Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng và đờm ứ đọng ở cổ họng thường gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Để xoa dịu đường thở, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu đời, trong đó có vị thuốc qua lâu. Tuy nhiên, việc dược liệu này thực sự có tác dụng giảm ho hay chỉ là kinh nghiệm đồn thổi vẫn là điều khiến nhiều người băn khoăn.
Câu trả lời là qua lâu chứa các hoạt chất có khả năng giảm viêm và dịu phản ứng đường thở, nhưng bằng chứng khoa học hiện nay mới dừng lại ở mô hình tế bào và động vật [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả điều trị ho dứt điểm [1]. Vì vậy, qua lâu có cơ sở sinh học tiềm năng nhưng không thể xem là thuốc trị ho thay thế y khoa hiện đại.
Bối cảnh và nguồn gốc vị thuốc trong dân gian
Trong y học cổ truyền, cây qua lâu (tên khoa học là Trichosanthes kirilowii) là dược liệu rất quen thuộc [1]. Toàn bộ các bộ phận của cây bao gồm quả, hạt và rễ đều được thu hái để làm thuốc [1]. Theo các ghi chép cổ phương, quả qua lâu thường được biết đến với công dụng nhuận phế, chỉ khái nhằm làm ẩm phổi và ngừng các cơn ho [1].
Một ví dụ điển hình là cặp dược liệu vỏ quả qua lâu kết hợp với rễ qua lâu bắt nguồn từ bài thuốc cổ phương nổi tiếng Bối mẫu qua lâu tán trong cuốn "Y học tâm ngộ" [2]. Bài thuốc này từ xa xưa đã được các thầy thuốc ứng dụng để thanh nhiệt ở phổi, hóa đờm, sinh tân dịch và giảm khô rát họng gây ho [2]. Dù được dùng phổ biến trong dân gian qua nhiều thế hệ, việc giải thích các tác dụng này dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là một bài toán cần được làm rõ [1, 2].
Cơ chế tác động: Giảm viêm để xoa dịu cơn ho
Ho bản chất là một phản xạ thần kinh phế vị mang tính phòng vệ tự nhiên nhằm làm sạch đường thở khi tiếp xúc với các dị nguyên hoặc chất kích ứng từ môi trường [3]. Tuy nhiên, phản ứng viêm mạn tính khiến niêm mạc nhạy cảm quá mức, dẫn đến những cơn ho không kiểm soát và mất đi vai trò phòng vệ vốn có [4]. Phản xạ ho liên quan mật thiết đến sự kích hoạt của các thụ thể cảm giác như TRPA1 hay TRPV1 trên đường hô hấp khi gặp tác nhân kích ứng [3, 7].
Khi đường thở bị viêm nhiễm, sự thâm nhiễm của các tế bào viêm gây tổn thương biểu mô và gia tăng bài tiết chất nhầy [1, 7]. Dịch chiết quả qua lâu khi đi vào cơ thể phát huy tác dụng bằng cách ức chế các chất trung gian gây viêm [1]. Khi tình trạng sưng viêm, tiết đờm đặc và phản ứng quá mẫn ở khí quản được xoa dịu, các thụ thể thần kinh cảm giác bớt bị kích thích, từ đó giúp giảm tần suất cũng như mức độ nghiêm trọng của phản xạ ho [1, 3, 5].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về quả qua lâu?
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã đánh giá tác động của dịch chiết quả qua lâu trên mô hình hen suyễn ở chuột cống trắng cái giống BALB/c [1]. Những con chuột này được gây mẫn cảm bằng ovalbumin để tạo phản ứng viêm và tăng phản ứng đường thở, sau đó được cho uống dịch chiết quả qua lâu với các liều lượng khác nhau liên tục từ ngày thứ 14 đến ngày thứ 27 [1]. Song song đó, nhóm tác giả tiến hành thử nghiệm trên dòng tế bào biểu mô phế quản người BEAS-2B được kích thích bởi IL-4 và TNF-alpha [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết quả qua lâu làm giảm rõ rệt tình trạng tăng phản ứng đường thở, ức chế sự thâm nhiễm của bạch cầu ái toan và giảm viêm mô phổi ở chuột [1]. Dược liệu này cũng làm giảm sự phì đại của tế bào hình đài tiết nhầy, hạ thấp nồng độ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và điều hòa các cytokine liên quan đến tế bào miễn dịch Th2 trong dịch rửa phế quản phế nang [1]. Trên tế bào BEAS-2B, dịch chiết giúp giảm tiết các cytokine tiền viêm, chemokine và eotaxin [1]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn là thực hiện trên chuột hen suyễn và tế bào nuôi cấy nhân tạo, chưa thể đại diện hoàn toàn cho cơ chế phản xạ ho phức tạp ở người bệnh [1].
Bằng chứng từ cặp dược liệu vỏ và rễ qua lâu
Bên cạnh quả đơn lẻ, sự phối hợp giữa vỏ quả và rễ cây qua lâu cũng được một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích chuyên sâu trên mô hình chuột mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) [2]. Bệnh lý đường thở này đặc trưng bởi sự tắc nghẽn luồng khí, viêm kéo dài và ho khạc đờm mạn tính [2]. Chuột bệnh được thiết lập mô hình và cho dùng cặp dược liệu vỏ - rễ qua lâu để đánh giá chức năng hô hấp, hệ vi sinh đường ruột và các chất chuyển hóa qua giải trình tự 16S rRNA cùng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ UPLC-MS/MS [2].
