Dùng cây hàn the ba hoa hạ sốt có thực sự hiệu quả?

Mỗi khi giao mùa hay thời tiết thay đổi thất thường, nhiều gia đình tại nông thôn vẫn giữ thói quen ra vườn hái nắm lá cây dại nấu nước uống để giải nhiệt, giảm đau nhức mình mẩy. Trong số các loại thảo dược quen thuộc mọc sát mặt đất, cây hàn the ba hoa thường được truyền tai nhau như một phương thuốc tự nhiên giúp hạ sốt và làm dịu các cơn đau.

Vậy dùng cây hàn the ba hoa để hạ sốt, giảm đau có thực sự hiệu quả như lời đồn? Câu trả lời từ các dữ liệu khoa học hiện có là thảo dược này có tác dụng giảm đau và kháng viêm trên mô hình động vật thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, tác dụng hạ sốt mới chỉ được ghi nhận ở các loài cây cùng chi Desmodium chứ chưa có thử nghiệm trực tiếp chứng minh hiệu quả hạ nhiệt ở riêng loài hàn the ba hoa trên người ^{[2] [3] [4]}.

Tìm hiểu về cây hàn the ba hoa và họ hàng thảo dược cùng chi

Cây hàn the ba hoa có tên khoa học là Desmodium triflorum DC, thuộc chi Desmodium trong họ Đậu (Leguminosae) ^{[1] [4]}. Trong y học dân gian tại nhiều khu vực châu Á, các loài cây thuộc chi Desmodium từ lâu đã được người dân tận dụng để xử lý các chứng bệnh có sốt, ho, vết thương chảy máu, viêm khớp dạng thấp hoặc bệnh lỵ trực trùng ^{[2] [3]}.

Các nghiên cứu dược lý hiện đại tính từ năm 2003 đến năm 2013 đã tiến hành phân tích sâu hơn về nhóm thực vật này ^[4]. Kết quả phân lập hóa học cho thấy các loài thuộc chi Desmodium chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên có giá trị sinh học như terpenoid, flavonoid, steroid và alkaloid ^[4]. Nhờ bảng thành phần đa dạng này, chi Desmodium nói chung được ghi nhận sở hữu nhiều hoạt tính như chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng viêm, bảo vệ gan, lợi tiểu, lợi mật, giảm đau và hạ sốt ^[4].

Tuy nhiên, mỗi loài cây cụ thể trong cùng một chi sẽ có hàm lượng hoạt chất và mức độ tác động khác nhau. Do đó, việc tách bạch bằng chứng khoa học của riêng cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) với các loài họ hàng như Desmodium podocarpum hay Desmodium caudatum là điều cần thiết để người dùng có cái nhìn chính xác ^{[2] [1] [3]}.

Cơ chế giảm đau và kháng viêm diễn ra trong cơ thể như thế nào?

Khi cơ thể gặp tổn thương hoặc nhiễm tác nhân gây hại, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm và phát tín hiệu đau. Quá trình này liên quan mật thiết đến sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm trong mô tổn thương, bao gồm interleukin-1beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và oxit nitric (NO) ^[1]. Đồng thời, quá trình viêm cũng tạo ra áp lực oxy hóa, làm tăng nồng độ malondialdehyde (MDA) — một chỉ dấu phản ánh tình trạng tổn thương màng tế bào tại vùng bị sưng viêm ^[1].

Để tự bảo vệ, gan và các mô trong cơ thể sử dụng hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh, tiêu biểu là superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và glutathione reductase (GRd) ^[1]. Khi hoạt động của các enzyme này được tăng cường, mức độ tổn thương do gốc tự do gây ra sẽ giảm xuống, kéo theo sự suy giảm của chỉ số MDA ^[1].

Theo phân tích từ nghiên cứu năm 2009 trên loài hàn the ba hoa (Desmodium triflorum DC), cơ chế kháng viêm và giảm đau của chiết xuất cây này gắn liền với hai con đường chính ^[1]. Thứ nhất, thảo dược giúp làm giảm nồng độ MDA tại mô bị sưng phù thông qua việc kích thích tăng hoạt tính của hai enzyme bảo vệ là SOD và GRd ở mô gan ^[1]. Thứ hai, chiết xuất can thiệp vào việc điều hòa quá trình sản xuất IL-1beta và kiểm soát nồng độ TNF-alpha tại vùng mô viêm, từ đó làm giảm lượng NO sinh ra và làm dịu phản ứng sưng đau ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hàn the ba hoa và các loài cùng chi?

