Thói quen dùng thảo dược bồi bổ mỗi ngày ngày càng phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Sâm Tây Bá Lợi Á (Siberian ginseng, tên khoa học là Eleutherococcus) thường được truyền tai nhau như giải pháp chống mệt mỏi, tăng sức bền nên nhiều người có xu hướng uống liên tục từ tháng này qua tháng khác. Vậy dùng sâm Tây Bá Lợi Á kéo dài nhiều tháng liền có thực sự an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn là dữ liệu thực nghiệm ghi nhận dịch truyền sâm Tây Bá Lợi Á dùng tới 96 ngày trên động vật không gây độc tính cấp hay tăng tỷ lệ tử vong, nhưng chế phẩm cô đặc pha đường lại làm thay đổi hành vi theo hướng hung hăng hơn [1]. Hơn nữa, các tài liệu y văn về nhóm thảo dược họ sâm nói chung cảnh báo việc dùng liều cao trong thời gian dài có thể dẫn đến nhiều tác dụng phụ không mong muốn như mất ngủ, bồn chồn, rối loạn huyết áp và tiêu hóa [2]. Vì vậy, người dùng không nên uống vô thời hạn mà cần giới hạn thời gian và có chu kỳ nghỉ ngơi hợp lý.
Sâm Tây Bá Lợi Á hoạt động thế nào và khái niệm độc tính mạn
Sâm Tây Bá Lợi Á vốn được xếp vào nhóm thảo dược hỗ trợ thích nghi (chứa các hoạt chất gọi là adaptogenic glycosides), thường được kỳ vọng giúp cơ thể chống chịu tốt hơn trước các căng thẳng môi trường [1]. Tuy nhiên, bất kỳ hợp chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể lặp đi lặp lại mỗi ngày đều đặt ra bài toán về tính an toàn dài hạn.
Trong dược học, hiện tượng này liên quan đến khái niệm "độc tính mạn tính" (chronic toxicity). Độc tính mạn tính là những tác động có hại phát sinh khi cơ thể tiếp xúc lặp đi lặp lại với một hợp chất ở liều thấp trong suốt một khoảng thời gian dài [3]. Việc đánh giá độc tính mạn tính giữ vai trò then chốt để xác định độ an toàn lâu dài của sản phẩm, đồng thời làm rõ cơ chế gây hại nếu có [3].
Bên cạnh đó, trong đời sống thực tế, người tiêu dùng hiếm khi chỉ tiếp nạp một chất đơn lẻ mà thường dùng các sản phẩm kết hợp nhiều thành phần [4]. Khi nhiều chất cùng đi vào cơ thể, chúng có thể tạo ra tác động cộng gộp (không tương tác trực tiếp), tác động hiệp đồng (làm tăng độc tính của nhau) hoặc đối kháng (ức chế độc tính của nhau) [4]. Do tính chất phức tạp này, các nhà khoa học nhấn mạnh tính an toàn của thảo dược phải được xem xét thận trọng và đánh giá riêng biệt cho từng loại chế phẩm cụ thể [2].
Nghiên cứu nói gì về việc dùng sâm Tây Bá Lợi Á và các loại sâm dài ngày?
Các dữ liệu khoa học hiện có cung cấp cái nhìn đa chiều từ thực nghiệm trên động vật đến thử nghiệm lâm sàng ở người đối với sâm Tây Bá Lợi Á và các thảo dược nhóm sâm.
