỉ số chuyển hóa [6].

Ngược lại, giảm mỡ bụng, đặc biệt là mỡ nội tạng (VAT), đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp vào cán cân năng lượng [1], [2]. Khi ngồi liên tục nhiều giờ, mức tiêu hao năng lượng giảm xuống. Dù DASH giúp giảm phản ứng viêm và hạ áp, việc loại bỏ mỡ bụng đòi hỏi cơ thể phải đốt cháy nhiều năng lượng hơn lượng hấp thụ mỗi ngày [5], [1].

Các nghiên cứu nói gì về mỡ nội tạng và DASH?

Các bằng chứng khoa học cho thấy mối liên hệ cụ thể giữa DASH và các chỉ số mỡ cơ thể:

  • Quan sát cắt ngang trên diện rộng: Một phân tích từ dữ liệu NHANES trên 9.027 người trưởng thành ghi nhận chỉ số tuân thủ DASH tỷ lệ nghịch với diện tích mỡ nội tạng (beta = -2,18; nhóm tuân thủ cao nhất có diện tích mỡ nội tạng thấp hơn với beta = -7,2) [4]. Một nghiên cứu khác trên 508 người cao tuổi cũng chỉ ra điểm DASH cao tương quan nghịch với chỉ số tích mỡ nội tạng VAI (beta = -0,19; p = 0,009) [7]. Khảo sát trên 163 người trưởng thành cũng ghi nhận DASH liên quan nghịch với chu vi vòng eo (beta = -0,21) và mỡ nội tạng (beta = -0,22) [3].
  • Thử nghiệm trên người ít vận động và thừa cân: Thử nghiệm can thiệp 12 tuần trên 36 người từ 65 tuổi trở lên, ít vận động và béo phì, áp dụng chế độ DASH kiểm soát ở mức 1.800 kcal/ngày cùng 126 g thịt nạc mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy cân nặng, chu vi vòng eo, vòng hông và phần trăm mỡ cơ thể đều giảm đáng kể (p < 0,001), đồng thời giảm cholesterol toàn phần 4,9% và LDL 4% [1], [8].
  • Thử nghiệm trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ: Nghiên cứu kéo dài 12 tuần trên 70 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) thừa cân/béo phì cho thấy nhóm ăn DASH kết hợp giảm calo giảm đáng kể mỡ nội tạng (p = 0,01) và tăng các chỉ số chống oxy hóa như TAC, SOD so với nhóm đối chứng [2].
  • Nguy cơ tái tích tụ lâu dài: Nghiên cứu theo dõi DISCO-CT trên 84 bệnh nhân mạch vành sau 6 năm kết thúc can thiệp DASH 12 tháng ghi nhận: dù từng giảm 3,6 kg cân nặng và 4,2 kg mỡ lúc can thiệp, phần lớn người tham gia đã tăng cân trở lại và có sự gia tăng mạnh diện tích mỡ nội tạng (p < 0,0001) [5].

Điều chưa biết

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu trực tiếp cho câu hỏi: việc ngồi tĩnh tại đúng 8 tiếng mỗi ngày mà không tập thể dục có làm triệt tiêu hoàn toàn hiệu quả giảm mỡ bụng của DASH hay không. Các thử nghiệm lâm sàng đều áp dụng chế độ giảm calo gắt gao (như mức 1.800 kcal/ngày) hoặc thực hiện trên nhóm bệnh nhân cụ thể (gan nhiễm mỡ, bệnh mạch vành, người cao tuổi béo phì) [5], [1], [2]. Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên riêng biệt đo lường tác động của DASH trên dân văn phòng trẻ tuổi khỏe mạnh có thói quen ngồi lâu.

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chuyển sang ăn theo thực đơn DASH là mỡ bụng tự động biến mất dù vẫn ngồi một chỗ. Bằng chứng khoa học chỉ ra DASH chỉ hỗ trợ giảm mỡ khi đi kèm với mức calo giới hạn [1], [2]. Trong một nghiên cứu giữ nguyên cân nặng của người tham gia, chế độ DASH giúp hạ axit uric và huyết áp rõ rệt nhưng không làm thay đổi trọng lượng cơ thể [6]. Ăn thực phẩm lành mạnh nhưng vượt quá nhu cầu calo vẫn không thể làm giảm mỡ bụng [8].

Ai nên thận trọng?

Người có bệnh lý nền về thận hoặc tim mạch nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý tăng lượng đạm hoặc thay đổi đột ngột lượng khoáng chất từ thực đơn DASH [5], [1]. Người bệnh gan nhiễm mỡ hoặc mạch vành cần được theo dõi bởi chuyên gia y tế, không nên xem chế độ ăn là phương pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị [5], [2]. Việc giảm calo quá mức khi ít vận động cũng có thể ảnh hưởng đến thể lực nếu không phân bổ đủ lượng protein chất lượng cao [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Để tối ưu hóa mục tiêu giảm mỡ bụng khi phải ngồi làm việc nhiều giờ, chế độ DASH nên được kết hợp với việc kiểm soát tổng năng lượng nạp vào thấp hơn mức tiêu hao [1], [2]. Chia đều lượng protein nạp trong ngày giúp duy trì khối cơ và sức mạnh thể chất [1]. Bên cạnh chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây và hạn chế chất béo bão hòa, người ngồi nhiều nên chủ động đứng dậy vận động ngắt quãng giữa giờ làm việc để hỗ trợ tiêu hao năng lượng [1], [8].