Kết quả ghi nhận cặp dược liệu này giúp cải thiện đáng kể chức năng phổi và giảm viêm đường thở trên chuột [2]. Cơ chế tác động được phát hiện có liên quan đến việc điều hòa trục ruột - phổi, thông qua việc cân bằng lại các chủng vi khuẩn đường ruột (như Lactobacillus, g_Novosphingobium) và điều hòa rối loạn chuyển hóa axit amin trong huyết thanh lẫn mô phổi [2]. Trên mô hình tế bào kích thích bởi LPS và khói thuốc lá, các hoạt chất phân lập từ dược liệu như cucurbitacin B, cynaroside, apigenin, glutamine và guanine đều làm biến đổi nồng độ axit amin [2]. Dù đem lại nhiều hiểu biết mới, nghiên cứu vẫn tồn tại điểm hạn chế khi chỉ dừng ở mô hình động vật và tế bào gieo rắc độc chất, chưa cung cấp dữ liệu lâm sàng trên bệnh nhân thực tế [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận qua lâu có đặc tính kháng viêm đường hô hấp, ức chế quá trình tăng tiết chất nhầy và làm dịu phản ứng co thắt khí phế quản [1, 2]. Nhờ đó, việc dùng qua lâu trong các bài thuốc cổ phương có cơ sở dược lý nhất định chứ không hoàn toàn là lời đồn vô căn cứ [1, 2]. Những thành phần hoạt chất sinh học trong cây có khả năng chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch qua trung gian tế bào [1, 4].
Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế còn rất lớn. Toàn bộ các phát hiện trên chỉ mới được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên cơ thể chuột [1, 2]. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào chứng minh chiết xuất qua lâu có thể chữa khỏi dứt điểm triệu chứng ho hay các bệnh hô hấp mạn tính ở người [1, 7]. Hơn nữa, phản xạ ho do nhiều nguyên nhân gây ra, từ kích ứng thụ thể TRPA1 bởi khói bụi đến tổn thương niêm mạc hay tăng nhạy cảm thần kinh, nên một dược chất đơn lẻ khó lòng giải quyết được mọi thể ho [3, 5, 7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng qua lâu
Sai lầm phổ biến nhất là nhiều người nghĩ dược liệu tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc tây [3, 7]. Nhiều bệnh nhân ho kéo dài tự ý sắc qua lâu uống mà bỏ qua các phác đồ điều trị chuẩn y khoa, khiến bệnh nền tiến triển nặng hơn [2, 7]. Ho mạn tính có thể là dấu hiệu cảnh báo viêm phế quản, hen suyễn hay tổn thương niêm mạc sâu sắc cần can thiệp y tế kịp thời [5, 7].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi bộ phận của cây qua lâu đều có cùng một tác dụng chữa bệnh. Thực tế, nghiên cứu cho thấy vỏ quả và rễ tập trung vào điều hòa viêm phổi và chuyển hóa qua trục ruột - phổi [2], thịt quả hỗ trợ dịu viêm đường thở kiểu dị ứng [1], trong khi dầu ép từ hạt lại chủ yếu tác động lên rối loạn mỡ máu ở chuột [5]. Bên cạnh đó, hạt qua lâu còn chứa các chất có độc tính tế bào được khảo sát cho việc ức chế ung thư, không nên tự ý dùng bừa bãi [6]. Dược tính của mỗi bộ phận rất khác biệt, không thể tùy tiện quy đổi hay thay thế cho nhau.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Vì các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ mới ghi nhận trên chuột cống, chuột nhắt và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, người tiêu dùng không nên tự ý áp dụng theo kinh nghiệm truyền miệng [1, 2]. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn cũng như hiệu quả của qua lâu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định chuyên môn.
Những người đang mắc bệnh phổi mạn tính, hen suyễn nặng hoặc người có bệnh nền tim mạch, gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn kết hợp bất kỳ vị thuốc Đông y nào [2, 7]. Chiết xuất qua lâu có chứa các hợp chất tác động lên hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa nội sinh, việc tự ý dùng chung với thuốc điều trị có thể gây tương tác bất lợi [2, 8]. Khi xuất hiện cơn ho kèm theo sốt cao, khó thở hoặc khạc đờm lẫn máu, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám ngay lập tức thay vì tự chữa tại nhà.
Cách tiếp cận đúng đắn và áp dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng qua lâu như một biện pháp hỗ trợ giảm ho và thanh nhiệt phổi, bạn chỉ nên xem đây là phương pháp bổ trợ bên cạnh chế độ chăm sóc khoa học [1, 2]. Do các nghiên cứu chưa công bố liều lượng quy chuẩn an toàn trên người, người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng đơn thuốc và hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền [1, 2]. Tuyệt đối không tự ý thu hái cây tươi hay mua các loại dược liệu không rõ nguồn gốc xuất xứ trên mạng xã hội.
Bên cạnh đó, việc xoa dịu đường thở cần kết hợp nhiều thói quen sinh hoạt lành mạnh đã được y học xác lập. Bạn nên uống đủ nước ấm mỗi ngày để làm loãng dịch đờm, giữ ấm vùng cổ ngực khi trời lạnh và đeo khẩu trang nhằm tránh hít phải các chất kích ứng đường thở như khói thuốc lá, acrolein hay bụi mịn từ môi trường [3, 7]. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng và lối sống khoa học sẽ giúp tăng cường miễn dịch tự nhiên, hỗ trợ cơ thể nhanh hồi phục sau các đợt viêm đường hô hấp.
Tóm lại, qua lâu là một vị thuốc truyền thống có tiềm năng sinh học thực tế trong việc hỗ trợ giảm viêm và giảm quá mẫn đường hô hấp trên mô hình thí nghiệm [1, 2]. Tuy vậy, dược liệu này không phải là "thần dược" chữa bách bệnh ho và chưa đủ dữ liệu thay thế thuốc đặc trị [1]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn thăm khám chuyên khoa khi có triệu chứng ho kéo dài và lắng nghe tư vấn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