Nghiên cứu trực tiếp nhất về sâm Tây Bá Lợi Á được công bố năm 1983, đánh giá phản ứng của chuột khi uống dịch truyền sâm và Eleutherococcus (sâm Tây Bá Lợi Á) kéo dài tới 96 ngày so với nhóm chứng chỉ uống nước cất [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ tử vong, mức tăng cân, lượng nước tiêu thụ hay sự phát sinh bệnh lý giữa nhóm uống 4 loại dịch truyền sâm khác nhau và nhóm uống nước cất, gợi ý không có độc tính rõ rệt ở dạng trà pha loãng này [1]. Tuy nhiên, một phát hiện đáng chú ý là những con chuột uống chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á cô đặc (wuchaseng) có pha đường lại biểu hiện hành vi hung hăng cao hơn đáng kể so với nhóm uống dịch truyền khác hoặc nước cất [1]. Khi kiểm tra sức bền bằng bài tập bơi trong nước lạnh vào các mốc ngày thứ 38, 46 và 96 sau khi bắt đầu dùng, nhóm uống sâm Tây Bá Lợi Á (cùng sâm phương Đông và sâm Mỹ) không có sự khác biệt đáng kể về sức chịu đựng hay tuổi thọ so với nhóm chứng [1]. Nghiên cứu kết luận việc nạp các glycoside thích nghi này không làm thay đổi đáng kể khả năng sống sót của chuột dưới áp lực môi trường khắc nghiệt [1].
Để hiểu rõ hơn về ngưỡng an toàn thời gian của các thảo dược bổ dưỡng cùng nhóm, có thể nhìn sang các dữ liệu về nhân sâm (Panax ginseng). Một nghiên cứu độc tính bán cấp công bố năm 1998 đã thử nghiệm cho chuột uống kết hợp nhân sâm (Panax ginseng) và sâm Ấn Độ (Withania somnifera) ở ba mức liều trong 90 ngày [5]. Sau 90 ngày, chuột tăng đáng kể trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn tiêu thụ, trọng lượng gan và cải thiện quá trình tạo máu [5]. Kiểm tra đại thể và mô bệnh học tại não, tim, phổi, gan, lách, thận, dạ dày, tinh hoàn và buồng trứng đều cho kết quả bình thường, không phát hiện độc tính [5].
Một nghiên cứu khác năm 2018 đánh giá độc tính của Hồng sâm Hàn Quốc (chế biến bằng cách hấp và sấy khô rễ Panax ginseng Meyer) trên chuột cống dùng liều lặp lại qua đường uống trong 4 tuần [4]. Kết quả xác định mức liều không gây tác dụng có hại quan sát được (NOAEL) là ít nhất 2000 mg/kg/ngày [4]. Thử nghiệm sự phát triển phôi thai trên chuột nhắt cũng ghi nhận ngưỡng NOAEL tương tự ở mức ít nhất 2000 mg/kg/ngày [4]. Dù vậy, trên mô hình nuôi cấy toàn bộ phôi chuột, hoạt chất ginsenoside Re lại cho thấy độc tính đối với phôi và ginsenoside Rb1 gây biến đổi hình thái phôi [4].
Trên đối tượng con người, bài tổng quan năm 2020 về thảo dược tim mạch đã tổng hợp nhiều bằng chứng lâm sàng về chiết xuất nhân sâm [2]. Một phân tích hệ thống các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đã xác định 40 nghiên cứu có báo cáo về tác dụng bất lợi: trong đó 16 nghiên cứu không ghi nhận biến cố nào và 24 nghiên cứu ghi nhận tổng cộng 135 biến cố nhẹ [2]. Cũng trong báo cáo năm 2020 này, một thử nghiệm trên tình nguyện viên khỏe mạnh dùng chiết xuất P. ginseng liều 1 hoặc 2 g/ngày trong thời gian 4 tuần cho thấy chế phẩm an toàn, dung nạp tốt, không gây độc và chỉ tạo ra những thay đổi không đáng kể trong xét nghiệm huyết học, sinh hóa [2]. Một nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn khác với 1000 người tham gia chia ngẫu nhiên thành hai nhóm (dùng giả dược hoặc dùng 2 g/ngày Hồng sâm Hàn Quốc) cũng khẳng định tính an toàn và khả năng dung nạp ở liều lượng này [2]. Ngoài ra, rễ bất định sâm núi nuôi cấy mô (TCMGARs) khi thử nghiệm trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium, Escherichia coli và trên chuột cũng không cho thấy độc tính đột biến gen hay bất thường nhiễm sắc thể [2].
Tuy nhiên, bức tranh nghiên cứu lâm sàng về sâm trong điều trị mệt mỏi kéo dài vẫn còn nhiều khoảng trống. Một tổng quan hệ thống năm 2022 về việc dùng sâm cho hội chứng mệt mỏi mạn tính đã sàng lọc 76 ấn phẩm nhưng chỉ chọn được 2 nghiên cứu đủ điều kiện với tổng cộng 68 bệnh nhân (gồm một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2005 và một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2020) [6]. Do báo cáo không đầy đủ và số lượng nghiên cứu quá ít, các tác giả không thể thực hiện phân tích gộp [6]. Thậm chí, trong nghiên cứu năm 2005 theo dõi 155 bệnh nhân trưởng thành trên 17 tuổi (theo tiêu chuẩn CDC 1994), nhóm nghiên cứu còn không cung cấp chi tiết về loại sâm mà người bệnh đã sử dụng [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Các bằng chứng trên cho thấy thảo dược nhóm sâm nhìn chung có độ an toàn sinh học tốt nếu chỉ tiêu thụ ở mức độ chế độ ăn trung bình hoặc trong các đợt ngắn hạn vài tuần [2]. Các xét nghiệm máu và mô học cơ quan nội tạng trên động vật dùng tới 90-96 ngày hoặc người dùng trong 4 tuần không ghi nhận tổn thương thực thể nghiêm trọng [5], [1], [2].
Thế nhưng, giới hạn của các bằng chứng này là điều người tiêu dùng cần tỉnh táo nhìn nhận. Thứ nhất, với riêng sâm Tây Bá Lợi Á, dữ liệu dùng kéo dài 96 ngày mới chỉ dừng ở mô hình chuột nhắt và bản thân nghiên cứu đó lại chứng minh thảo dược này không làm tăng sức bền bơi lội trong nước lạnh hay kéo dài tuổi thọ như nhiều người vẫn kỳ vọng [1]. Thứ hai, ở các nghiên cứu lâm sàng trên người, các mốc thời gian được kiểm chứng an toàn rõ ràng thường khá ngắn, điển hình là phác đồ 4 tuần với liều 1-2 g/ngày [2]. Việc ngoại suy từ độ an toàn của 4 tuần sang việc uống liên tục nhiều tháng hoặc nhiều năm là thiếu cơ sở vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi bồi bổ bằng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống càng lâu càng bổ". Thực tế, tài liệu khoa học năm 2020 chỉ rõ rằng khi sử dụng chiết xuất sâm ở liều cao trong những khoảng thời gian dài, người dùng đã báo cáo một số triệu chứng bất lợi [2]. Các biểu hiện cụ thể bao gồm tiêu chảy vào buổi sáng, nổi ban trên da, bồn chồn căng thẳng, mất ngủ, tăng huyết áp, phù nề, chán ăn, trầm cảm và cả hạ huyết áp [2].
Hiểu lầm thứ hai là pha chế sâm dạng đặc kèm nhiều đường để dễ uống và tăng nhanh thể lực. Thực nghiệm năm 1983 trên chuột cảnh báo chính nhóm uống chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á cô đặc pha đường lại phát sinh hành vi hung hăng bất thường, điều không xảy ra ở nhóm uống dịch truyền pha loãng thông thường [1].