Để đánh giá khách quan hiệu quả của thảo dược, các nhà khoa học đã thực hiện những thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật với liều lượng và phương pháp đo lường cụ thể.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã trực tiếp đánh giá tác dụng giảm đau và kháng viêm của chiết xuất methanol từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum DC, viết tắt là MDT) trên đối tượng là chuột nhắt ^[1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng hai mức liều là 0,5 g/kg và 1,0 g/kg trọng lượng cơ thể chuột ^[1]. Trong thử nghiệm đánh giá giảm đau bằng phương pháp tiêm axit acetic gây quặn đau bụng và thử nghiệm tiêm formalin vào bàn chân chuột, cả hai mức liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg đều làm giảm số cơn quặn bụng và giảm thời gian chuột liếm chân ở pha muộn của phản ứng đau ^[1]. Trong thử nghiệm kháng viêm gây phù bàn chân chuột bằng hoạt chất lambda-carrageenan, liều MDT 0,5 g/kg và 1,0 g/kg làm giảm rõ rệt độ sưng phù của bàn chân tại các mốc thời gian giờ thứ 3, giờ thứ 4, giờ thứ 5 và giờ thứ 6 sau khi gây viêm ^[1]. Xét nghiệm mô học tại thời điểm giờ thứ 3 sau khi tiêm chất gây viêm cũng xác nhận MDT làm tăng hoạt tính enzyme SOD, GRd ở gan và giảm mức MDA, NO, IL-1beta cùng TNF-alpha tại mô bàn chân bị phù ^[1]. Điểm giới hạn của nghiên cứu năm 2009 này là chỉ mới khảo sát khả năng giảm đau và chống viêm trên chuột nhắt, không thực hiện mô hình gây sốt để kiểm tra tác dụng hạ nhiệt trực tiếp của loài Desmodium triflorum ^[1].

Tác dụng hạ sốt thực chất được kiểm chứng rõ hơn ở hai loài họ hàng cùng chi Desmodium trong hai nghiên cứu độc lập cùng công bố năm 2011 ^{[2] [3]}. Nghiên cứu thứ nhất năm 2011 khảo sát phân đoạn ether dầu hỏa từ chiết xuất ethanol của loài Desmodium podocarpum (viết tắt là PEF) trên chuột nhắt và chuột cống ^[2]. Các mức liều được thử nghiệm là 50 mg/kg, 100 mg/kg và 200 mg/kg ^[2]. Các nhà khoa học áp dụng 5 mô hình gồm: tiêm axit acetic gây quặn bụng chuột nhắt, đặt chuột nhắt lên bàn nóng, tiêm carrageenan gây phù chân chuột cống, dùng dimethylbenzene gây phù tai chuột nhắt, và tiêm lipopolysaccharide (LPS) gây sốt cho chuột cống ^[2]. Kết quả cho thấy PEF phụ thuộc theo liều lượng đã ức chế phản ứng quặn đau, kéo dài thời gian chịu nhiệt trên bàn nóng, giảm sưng chân và sưng tai, đồng thời làm giảm cơn sốt do LPS gây ra ở chuột cống ^[2]. Khi thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột nhắt ở mức liều lên tới 4,2 g/kg, không có trường hợp chuột tử vong nào được ghi nhận ^[2].

Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2011 tiến hành trên chiết xuất ethanol của loài Desmodium caudatum (viết tắt là DCE) — một vị thuốc dân gian Trung Quốc thường dùng trị bệnh sốt ^[3]. Thiết kế nghiên cứu cũng áp dụng các mô hình tương tự trên chuột nhắt và chuột cống: thử nghiệm quặn đau bằng axit acetic, bàn nóng, gây phù chân chuột cống bằng carrageenan, gây viêm tai chuột nhắt bằng dimethylbenzene và gây sốt ở chuột cống bằng LPS ^[3]. Kết quả ghi nhận DCE giúp giảm đau, giảm sưng viêm và làm dịu cơn sốt do LPS gây ra theo mức độ phụ thuộc vào liều dùng ^[3]. Trong thử nghiệm độc tính cấp đường uống, chuột nhắt được cho dùng DCE với liều lên đến 40 g/kg vẫn không ghi nhận trường hợp tử vong nào ^[3]. Dù vậy, giới hạn chung của cả hai nghiên cứu năm 2011 là toàn bộ dữ liệu mới dừng lại ở mô hình động vật gậm nhấm trong phòng thí nghiệm ^{[2] [3]}.

