Nhiều người mắc bệnh tim mạch hoặc tăng huyết áp thường có thói quen tìm mua táo gai (hawthorn, tên khoa học là Crataegus) dạng trà, quả khô hoặc viên chiết xuất về uống kèm với đơn thuốc bác sĩ kê. Tâm lý chung là coi thảo dược tự nhiên như món đồ uống bổ trợ lành tính giúp khỏe tim, bền mạch mà không lo tác dụng phụ. Vậy việc dùng chung táo gai với các thuốc tim mạch phổ biến như digoxin hay thuốc chẹn beta có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn là có nguy cơ xảy ra tương tác thuốc và người bệnh không nên tự ý kết hợp nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. Táo gai chứa các hoạt chất sinh học tác động trực tiếp lên lực co bóp cơ tim và mạch máu [1]. Khi dùng chung, thảo dược này có thể làm tăng hoặc giảm tác dụng của các thuốc điều trị suy tim, tăng huyết áp, đau thắt ngực và rối loạn nhịp tim, đồng thời làm sai lệch kết quả xét nghiệm máu theo dõi nồng độ thuốc [2], [1].

Táo gai tác động lên hệ tim mạch như thế nào?

Táo gai thuộc chi Crataegus với khoảng 300 loài khác nhau, đã được sử dụng làm thuốc từ nhiều thế kỷ ở nhiều nền văn hóa [3]. Cả lá, hoa, quả xanh chưa chín và quả chín đỏ đều được dùng để bào chế các chế phẩm thảo dược dành cho người mắc bệnh tim mạch [2]. Trong Y học cổ truyền Trung Quốc, quả táo gai (còn gọi là Sơn tra - Shan Zha) được biết đến với công dụng giảm tích trệ thức ăn, giảm ứ huyết, cải thiện tuần hoàn máu và hỗ trợ điều trị tăng huyết áp [2].

Dưới góc độ dược lý học hiện đại, các chế phẩm từ táo gai tác động trực tiếp lên hệ tim mạch thông qua ba cơ chế chính: làm tăng lực co bóp cơ tim (tác dụng hướng cơ dương tính), tăng độ bền thành mạch kèm cải thiện lưu lượng máu mạch vành, và cải thiện khả năng sử dụng oxy của cơ tim [1]. Thành phần đứng sau các tác dụng này được cho là nhóm hợp chất flavonoid và các oligomeric procyanidin [4], [5], [1].

Tuy nhiên, chính các thành phần tạo nên lợi ích này lại là nguồn gốc gây ra tương tác thuốc. Các hợp chất flavonoid trong táo gai có thể ảnh hưởng đến chức năng của P-glycoprotein — một loại protein đóng vai trò như "bơm đẩy" thuốc ở màng tế bào [4]. Khi hoạt động của kênh vận chuyển này bị ảnh hưởng, quá trình hấp thu và đào thải của các thuốc tim mạch vốn là cơ chất của P-glycoprotein (điển hình như digoxin) có nguy cơ bị thay đổi [4]. Hơn nữa, vì bản thân táo gai đã có tác dụng làm tăng co bóp cơ tim giống digoxin, việc cộng gộp hai thứ có cùng kiểu tác động lên tim có thể dẫn đến quá tải hoặc rối loạn nhịp [6], [1].

Bằng chứng khoa học về tương tác giữa táo gai với digoxin và thuốc chẹn beta

Các nghiên cứu khoa học hiện có cho thấy bức tranh đa chiều về sự tương tác giữa táo gai và các thuốc tim mạch, đặc biệt là digoxin và nhóm thuốc chẹn beta.

Đối với digoxin, một nghiên cứu công bố năm 2003 đã đánh giá trực tiếp ảnh hưởng của chiết xuất táo gai lên các thông số dược động học của thuốc này [4]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, bắt chéo trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh [4]. Những người tham gia trải qua hai giai đoạn: một giai đoạn uống digoxin liều 0,25 mg mỗi ngày trong 10 ngày, và một giai đoạn uống kết hợp digoxin 0,25 mg mỗi ngày cùng chiết xuất đặc biệt từ lá và hoa táo gai (mã WS 1442) liều 450 mg hai lần mỗi ngày trong 21 ngày [4]. Các thông số dược động học được theo dõi trong 72 giờ [4].

Kết quả sau 3 tuần dùng đồng thời cho thấy không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê ở bất kỳ thông số dược động học nào được đo lường (p > 0,05) [4]. Cụ thể, ở nhóm chỉ dùng digoxin đơn độc so với nhóm dùng digoxin kết hợp táo gai: diện tích dưới đường cong (AUC0-infinity) lần lượt là 79 +/- 26 mcg.h/L so với 73 +/- 20 mcg.h/L; hiệu số nồng độ đỉnh - đáy (Cmax-Cmin) là 1,4 +/- 0,7 mcg/L so với 1,1 +/- 0,1 mcg/L; nồng độ đáy (Cmin) là 0,84 +/- 0,2 mcg/L so với 0,65 +/- 0,2 mcg/L; và độ thanh thải qua thận là 74 +/- 10 mL/phút so với 81 +/- 22 mL/phút [4]. Từ thử nghiệm nhỏ này, nhóm nghiên cứu cho rằng ở đúng liều lượng và dạng bào chế chuẩn hóa đã khảo sát, hai chất có thể dùng chung mà không làm thay đổi nồng độ digoxin trong máu [4].

