Nhiều người sau một ngày hoạt động ngoài trời dưới nắng gắt thường gặp phải tình trạng làn da ửng đỏ, bỏng rát và căng rát khó chịu. Để tìm kiếm giải pháp cấp cứu tức thì cho làn da tổn thương, xu hướng tìm đến các loại mỹ phẩm có nguồn gốc tự nhiên ngày càng gia tăng. Trong đó, các dòng tinh chất, kem dưỡng hay mặt nạ chứa chiết xuất hoa cúc, đặc biệt là cúc mâm xôi, đang được quảng bá rầm rộ với công dụng làm dịu và phục hồi da cháy nắng cấp tốc.
Liệu chiết xuất thảo mộc này có thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ và hồi phục da trước tác hại của tia tử ngoại hay chỉ là lời đồn thổi tiếp thị? Các nghiên cứu sinh học thực nghiệm đã bước đầu ghi nhận nhiều tín hiệu khả quan về khả năng bảo vệ tế bào sừng và hạn chế phản ứng viêm do tia cực tím gây ra.
Nỗi ám ảnh da cháy nắng và phản ứng tự vệ của cơ thể
Cháy nắng là phản ứng viêm cấp tính của bề mặt da khi tiếp xúc quá mức với bức xạ tử ngoại có trong ánh sáng mặt trời. Làn da của chúng ta được cấu tạo từ các lớp biểu bì, trung bì và mô mỡ dưới da, tạo thành một hàng rào vật lý bảo vệ cơ thể [1]. Lớp tế bào ngoài cùng chính là lớp sừng gồm các tế bào chết nằm trong khung lipid, bên dưới là các tế bào sừng keratinocyte liên tục sinh trưởng và di chuyển dần lên trên để duy trì sự toàn vẹn của da [1].
Khi tia cực tím, đặc biệt là dải sóng UVB, xuyên qua các lớp tế bào này, chúng kích thích sự tích tụ ồ ạt của các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1]. Tình trạng căng thẳng oxy hóa này nhanh chóng kích hoạt quá trình viêm nhiễm tại chỗ, làm tổn thương các cấu trúc tế bào và đẩy nhanh sự phân hủy chất nền ngoại bào [1]. Hậu quả nhãn tiền mà mắt thường dễ dàng nhận thấy là vùng da tiếp xúc nắng bị đỏ ửng, sưng phù, đau rát và nếu kéo dài sẽ dẫn tới tình trạng lão hóa da sớm do ánh sáng [1].
Cúc mâm xôi dưới góc nhìn dược liệu cổ truyền và khoa học
Cúc mâm xôi từ lâu đã là một loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, đồng thời là thực vật có giá trị sử dụng kép vừa làm trà thảo mộc vừa dùng trong chăm sóc sức khỏe [2]. Trong dân gian, loài thực vật này nổi tiếng với các đặc tính thanh nhiệt, chống viêm, kháng khuẩn và giải độc [2]. Tại một số vùng cao nguyên ở Trung Quốc, cúc dại cũng được người dân bản địa sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống để ngăn ngừa tổn thương da do tia cực tím [3].
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian này, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật bằng các phương pháp hiện đại như sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nụ hoa cúc mâm xôi chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao [2]. Những thành phần này thể hiện khả năng quét sạch các gốc tự do mạnh mẽ khi được đánh giá qua các xét nghiệm chống oxy hóa tiêu chuẩn như thử nghiệm DPPH và ABTS trong phòng thí nghiệm [2].
Cơ chế tác động: Bảo vệ tế bào sừng và dập tắt phản ứng oxy hóa
Cơ chế đầu tiên giúp chiết xuất cúc mâm xôi phát huy tác dụng bảo vệ da trước tia UVB chính là khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng sinh hóa nội bào. Khi da tiếp xúc với bức xạ UVB liều cao, các tế bào sừng HaCaT ở lớp biểu bì dễ dàng bị tiêu diệt cấp tính do sự bùng nổ của gốc oxy hóa [3]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước từ hoa cúc dại có khả năng làm suy giảm mạnh mẽ lượng gốc oxy hóa ROS tăng cao do bức xạ UVB [3].
