Nhiều gia đình thường có thói quen hái mè đất nhám tươi quanh vườn để đun nước uống nhằm giải nhiệt hoặc trị ho, trong khi một số người lại cẩn thận thu hái số lượng lớn rồi đem phơi khô cất dùng dần. Việc lựa chọn sử dụng cây tươi vừa ngắt hay cây đã qua phơi sấy khô để sắc nước khiến không ít người băn khoăn về hiệu quả dược tính.

Thực tế từ các nghiên cứu thực vật học và hóa dược cho thấy mè đất nhám đã phơi sấy đúng kỹ thuật thường bảo toàn tốt, thậm chí giúp các hoạt chất chống oxy hóa như polyphenol và flavonoid dễ dàng chiết xuất vào nước sắc hơn so với dùng cành lá tươi. Tuy nhiên, cách thức làm khô và nhiệt độ xử lý đóng vai trò quyết định đối với chất lượng dược liệu.

Bối cảnh sử dụng mè đất nhám trong đời sống

Cây mè đất nhám (tên khoa học là Leucas aspera) từ lâu đã xuất hiện phổ biến trong nhiều bài thuốc dân gian cũng như nền y học cổ truyền Ayurveda [1], [2]. Cây thường mọc hoang ở các bãi đất trống, bờ ruộng và được người dân thu hái cả thân lá để chữa trị các chứng bệnh thường gặp trong gia đình [1].

Trong y học cổ truyền, loài cây này thường được chỉ định dùng hỗ trợ điều trị các bệnh lý nhiễm trùng thông thường như đau họng, ho, cảm lạnh, sốt, đau mắt, đau mũi, vết thương ngoài da và mẩn ngứa da [1]. Ngoài ra, mè đất nhám còn được ghi nhận hiệu quả giảm đau nhức trong thấp khớp mạn tính [1]. Tại các vùng nông thôn, cây còn được tận dụng làm nguồn thực phẩm bổ sung nhờ chứa hàm lượng protein lên tới 21,3%, cùng lượng carotenoid và beta-carotene đáng kể [3].

Chính vì sự quen thuộc này, nhiều người thường hái trực tiếp cây tươi nấu nước uống ngay vì nghĩ rằng thảo mộc tươi giữ trọn tinh chất tự nhiên. Trái lại, việc phơi khô được coi là phương thức tích trữ truyền thống để dành dùng quanh năm.

Thành phần dược tính phong phú của mè đất nhám

Các phân tích hóa thực vật hiện đại đã xác nhận mè đất nhám chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học đa dạng. Trong lá cây có sự hiện diện rõ nét của các alkaloid, flavonoid, hợp chất phenol và tannin [1]. Một nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất lá mè đất nhám chứa steroids, alkaloid, phenols, flavonoid, galactose, tannin, saponin và các axit amin [4].

Nhiều hợp chất đặc hiệu đã được phân lập từ các bộ phận của cây mè đất nhám. Hoa tươi của cây chứa glycoside flavonoid mang tên baicalin [3]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã tìm thấy các hợp chất nhóm isopimarane-type diterpenoidal glycoside như leucasperoside A, B, C và linifolioside, cùng hợp chất apigenin 7-O-(6''-O-(p-coumaroyl)-b-D-glucoside) [3]. Cây cũng chứa hai axit béo quan trọng là axit oleic và axit linoleic tùy theo điều kiện canh tác, cùng các hoạt chất khác như asperphenamate và nicotine [3].

Ngoài ra, mè đất nhám còn chứa các triterpene có hoạt tính y học cao như axit oleanolic và ursolic acid [2]. Đây đều là những hợp chất chịu trách nhiệm chính tạo nên khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm cho loại thảo mộc này [1], [2].

Biến đổi polyphenol và flavonoid qua quá trình làm khô

Hàm lượng phenolic tổng và flavonoid là những chất dễ bị biến đổi dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm và bức xạ ánh sáng. Nhiều người lầm tưởng rằng cây tươi luôn chứa hàm lượng chất chống oxy hóa cao hơn thảo mộc khô. Tuy nhiên, nghiên cứu về các phương pháp làm khô đối với dược liệu thảo mộc cho thấy mẫu thảo mộc sau khi được làm khô và bảo quản thực tế lại thể hiện hoạt tính sinh học cao hơn so với mẫu tươi ban đầu [5].

Quá trình làm khô làm mất nước trong tế bào thực vật, tạo điều kiện phá vỡ màng vách tế bào xơ cứng, giúp dung môi nước khi sắc thâm nhập sâu hơn và giải phóng các hợp chất polyphenol tự do bị giam giữ bên trong [5]. Trong nghiên cứu về kỹ thuật làm khô thảo mộc, phương pháp phơi trong bóng râm (air drying) được ghi nhận là ít gây biến tính các hợp chất hóa thực vật nhất, duy trì nồng độ chấp nhận được của hàm lượng phenolic tổng số và hoạt tính chống oxy hóa [5].

Ở chiều ngược lại, nếu dùng lá tươi, hàm lượng nước chiếm tỷ trọng lớn trong khối lượng thực vật, đồng thời thành tế bào còn nguyên vẹn khiến việc sắc nước trong thời gian ngắn khó hòa tan triệt để các polyphenol và flavonoid ra ngoài dung môi.

Đối với cây mè đất nhám, quy trình chuẩn bị dược liệu trong các phân tích khoa học thường là thu hái lá, sau đó phơi khô trong bóng râm (shade dried), tán thành bột mịn trước khi đưa vào chiết xuất với nước hoặc các dung môi hữu cơ [1]. Việc phơi trong bóng mát giúp giảm thiểu sự phân hủy quang hóa của tia UV trực tiếp từ ánh nắng mặt trời lên cấu trúc flavonoid nhạy cảm, bảo vệ tối đa hàm lượng phenolic tổng [1], [5].

Nghiên cứu khoa học về tác dụng của mè đất nhám

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều công dụng chữa bệnh của mè đất nhám qua các mô hình kiểm nghiệm nghiêm ngặt:

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng kháng khuẩn và kháng viêm của các dịch chiết lá mè đất nhám phơi khô râm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn-nước (hydroalcohol) đạt nồng độ ức chế tối thiểu MIC 12,5 microgam/ml và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu MBC 25 microgam/ml đối với vi khuẩn gây bệnh [1]. Chiết xuất cồn ethanolic cho hiệu quả kháng khuẩn mạnh hơn với MIC là 6,25 microgam/ml và MBC là 12,5 microgam/ml trên bốn chủng vi khuẩn: Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Streptococcus mutants và Propionibacterium acne [1]. Về khả năng kháng viêm in vitro, chiết xuất cồn-nước ức chế hiện tượng biến tính albumin với nồng độ 183,8 ± 31,6 microgam/ml, chống tán huyết do nhiệt ở mức 213,4 ± 22,3 microgam/ml và chống tán huyết do nhược trương ở mức 277,8 ± 29,9 microgam/ml [1].

Một nghiên cứu so sánh năm 2016 trên 4 loài mè đất thuộc y học Ayurveda cho thấy mè đất nhám (Leucas aspera) sở hữu năng lực chống oxy hóa tổng thể cao nhất trong số các loài được khảo sát, xếp trên L. mollissima, L. biflora và L. cristata [2]. Khả năng dọn gốc tự do DPPH của các loài dao động với giá trị IC50 từ 0,6 ± 0,011 đến 1,68 ± 0,011 mg/ml [2]. Đồng thời, chiết xuất mè đất nhám cũng chứng minh hoạt tính chống đái tháo đường in vitro thông qua ức chế enzyme alpha-amylase với chỉ số IC50 đạt 1,56 ± 0,01 mg/ml [2].

Một nghiên cứu năm 2017 trên dòng tế bào cơ C2C12 ghi nhận cả chiết xuất phân cực (cồn ethanol) và không phân cực (petroleum ether) từ lá mè đất nhám đều có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH tốt với chỉ số IC50 lần lượt là 19,90 microgam/mL và 18,96 microgam/mL [6]. Chiết xuất cồn của lá mè đất nhám còn giúp gia tăng khả năng hấp thu glucose của tế bào cơ [6].

Trong thử nghiệm tế bào ung thư công bố năm 2024, chiết xuất phân đoạn dichloromethane và ethyl acetate từ lá mè đất nhám đã ức chế khả năng tăng sinh của dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-231 ở các nồng độ ức chế lần lượt là 5 và 3 microgam/ml, đồng thời cản trở sự di chuyển của tế bào ung thư này qua thử nghiệm cào xước [4].

Lợi ích và giới hạn từ bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ tiềm năng dược lý phong phú của cây mè đất nhám trong việc kháng khuẩn, giảm viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa đường huyết [1], [2], [6]. Nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào từ cây giúp hỗ trợ trung hòa các gốc tự do có hại cho cơ thể [1], [2].

Dẫu vậy, người tiêu dùng cần nhận định rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn các dữ liệu nghiên cứu về mè đất nhám đều được tiến hành trong môi trường ống nghiệm (in vitro) hoặc trên dòng tế bào biệt lập [1], [2], [4], [6]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người vẫn còn hạn chế [1], [6].

Nước sắc mè đất nhám trong đời sống hàng ngày sử dụng dung môi nước thông thường, trong khi nhiều hợp chất dược tính của cây tan tốt hơn trong các dung môi cồn hữu cơ, cồn-nước hoặc este [1], [4], [6]. Do đó, nước sắc thảo mộc không thể thay thế phác đồ điều trị của y học hiện đại đối với các bệnh nhiễm trùng nặng hay bệnh lý tiểu đường, ung thư.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mè đất nhám sắc nước

Nhiều người cho rằng việc phơi khô thảo mộc dưới nắng gắt buổi trưa sẽ giúp dược liệu khô nhanh và thơm hơn. Tuy nhiên, nhiệt độ cao và tia tử ngoại gắt từ mặt trời có thể phá vỡ liên kết của các flavonoid và làm bay hơi một phần tinh dầu quý. Phơi trong bóng râm thoáng gió mới là phương pháp chuẩn để bảo toàn các polyphenol [1], [5].

Một ngộ nhận khác là quan niệm cây tươi sắc nước sẽ có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn và thanh nhiệt nhanh hơn. Cây tươi chứa lượng nước lớn và các enzyme nội bào chưa bị vô hiệu hóa; nếu rửa không kỹ hoặc giập nát, cây dễ sinh nấm mốc hoặc nhiễm khuẩn bám ngoài lá. Việc dùng cây đã làm khô thích hợp giúp ổn định hoạt chất và nâng cao hiệu suất chiết xuất dược tính ra nước [5].

Ngoài ra, quan niệm mè đất nhám là thảo dược lành tính nên có thể uống thay nước lọc suốt ngày cũng là một sai lầm. Dù cây có mặt trong các bữa ăn truyền thống tại nông thôn [3], việc sử dụng dạng sắc đậm đặc với liều lượng không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người có bệnh lý nền đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, bởi mè đất nhám đã được ghi nhận có khả năng ức chế enzym phân giải đường alpha-amylase và tăng dung nạp glucose ở tế bào [2], [6]. Việc kết hợp đồng thời nước sắc đậm đặc với thuốc kê đơn có thể làm gia tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.

Chiết xuất từ lá mè đất nhám đã ghi nhận độc tính tế bào ở một số phân đoạn dung môi [4], đồng thời chứa các alkaloid như nicotine [3]. Do đó, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện uống nước sắc mè đất nhám nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.

Những người có cơ địa dị ứng, đang bị tiêu chảy hoặc suy giảm chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa loại cây này vào chế độ bồi bổ thường xuyên.

Cách phơi sấy và sắc nước mè đất nhám đạt dược tính cao

Để tối ưu hóa hàm lượng polyphenol và flavonoid, khâu xử lý sau thu hái cần được thực hiện cẩn thận. Cây mè đất nhám sau khi thu hái cần được rửa sạch bùn đất, loại bỏ lá vàng úa và để ráo nước hoàn toàn.

Thay vì phơi trực tiếp dưới ánh nắng gay gắt, người dùng nên áp dụng phương pháp phơi trong bóng râm, đặt dược liệu nơi khô ráo, có gió lưu thông tự nhiên cho đến khi thân lá giòn nhẹ [1], [5]. Cách làm khô này vừa tiết kiệm chi phí vừa giúp hạn chế tối đa sự suy giảm các hợp chất chống oxy hóa phenolic và hoạt tính dọn gốc tự do [5].

Khi sử dụng, lấy một lượng vừa phải dược liệu khô, rửa sơ qua nước ấm rồi cho vào nồi đun sôi nhẹ cùng nước sạch trong khoảng 10 đến 15 phút để các hoạt chất kịp hòa tan vào dung môi nước mà không bị nhiệt độ phân hủy kéo dài. Tránh sắc đi sắc lại nhiều lần khiến nước bị thiu và biến chất.

Tóm lại, việc sử dụng mè đất nhám phơi khô râm đúng cách mang lại sự ổn định và hỗ trợ chiết xuất các hợp chất polyphenol tốt hơn so với dùng cây tươi [1], [5]. Dược liệu thảo mộc chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được bào chế đúng kỹ thuật và sử dụng có chừng mực, kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ tư vấn của bác sĩ điều trị.