Hiểu lầm thứ ba là dùng sâm để thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị mệt mỏi mạn tính mà không cần biết rõ chủng loại. Như tổng quan năm 2022 đã chỉ ra, dữ liệu lâm sàng về hiệu quả thực sự của sâm với hội chứng mệt mỏi mạn tính còn rất mỏng và thiếu chi tiết về loại chế phẩm [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên các cảnh báo từ nghiên cứu độc tính và lâm sàng, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú là nhóm cần lưu ý hàng đầu. Do các thử nghiệm nuôi cấy phôi ghi nhận hoạt chất ginsenoside Re gây độc cho phôi và Rb1 làm biến đổi hình thái phôi, các nhà khoa học khuyến cáo phải hết sức thận trọng khi dùng sâm trong thai kỳ, đặc biệt là trong 3 tháng đầu (tam cá nguyệt thứ nhất) và trong suốt thời gian cho con bú [4].
Người có vấn đề về huyết áp, tim mạch hoặc rối loạn giấc ngủ, tâm thần cũng cần dè chừng. Việc dùng kéo dài liều cao chiết xuất sâm có thể gây tăng huyết áp hoặc hạ huyết áp, kèm theo mất ngủ, bồn chồn và trầm cảm [2]. Ngoài ra, biểu hiện tăng tính hung hăng khi dùng chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á cô đặc trên thực nghiệm cũng là tín hiệu nhắc nhở những người dễ kích động thần kinh không nên lạm dụng [1].
Người đang dùng nhiều loại thuốc Tây hoặc phối hợp nhiều loại dược liệu khác nhau cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Sự kết hợp nhiều hoạt chất cùng lúc có thể dẫn đến tương tác hiệp đồng làm tăng độc tính ngoài ý muốn [4].
Cách áp dụng thực tế: Liều lượng và chu kỳ ngắt quãng
Để sử dụng sâm Tây Bá Lợi Á cũng như các chế phẩm sâm an toàn trong đời sống, người dùng nên tuân thủ nguyên tắc có điểm dừng thay vì uống triền miên.
Về thời gian và chu kỳ sử dụng: Dữ liệu lâm sàng trên người khỏe mạnh xác nhận tính an toàn và dung nạp tốt khi dùng trong đợt 4 tuần [2], trong khi các thử nghiệm độc tính trên động vật thường giới hạn khảo sát ở mốc 4 tuần [4] đến 90-96 ngày [5], [1]. Do đó, cách tiếp cận thận trọng là chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn khoảng 4 tuần, tối đa không quá 3 tháng (khoảng 90 ngày), sau đó phải ngưng sử dụng một thời gian để cơ thể tự điều chỉnh và đào thải hoàn toàn các hoạt chất, tránh tích lũy gây độc tính mạn tính [3], [2].
Về liều lượng và cách chế biến: Đối với chiết xuất sâm nói chung trên người, mức liều được chứng minh an toàn trong các thử nghiệm là từ 1 đến 2 g/ngày [2]. Khi dùng sâm Tây Bá Lợi Á, nên ưu tiên dạng dịch truyền pha loãng (như trà thảo mộc), tránh dùng các dạng chiết xuất cô đặc pha thêm nhiều đường để hạn chế nguy cơ kích thích thần kinh gây bực dọc, hung hăng [1]. Nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh dùng buổi tối vì nguy cơ gây mất ngủ [2].
Trong quá trình sử dụng, nếu thấy xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào của việc quá liều dài ngày như tiêu chảy buổi sáng, nổi mẩn da, phù, chán ăn, mất ngủ hay dao động huyết áp [2], cần ngừng uống ngay và trao đổi với nhân viên y tế.
Tóm lại, sâm Tây Bá Lợi Á không gây độc tính cấp trong các thử nghiệm dùng dịch pha loãng tới 96 ngày [1], nhưng việc lạm dụng chế phẩm đặc hoặc dùng thảo dược nhóm sâm liều cao kéo dài nhiều tháng có thể dẫn tới mất ngủ, rối loạn huyết áp và thay đổi hành vi [1], [2]. Áp dụng chu kỳ dùng ngắn hạn khoảng 4 tuần rồi nghỉ, giữ liều vừa phải và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe an toàn.