Không dừng lại ở việc dọn dẹp các gốc tự do trôi nổi, chiết xuất cúc mâm xôi còn điều hòa hệ thống enzym phòng vệ tự nhiên của tế bào. Chiết xuất nụ hoa cúc mâm xôi tác động bằng cách kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2/ARE [2]. Đây là một con đường phòng vệ quan trọng của cơ thể, chịu trách nhiệm kích thích sản sinh các enzym chống oxy hóa nội sinh để chống lại tác hại của tia cực tím [2].
Song song với việc kích hoạt cơ chế bảo vệ, chiết xuất này còn ức chế con đường truyền tín hiệu mitogen-activated protein kinase (MAPK) [2]. Cụ thể hơn, việc tiếp xúc với tia UVB sẽ kích hoạt hiện tượng phosphoryl hóa các phân tử ERK1/2 và p38 MAPK trong tế bào sừng [3]. Dịch chiết hoa cúc đã can thiệp làm giảm quá trình phosphoryl hóa p38 MAPK và ERK1/2 này, qua đó giúp ngăn chặn quá trình chết tế bào cấp tính [3]. Vai trò bảo vệ tế bào trước tia cực tím của chiết xuất hoa cúc được chứng minh là phụ thuộc một phần vào việc ức chế hoạt hóa p38 [3].
Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng trên mô và tế bào
Các nghiên cứu thực nghiệm công bố trong những năm gần đây đã cung cấp bằng chứng rõ ràng hơn về tiềm năng của chiết xuất cúc mâm xôi trên cả cấp độ tế bào và mô hình động vật sống.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát chiết xuất nụ hoa cúc mâm xôi trên tế bào sừng người HaCaT và tế bào nguyên bào sợi da người HFF-1 bị chiếu xạ UVB [2]. Sử dụng phương pháp đếm tế bào kit-8, các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất nụ cúc mâm xôi đã đảo ngược đáng kể tình trạng suy giảm khả năng sống của tế bào do UVB gây ra [2]. Trên mô hình chuột bị chiếu xạ UVB, chiết xuất này giúp cải thiện hiệu quả tình trạng mất nước của da, phục hồi cấu trúc collagen bị rối loạn và hạn chế hiện tượng dày sừng biểu bì [2]. Đây là những dấu hiệu đặc trưng thường thấy ở làn da bị tổn thương do phơi nắng liên tục [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2016 đã kiểm tra dịch chiết nước của cúc dại trên dòng tế bào sừng người HaCaT [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết hoa cúc làm giảm mạnh hiện tượng chết tế bào cấp tính khi bị chiếu UVB liều cao [3]. Ở mức chiếu xạ UVB liều thấp, dịch chiết này còn ngăn chặn sự gia tăng biểu hiện của các enzym phân hủy chất nền liên quan đến lão hóa do ánh sáng là MMP-2 và MMP-9 [3]. Việc ức chế các enzym này giúp bảo vệ mạng lưới sợi collagen trong da không bị phân rã sớm [3].
Ngoài ra, hoạt chất handelin, một trong những thành phần dồi dào nhất tìm thấy trong chiết xuất hoa cúc dại, cũng được thử nghiệm độc lập vào năm 2023 [4]. Khi thử nghiệm trên tế bào nguyên bào sợi da người, handelin cho thấy độ an toàn cao ở nồng độ lên tới 0.0125 micromol/L, không gây độc tế bào mà còn cải thiện sức sống của tế bào [4]. Khi da bị chiếu tia cực tím A (UVA), tiền xử lý bằng handelin giúp giảm đáng kể lượng gốc ROS sinh ra và giảm tỷ lệ tế bào biểu hiện dấu hiệu già hóa thông qua việc giảm P21 và beta-galactose [4]. Đồng thời, hợp chất này thúc đẩy cơ chế tự thực (autophagy), giúp dọn dẹp các protein hư hỏng sau tổn thương quang học [4].
Điểm mạnh và những hạn chế của bằng chứng hiện tại
Mặc dù các dữ liệu sinh học phân tử nêu trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần có cái nhìn khách quan và tỉnh táo trước các công bố khoa học. Điểm mạnh của các nghiên cứu là đã xác định được cơ chế phân tử rõ ràng, từ việc giảm gốc tự do ROS, ức chế p38 MAPK cho đến điều hòa Nrf2/ARE và ngăn chặn các enzym tiêu hủy mô MMP-2, MMP-9 [1, 2]. Các kết quả này chứng minh tiềm năng dược lý thực sự của cúc mâm xôi trong việc chống tổn thương tế bào sừng [1, 2].
Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất hiện nay là phần lớn các bằng chứng đều mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên các tế bào nuôi cấy HaCaT, HFF-1 hoặc mô hình chuột thí nghiệm [1, 2]. Trong mỹ phẩm thương mại, nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết và công nghệ bào chế thường rất khác biệt so với chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm. Khả năng thẩm thấu qua hàng rào lớp sừng của da người thực tế khi bôi thoa ngoài đời thực vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn để xác thực.
Hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc da bị tổn thương do nắng
Một sai lầm rất nguy hiểm mà nhiều người mắc phải là tin rằng việc sử dụng mỹ phẩm chứa chiết xuất cúc mâm xôi có thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng. Chiết xuất thực vật chỉ hỗ trợ làm dịu phản ứng oxy hóa và hỗ trợ tế bào sừng sau khi bị tác động, chứ không thể tạo màng lọc phản xạ hay hấp thụ triệt để tia UV chiếu vào bề mặt da.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là đắp trực tiếp lên da cháy nắng sẽ khỏi ngay". Việc tự ý ngâm rửa, giã nát hoa cúc tươi để đắp lên vùng da đang đỏ rát, phồng rộp có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng hoặc kích ứng da do tạp chất, vi khuẩn và nấm mốc chưa qua xử lý. Mỹ phẩm chứa chiết xuất đạt chuẩn khác xa với việc tự chế dược liệu thô tại nhà.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù chiết xuất cúc mâm xôi được đánh giá là lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý. Những người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần đặc biệt cẩn trọng, bởi họ có nguy cơ cao bị viêm da tiếp xúc dị ứng khi tiếp xúc với các sản phẩm chứa chiết xuất này.
Đối với những trường hợp da cháy nắng mức độ nghiêm trọng, xuất hiện các bọng nước lớn, lở loét, da trợt rách hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng kèm sốt cao, tuyệt đối không tự ý bôi thoa mỹ phẩm. Lúc này, hàng rào bảo vệ da đã bị phá vỡ hoàn toàn và người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa da liễu thăm khám và hướng dẫn điều trị y khoa kịp thời.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và chăm sóc da đúng cách
Để tận dụng tối đa lợi ích làm dịu da từ mỹ phẩm chứa chiết xuất cúc mâm xôi, người dùng nên chọn các sản phẩm đã được kiểm nghiệm da liễu từ các nhà sản xuất uy tín. Các dạng bào chế như gel dưỡng ẩm, xịt khoáng hoặc serum nhẹ dịu thường thích hợp hơn cả vì chúng dễ thẩm thấu, không gây bí tắc và tạo cảm giác mát dịu ngay khi thoa lên vùng da đang nóng rát.
Trước khi bôi trên diện rộng, nên thử nghiệm sản phẩm ở một vùng da nhỏ ở mặt trong cẳng tay để theo dõi phản ứng kích ứng trong 24 giờ. Khi đi ngoài nắng về, bước đầu tiên là làm mát da bằng cách chườm khăn mát hoặc rửa nhẹ nhàng bằng nước sạch để hạ nhiệt, sau đó mới thoa một lớp mỏng sản phẩm chứa chiết xuất cúc mâm xôi để cấp ẩm và làm dịu. Đồng thời, cần kết hợp uống đủ nước để bù lại lượng ẩm đã mất qua bề mặt da.
Chiết xuất cúc mâm xôi là một thành phần tự nhiên giàu tiềm năng, đã được khoa học ghi nhận khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào sừng và hạn chế phản ứng tổn thương do bức xạ tia cực tím gây ra. Tuy nhiên, mỹ phẩm chứa thành phần này chỉ đóng vai trò hỗ trợ phục hồi và làm dịu triệu chứng nhẹ. Biện pháp bảo vệ da tốt nhất vẫn là chủ động che chắn, bôi kem chống nắng đầy đủ và đến gặp bác sĩ da liễu khi xuất hiện tổn thương da nghiêm trọng.