Tuy nhiên, một tổng quan khoa học công bố năm 2012 lại chỉ ra một góc khuất khác nguy hiểm hơn [2]. Các nhà khoa học đã kiểm tra khả năng gây nhiễu của táo gai đối với xét nghiệm định lượng digoxin trong huyết thanh bằng phương pháp miễn dịch, cũng như tương tác dược lực học (tác động cộng gộp trên cơ thể) giữa hai chất [2]. Kết quả phát hiện táo gai gây nhiễu xét nghiệm miễn dịch đo nồng độ digoxin và gây tương tác dược lực học với thuốc, dẫn đến kết luận rằng bệnh nhân đang điều trị bằng digoxin nên tránh dùng táo gai [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2022 cũng nhắc lại trường hợp một bệnh nhi uống chiết xuất rễ táo gai xuất hiện các biểu hiện lâm sàng của ngộ độc digoxin kèm theo tình trạng tăng giả tạo nồng độ digoxin trong huyết thanh [6].

Đối với nhóm thuốc chẹn beta (beta-blockers) — nhóm thuốc được kê đơn rộng rãi để trị tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, suy tim, đau thắt ngực — một bài tổng quan dược lý công bố năm 2021 đã liệt kê táo gai vào danh sách các thảo dược có khả năng tương tác với thuốc chẹn beta [7]. Các thuốc chẹn beta phổ biến như propranolol, metoprolol, carvedilol, nebivolol chủ yếu được chuyển hóa qua enzyme CYP2D6 ở gan, trong khi bisoprolol chuyển hóa chính qua CYP3A4 [7]. Bên cạnh đó, một tài liệu dược lý năm 2002 cũng cảnh báo táo gai có thể tương tác với các thuốc giãn mạch, đồng thời làm mạnh thêm hoặc ức chế tác dụng của các thuốc dùng trong suy tim, tăng huyết áp, đau thắt ngực và loạn nhịp tim [1].

Lợi ích tiềm năng và những giới hạn cần biết

Không thể phủ nhận táo gai là một dược liệu có nhiều tiềm năng trong hỗ trợ bệnh lý tim mạch. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng và không đối chứng cho thấy chiết xuất lá và hoa táo gai có triển vọng trong điều trị suy tim sung huyết mức độ II theo phân loại của Hiệp hội Tim mạch New York (NYHA) [1]. Một báo cáo năm 2005 về việc dùng bổ sung oligomeric procyanidin từ chiết xuất táo gai ở bệnh nhân rối loạn chức năng tâm thu thất trái cũng ghi nhận thảo dược giúp cải thiện khả năng co bóp của cơ tim bị suy yếu, dung nạp tốt và không ghi nhận tương tác bất lợi với các thuốc suy tim khác trong phạm vi nghiên cứu đó [5]. Ngoài ra, các thử nghiệm trên chuột cống và chuột hamster béo phì cho thấy chiết xuất quả Sơn tra giúp giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, giảm triglycerid, cholesterol toàn phần, axit béo tự do trong huyết tương và gan, đồng thời giảm men gan ALT và AST so với nhóm chứng [2].

Dù vậy, bằng chứng khoa học về táo gai vẫn tồn tại nhiều giới hạn lớn mà người dùng cần tỉnh táo nhìn nhận. Một bài tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng các thử nghiệm lâm sàng về táo gai thiếu sự đồng nhất về tiêu chuẩn đánh giá, cỡ mẫu, dạng chế phẩm và liều lượng [3]. Đáng chú ý, tổng quan này dẫn lại một nghiên cứu hồi cứu của Zick và cộng sự cho thấy kết quả tiêu cực đối với tiên lượng bệnh suy tim khi sử dụng táo gai kéo dài [3]. Hơn nữa, các thử nghiệm để xác lập tác dụng chống loạn nhịp tim của táo gai trên người vẫn chưa được thực hiện [1]. Ngay cả thử nghiệm năm 2003 cho kết quả an toàn khi dùng chung với digoxin cũng chỉ mới thực hiện trên 8 người khỏe mạnh trong 21 ngày với một loại chiết xuất chuẩn hóa duy nhất [4], hoàn toàn không đại diện cho bệnh nhân suy tim cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm và dùng các loại quả khô, rễ cây trôi nổi.

Hiểu lầm "thảo dược tự nhiên là vô hại" và các ca biến chứng nặng

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đánh đồng nguồn gốc "tự nhiên" với sự "an toàn tuyệt đối" [6]. Thực tế, thành phần chi tiết, đặc điểm chuyển hóa, đào thải và tác dụng phụ của nhiều loài táo gai vẫn chưa được biết rõ hoàn toàn [8].

Ngay cả ở liều điều trị thông thường, táo gai vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ như phát ban nhẹ, đau đầu, đổ mồ hôi, chóng mặt, đánh trống ngực, buồn ngủ, kích động và các triệu chứng rối loạn tiêu hóa [1].

Nghiêm trọng hơn, y văn đã ghi nhận những biến chứng đe dọa tính mạng từ loại thảo dược này. Một báo cáo ca bệnh năm 2008 ghi nhận một trường hợp bị phản ứng quá mẫn đa cơ quan và suy thận cấp tiến triển liên quan đến việc tiêu thụ loài táo gai Crataegus orientalis [8]. Một báo cáo khác năm 2022 mô tả ca tử vong do rối loạn nhịp tim sau khi uống chiết xuất rễ táo gai Mexico (Crataegus pubescens) ở một bệnh nhân đang dùng dài hạn các thuốc có khả năng kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ (gồm amitriptyline, clozapine, omeprazole và ondansetron) [6]. Các tác giả nhận định tác dụng giống digoxin của táo gai kết hợp cùng rối loạn điện giải và các thuốc đang dùng đã làm trầm trọng thêm tình trạng sinh loạn nhịp dẫn đến tử vong [6].

Ai nên thận trọng khi dùng táo gai?

Dựa trên các dữ liệu an toàn và tương tác thuốc hiện có, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh dùng táo gai:

  • Người đang dùng thuốc điều trị suy tim digoxin: Cần tránh dùng táo gai vì nguy cơ tương tác dược lực học làm tăng độc tính trên tim và làm sai lệch kết quả xét nghiệm máu định lượng digoxin [2], [6].
  • Người đang dùng thuốc chẹn beta (như metoprolol, propranolol, bisoprolol, carvedilol...) hoặc các thuốc giãn mạch, thuốc điều trị tăng huyết áp, đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim: Táo gai có thể làm thay đổi (tăng quá mức hoặc làm giảm) hiệu lực của các thuốc này [1], [7].
  • Người đang dùng các thuốc có nguy cơ kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ (một số thuốc chống trầm cảm, chống loạn thần, thuốc dạ dày, chống nôn như amitriptyline, clozapine, omeprazole, ondansetron): Tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm từ táo gai, đặc biệt là chiết xuất từ rễ, để tránh nguy cơ loạn nhịp tim tử vong [6].
  • Trẻ em và người có tiền sử dị ứng thuốc hoặc bệnh lý thận: Đã có báo cáo ngộ độc kiểu digoxin ở bệnh nhi và suy thận cấp kèm phản ứng quá mẫn đa cơ quan liên quan đến táo gai [6], [8].

Cách tiếp cận an toàn trong thực tế

Trong các tài liệu y khoa, liều khuyến cáo hàng ngày của táo gai đối với người trưởng thành (khi có chỉ định hỗ trợ tim mạch) là từ 160 đến 900 mg chiết xuất nước-ethanol nguyên bản từ lá hoặc hoa (tương đương 30 đến 169 mg epicatechin hoặc 3,5 đến 19,8 mg flavonoid), chia làm 2 hoặc 3 lần uống trong ngày [1]. Lưu ý rằng các nghiên cứu lâm sàng đánh giá tính an toàn thường chỉ sử dụng chiết xuất lá và hoa đã được chuẩn hóa nghiêm ngặt ở mức liều như 450 mg hai lần mỗi ngày [4], không phải dạng rễ cây hay quả khô sắc uống tùy ý [6], [8].

Nếu bạn đang khỏe mạnh hoặc chỉ dùng quả táo gai (Sơn tra) với lượng nhỏ trong ẩm thực, trà thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa và không uống bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nào, nguy cơ tương tác thuốc là không đáng ngại. Tuy nhiên, nếu bạn đã được chẩn đoán mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp, suy tim hoặc rối loạn nhịp tim, nguyên tắc bất di bất dịch là phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi dùng bất kỳ chế phẩm táo gai nào [7].

Khi đi khám hoặc làm xét nghiệm máu định kỳ (đặc biệt là xét nghiệm đo nồng độ digoxin), người bệnh cần thông báo rõ cho bác sĩ nếu gần đây có ăn quả táo gai, uống trà Sơn tra hoặc dùng thực phẩm chức năng chứa thành phần Crataegus [2]. Nếu đang dùng thảo dược mà xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, đánh trống ngực, vã mồ hôi, nổi ban hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngưng sử dụng ngay và đến cơ sở y tế để kiểm tra [1].

Tóm lại, táo gai là dược liệu có hoạt tính sinh học thật sự trên cơ tim và mạch máu chứ không phải một loại nước uống vô thưởng vô phạt [1]. Việc dùng chung táo gai với các thuốc tim mạch như digoxin hay thuốc chẹn beta tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược lực học, gây loạn nhịp và làm sai lệch xét nghiệm theo dõi thuốc [2], [6], [7]. Người bệnh tim mạch nên tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và luôn tham vấn chuyên gia y tế trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại thảo dược nào.