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các tài liệu trên cho thấy chi Desmodium nói chung và cây hàn the ba hoa nói riêng có nền tảng dược lý rõ ràng về khả năng làm dịu phản ứng viêm và giảm cảm giác đau thông qua việc bảo vệ tế bào khỏi gốc tự do và ức chế chất trung gian gây viêm ^{[1] [4]}. Độ an toàn bước đầu trong các thử nghiệm độc tính cấp ở các loài cùng chi cũng khá khả quan khi dùng liều cao trên chuột mà không gây tử vong cấp tính ^{[2] [3]}.

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến chiếc ấm sắc thuốc trong gia đình là rất lớn. Toàn bộ các kết quả giảm đau của Desmodium triflorum hay hạ sốt của Desmodium podocarpum và Desmodium caudatum đều được thực hiện bằng chiết xuất cô đặc dùng dung môi hữu cơ (như methanol, ethanol, ether dầu hỏa) trên chuột ^{[2] [1] [3]}. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận liều lượng chính xác, thời gian tác dụng cũng như tác dụng phụ lâu dài khi uống nước sắc cây hàn the ba hoa để cắt cơn sốt.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây lá hạ sốt tại nhà

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng của các loài cây có tên gọi hoặc hình dáng gần giống nhau. Nhiều người nghe nói các cây họ hàng nhà hàn the trị được sốt trong dân gian liền mặc định cây hàn the ba hoa mọc ngoài vườn có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ sốt tây y ^{[2] [1] [3]}. Thực tế, ngay cả nghiên cứu chuyên sâu về Desmodium triflorum cũng chỉ mới tập trung chứng minh tính kháng viêm và giảm đau chứ chưa khẳng định khả năng cắt sốt của riêng loài này ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng vô hại. Dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy ngưỡng an toàn cao ở một số loài thuộc chi Desmodium ^{[2] [3]}, cây mọc hoang dã trong tự nhiên rất dễ bị nhiễm nấm mốc, thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ đất hoặc bị thu hái nhầm với các loài cỏ dại có độc tính khác.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Cơn sốt là phản ứng bảo vệ tự nhiên của cơ thể trước sự xâm nhập của vi khuẩn, virus hoặc các ổ viêm nhiễm. Việc tự ý dùng thảo dược chưa rõ liều lượng trên người có thể làm chậm trễ thời gian vàng trong điều trị bệnh lý nguyên nhân.

Các nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú, người cao tuổi có sức đề kháng yếu. Những người đang có bệnh nền về gan, thận hoặc đang phải uống thuốc điều trị bệnh mạn tính hàng ngày không nên tự ý uống nước sắc thảo dược đậm đặc vì các hoạt chất như alkaloid, flavonoid hay steroid trong chi Desmodium có thể xảy ra tương tác bất lợi với thuốc điều trị ^[4]. Khi có dấu hiệu sốt cao, sốt kéo dài hoặc có bệnh nền, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu nào.

Cách áp dụng thực tế và chăm sóc người bị sốt an toàn

Trong đời sống thực tế, người dân không nên coi cây hàn the ba hoa là phương thuốc đặc trị để cắt cơn sốt cấp tính. Thay vì tự hái lá cây về giã uống hoặc nấu nước đặc khi đang sốt cao, bạn nên ưu tiên các biện pháp hạ nhiệt và chăm sóc cơ bản đã được y học xác lập.

Khi cơ thể tăng thân nhiệt hoặc đau mỏi nhẹ do cảm cúm thông thường, người bệnh cần nghỉ ngơi ở không gian thoáng mát, mặc quần áo mỏng nhẹ thấm hút mồ hôi. Chế độ sinh hoạt cần chú trọng uống đủ nước lọc, nước trái cây hoặc dung dịch bù điện giải để bù lại lượng dịch mất đi qua hơi thở và mồ hôi. Bữa ăn hàng ngày nên chế biến dạng lỏng, mềm, dễ tiêu hóa và cân bằng dinh dưỡng để hỗ trợ gan và hệ miễn dịch tự phục hồi. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ thảo dược chi Desmodium để hỗ trợ giảm đau nhức hay thanh nhiệt, hãy lựa chọn các chế phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và hướng dẫn liều lượng rõ ràng.

Tóm lại, cây hàn the ba hoa có cơ sở khoa học bước đầu về khả năng giảm đau và kháng viêm trên thực nghiệm, đồng thời nằm trong nhóm thực vật giàu hoạt chất sinh học ^{[1] [4]}. Tuy nhiên, người dân không nên thần thánh hóa hay dùng thảo dược này để thay thế thuốc điều trị khi đang sốt cao. Lắng nghe cơ thể, bù đủ nước và thăm khám bác sĩ kịp thời vẫn là chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình.