Thảo dược quen thuộc nhưng tiềm ẩn rủi ro nếu dùng sai
Trong y học cổ truyền phương Đông, qua lâu (Trichosanthis Fructus) là một vị thuốc rất phổ biến, thường được dùng để trị chứng tắc nghẽn lồng ngực, đau thắt ngực, ho có đờm và táo bón [1]. Toàn bộ quả, vỏ quả, hạt và rễ của cây đều chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh mẽ [2]. Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì lành tính nên tự mua về sắc uống hàng ngày nhằm bồi bổ cơ thể hoặc giải độc.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là không phải ai cũng có thể sử dụng qua lâu một cách tùy tiện. Thảo dược này chứa các chất chống ngưng tập tiểu cầu, protein gây độc tế bào và hoạt chất kích thích nhu động ruột mạnh mẽ [1, 2, 6]. Việc tự ý sử dụng không qua kê đơn có thể dẫn đến nguy cơ xuất huyết, rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng tiêu cực tới thai kỳ.
Hoạt chất mạnh mẽ và cơ chế tác động của vị thuốc qua lâu
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập và xác định được khoảng 162 hợp chất từ quả qua lâu chín (Trichosanthes kirilowii và Trichosanthes rosthornii), bao gồm terpenoid, phytosterol, flavonoid, hợp chất chứa nitơ và lignan [1]. Những thành phần này thể hiện các hoạt tính sinh học đa dạng như chống thiếu máu cơ tim, đối kháng canxi, bảo vệ tế bào nội mô, chống thiếu oxy, chống viêm, chống oxy hóa và đặc biệt là chống ngưng tập tiểu cầu [1].
Bên cạnh đó, hạt của cây qua lâu chứa một loại protein vô hiệu hóa ribosome có hoạt tính RNA N-glycosidase tên là Trichosanthrip, cùng với chất ức chế enzyme alpha-amylase (TkAAI) [2]. Chiết xuất từ qua lâu còn chứa cucurbitacin D và dihydrocucurbitacin D có khả năng kích hoạt enzyme caspase-3 để tiêu diệt tế bào ung thư thông qua cơ chế kích hoạt chết tế bào theo chương trình (apoptosis) [3]. Rễ cây chứa các hợp chất trichosanhemiketal và các chất ức chế sự biểu hiện của cyclooxygenase-2 (COX-2) cùng enzyme tạo oxit nitric cảm ứng (iNOS) [4]. Những dược tính mạnh mẽ này lý giải tại sao vị thuốc này đòi hỏi sự chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa.
Bằng chứng khoa học về tác dụng kích thích đường ruột và chống đông máu
Tác động nhuận tràng và làm giãn cơ trơn ruột của qua lâu đã được y văn ghi nhận từ lâu và tiếp tục được khẳng định qua các mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ cơ chế nhuận tràng của polysaccharide chiết xuất từ Trichosanthes kirilowii (TKP) trên mô hình chuột bị táo bón chức năng do diphenoxylate [5]. Nhóm nghiên cứu tiến hành gây táo bón cho chuột, sau đó bổ sung TKP và đánh giá chức năng bài tiết phân, phản ứng viêm ruột và hệ vi sinh vật đường ruột [5]. Kết quả cho thấy polysaccharide từ qua lâu giúp nâng cao tỷ lệ vận chuyển qua đường tiêu hóa và cải thiện chức năng đại tiện [5]. Đáng chú ý, hoạt chất này làm tăng tiết các chất dẫn truyền thần kinh kích thích nhu động ruột như SP, MTL và ACH, đồng thời ức chế các chất ức chế nhu động ruột như NO, VIP và ET-1 [5]. Ngoài ra, TKP còn làm giảm các cytokine gây viêm (IL-6, IL-1beta, TNF-alpha) và gia tăng lượng axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [5]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu là mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [5].
Ở khía cạnh tuần hoàn, các chiết xuất từ quả qua lâu thể hiện rõ hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu trong tổng quan nghiên cứu dược lý năm 2018 [1]. Cơ chế này mang lại tiềm năng hỗ trợ điều trị nhồi máu cơ tim, tắc mạch máu não và bệnh tim phổi [1]. Song song đó, các nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt vào năm 1996 với chiết xuất cồn 50% từ quả và hạt qua lâu cho thấy tác dụng ức chế tính thấm thành mạch và giảm đau rõ rệt, chủ yếu nhờ vào các hoạt chất nằm trong phần hạt [6]. Một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm chiết xuất hạt qua lâu (TKSE) ở liều 100 và 300 mg/kg trên chuột mang khối u đại trực tràng cho thấy thuốc ức chế tăng trưởng khối u và tác động mạnh lên chuỗi tín hiệu tế bào [7].
5 nhóm người không nên tự ý dùng vị thuốc qua lâu
Dựa trên dược tính tự nhiên và các bằng chứng thực nghiệm, có 5 nhóm đối tượng cần đặc biệt tránh việc tự ý dùng qua lâu:
Nhóm đầu tiên là phụ nữ đang mang thai. Chiết xuất qua lâu, đặc biệt là phần rễ và hạt, có chứa protein vô hiệu hóa ribosome (như Trichosanthrip) và các hợp chất độc tế bào như cucurbitacin D [2, 5]. Trong y học dân tộc, các vị thuốc từ chi họ Trichosanthes thường có dược lực mạnh, kích thích co bóp cơ trơn và chuyển hóa mô [1, 2]. Do đó, phụ nữ có thai tự ý uống qua lâu có thể đối mặt với nguy cơ kích thích tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phân chia tế bào phôi thai.
Nhóm thứ hai là người đang bị tiêu chảy mạn tính. Các nghiên cứu đã chứng minh polysaccharide và chiết xuất hạt của qua lâu có tác dụng làm tăng tỷ lệ vận chuyển qua đường tiêu hóa, kích thích tiết các chất dẫn truyền thần kinh co bóp ruột (SP, MTL, ACH) và làm lỏng phân [6, 8]. Ở những người vốn đã đi tiêu phân lỏng hoặc tiêu chảy kéo dài, dược tính nhuận tràng mạnh của thảo dược này sẽ làm tình trạng mất nước và rối loạn điện giải trở nên nghiêm trọng hơn.
Nhóm thứ ba là người có thể trạng tỳ vị hư hàn (tiêu hóa kém, lạnh bụng, đầy trướng). Dược liệu qua lâu có tính hàn, tác động mạnh vào hệ tiêu hóa [1, 6]. Chiết xuất hạt thảo dược làm tăng nhu động ruột và ức chế các thụ thể ức chế nhu động ruột [5]. Người tỳ vị hư nhược dùng vị thuốc này thường dễ bị đau quặn bụng, rối loạn tiêu hóa và suy giảm hấp thu dưỡng chất.
Nhóm thứ tư là người chuẩn bị thực hiện phẫu thuật hoặc can thiệp y tế có xâm lấn. Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất quả qua lâu có hoạt tính chống ngưng tập tiểu cầu [1]. Hoạt tính này cản trở quá trình hình thành cục máu đông tự nhiên của cơ thể. Nếu bệnh nhân tự ý uống các bài thuốc chứa qua lâu trước khi lên bàn mổ, nguy cơ chảy máu ồ ạt và khó cầm máu trong cũng như sau phẫu thuật sẽ tăng cao.
Nhóm thứ năm là những người có cơ địa dị ứng hoặc đang suy kiệt nặng. Vị thuốc qua lâu chứa nhiều loại protein thực vật (như albumin 2S, alpha-amylase inhibitor) có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn ở người mẫn cảm [2]. Ngoài ra, các hoạt chất có độc tính tế bào như cucurbitacin D kích hoạt enzyme caspase-3 và làm chết tế bào [3]. Mặc dù tính chất này có ích trong nghiên cứu chống ung thư, việc người bệnh suy nhược tự ý dùng thuốc sắc thô mà không kiểm soát hàm lượng có thể gây tổn thương tế bào lành và suy giảm miễn dịch.
Hiểu lầm thường gặp về vị thuốc qua lâu
Một hiểu lầm rất phổ biến là mọi bộ phận của cây qua lâu đều có tác dụng và độ an toàn giống nhau. Thực tế hóa thực vật cho thấy sự phân bổ hoạt chất giữa các bộ phận rất khác biệt. Phần hạt chứa nhiều protein ức chế enzyme và chất giảm đau, kháng viêm [2, 4], trong khi phần thịt quả chứa nhiều polysaccharide hỗ trợ nhuận tràng [5], còn rễ lại chứa các sterol chuyên biệt như trichosanhemiketal [4]. Người dân tự mua dược liệu không rõ bộ phận hoặc dùng sai tỷ lệ sẽ không đạt được hiệu quả điều trị mong muốn mà còn dễ gặp tác dụng phụ.
Nhiều người cũng tin rằng qua lâu có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây trong điều trị bệnh tim mạch hoặc tiểu đường. Dù quả qua lâu cho thấy hiệu quả chống thiếu máu cơ tim [1] và gene ức chế men alpha-amylase hứa hẹn tiềm năng hỗ trợ tiểu đường [2], tất cả các thử nghiệm này mới dừng lại ở mức độ phân lập protein, ống nghiệm hoặc mô hình động vật gặm nhấm [1, 2, 4, 6, 8]. Tuyệt đối không được bỏ thuốc điều trị huyết áp, tim mạch hay thuốc hạ đường huyết để chuyển sang uống nước sắc thảo dược.
Lưu ý an toàn và cách áp dụng khi được chỉ định
Để sử dụng vị thuốc qua lâu an toàn, người bệnh chỉ nên dùng khi có đơn thuốc và hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Các tài liệu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều lượng cố định áp dụng chung cho mọi đối tượng vì hàm lượng hoạt chất thay đổi tùy theo xuất xứ dược liệu và dạng chiết xuất [1]. Tuyệt đối không tự ý tìm hái, thu mua thảo dược trôi nổi trên mạng để sắc uống.
Nếu bạn đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống ngưng tập tiểu cầu (như aspirin), hoặc thuốc điều trị đái tháo biểu, cần thông báo ngay cho bác sĩ trước khi phối hợp với bất kỳ phương thuốc nào có chứa qua lâu [1, 2]. Trong trường hợp được chỉ định dùng thuốc nhưng sắp bước vào ca phẫu thuật nha khoa hoặc ngoại khoa, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để ngừng thảo dược trước thời điểm phẫu thuật nhằm đảm bảo khả năng đông máu.
Lời khuyên cân bằng cho người dùng thảo dược
Vị thuốc qua lâu là một dược liệu quý giá của nền y học cổ truyền phương Đông, sở hữu nhiều hoạt chất có giá trị sinh học cao đối với hệ tim mạch và đường tiêu hóa [1, 6]. Tuy nhiên, dược tính càng mạnh thì ranh giới giữa tác dụng chữa bệnh và tác dụng phụ gây hại càng mong manh. Người dân cần tôn trọng các nguyên tắc an toàn, không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền miệng, và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe bản thân.
