Nhiều người có thói quen hễ thấy mắt đỏ ngầu, mỏi mệt sau một đêm thiếu ngủ hay làm việc liên tục bên máy tính là tìm ngay đến các lọ thuốc nhỏ mắt không kê đơn để làm dịu cảm giác khó chịu. Chỉ sau vài giây đến vài phút nhỏ thuốc, tròng trắng của mắt nhanh chóng sáng rõ trở lại, khiến không ít người xem đây là giải pháp "cứu cánh" thần tốc và bắt đầu lạm dụng hàng ngày.
Tuy nhiên, việc sử dụng thường xuyên các loại thuốc nhỏ mắt có tác dụng co mạch làm trắng mắt cấp tốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với sức khỏe của mắt. Khi lạm dụng kéo dài, người dùng rất dễ đối mặt với hiện tượng đỏ mắt dội ngược (rebound redness), hiện tượng lờn thuốc nhanh (tachyphylaxis) và những xáo trộn bệnh lý tại hệ thống vi mạch màng tiếp hợp [1].
Thói quen lạm dụng thuốc nhỏ mắt làm trắng nhanh
Đỏ mắt, hay cương tụ kết mạc, là một phản ứng giãn mạch bất thường của mạng lưới vi mạch ở mô kết mạc [1]. Tình trạng này khiến các mạch máu li ti ở tròng trắng giãn to, nổi rõ và tạo nên vẻ ngoài đỏ ngầu, mệt mỏi. Đây là một trong những lý do không liên quan đến tật khúc xạ phổ biến nhất khiến người bệnh phải tìm kiếm sự trợ giúp y tế [1]. Theo các khảo sát ghi nhận trong y văn, các than phiền về mắt chiếm khoảng 2% đến 3% tổng số lượt bệnh nhân đến khám tại các phòng khám chăm sóc ban đầu và các cơ sở cấp cứu, trong đó phần lớn xuất phát từ nhu cầu điều trị tình trạng đỏ kết mạc [1].
Để giải quyết nhanh chóng tình trạng này mà không cần chờ đợi thăm khám, nhiều người tìm đến các chế phẩm nhỏ mắt chống sung huyết không kê đơn. Thị trường các sản phẩm chăm sóc mắt không kê đơn này rất lớn, chỉ riêng tại Mỹ đã đạt doanh thu ước tính khoảng 500 đến 700 triệu USD mỗi năm [1]. Nhờ khả năng làm co các mao mạch nông tức thì, thuốc mang lại vẻ ngoài "trắng trong" tạm thời cho đôi mắt, tạo ra ảo giác rằng mắt đã hoàn toàn khỏe mạnh.
Chính hiệu quả thị giác tức thì này đã trở thành con dao hai lưỡi. Nhiều người bắt đầu phụ thuộc vào thuốc, mang theo bên mình và nhỏ mắt nhiều lần trong ngày như một thói quen vệ sinh mắt thông thường. Khi thời gian tác dụng qua đi, tròng trắng lại ửng đỏ, thúc đẩy hành vi tiếp tục nhỏ thuốc để duy trì trạng thái trắng mắt ban đầu.
Cơ chế gây co mạch và nguy cơ đỏ mắt dội ngược
Về bản chất, các loại thuốc nhỏ mắt làm trắng nhanh hoạt động như các chất làm co mạch tại chỗ (topical vasoconstrictor hoặc ophthalmic decongestant) [2]. Khi được nhỏ trực tiếp lên bề mặt nhãn cầu, hoạt chất sẽ kích thích các thụ thể trên thành mạch, làm các mạch máu nhỏ ở màng tiếp hợp co lại, từ đó giảm lưu lượng máu cục bộ và khiến hiện tượng đỏ mắt nhanh chóng biến mất [2].
Tuy nhiên, các chuyên gia y học chỉ ra rằng những loại thuốc chống sung huyết kết mạc truyền thống thường có thời gian tác dụng tương đối ngắn [1]. Khi nồng độ thuốc trên bề mặt nhãn cầu giảm dần và tác dụng co mạch cạn kiệt, các mạch máu nhỏ không những trở về trạng thái ban đầu mà còn phản ứng bằng cách giãn nở mạnh hơn trước [1].
Hiện tượng này trong y khoa được gọi là tình trạng đỏ mắt dội ngược (rebound redness) [1]. Khi đó, mắt của người sử dụng không chỉ đỏ trở lại mà mức độ đỏ, xung huyết và kích ứng còn trầm trọng hơn thời điểm trước khi dùng thuốc. Để xoa dịu đôi mắt đỏ rực và nóng rát mới này, người bệnh lại vội vã nhỏ thêm một giọt thuốc khác. Vòng xoáy luẩn quẩn này lặp đi lặp lại khiến người bệnh rơi vào bẫy lệ thuộc thuốc mà không hề hay biết.
Hiện tượng lờn thuốc và ảnh hưởng vi tuần hoàn
Không chỉ dừng lại ở hiện tượng đỏ mắt dội ngược, việc sử dụng liên tục và thường xuyên các thuốc co mạch màng tiếp hợp còn dẫn đến hiện tượng lờn thuốc nhanh chóng, hay còn gọi là dung nạp thuốc cấp (tachyphylaxis) [1]. Khi các thụ thể mạch máu bị kích thích liên tục, chúng sẽ giảm dần độ nhạy cảm đối với hoạt chất.
Kết quả là sau một thời gian, liều dùng ban đầu không còn mang lại hiệu quả làm trắng mắt như trước. Người bệnh nhận thấy thời gian mắt giữ được vẻ trắng sáng ngày càng rút ngắn lại, buộc họ phải tăng số lần nhỏ thuốc trong ngày [1]. Sự trơ lỳ của các thụ thể cùng với nhu cầu tăng liều liên tục sẽ làm biến đổi sâu sắc phản xạ tự nhiên của mạng lưới vi tuần hoàn tại kết mạc [1].
Mạng lưới vi mạch màng tiếp hợp vốn có nhiệm vụ cung cấp oxy, dưỡng chất và loại bỏ các chất thải chuyển hóa cho bề mặt nhãn cầu. Khi bị ép phải co thắt liên tục do thuốc tác động nhân tạo trong thời gian dài, lưu lượng máu nuôi dưỡng mô có thể bị xáo trộn. Tình trạng này vừa không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ gây bệnh, vừa gây suy yếu hàng rào bảo vệ tự nhiên, khiến bề mặt nhãn cầu dễ bị tổn thương mạn tính [1].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?
Các nghiên cứu khoa học chuyên sâu về kết mạc mắt đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh liên quan đến cơ chế tác động và tính an toàn của các hoạt chất chống sung huyết bề mặt nhãn cầu:
Nghiên cứu tổng quan được công bố vào năm 2022 đã xem xét chi tiết về tình trạng đỏ mắt và sự phát triển của các phương pháp điều trị sung huyết kết mạc [1]. Tổng quan này chỉ ra rằng dù đỏ kết mạc rất phổ biến, các lựa chọn điều trị không kê đơn hiện tại vẫn bị hạn chế lớn do thời gian tác dụng ngắn, nguy cơ gây lờn thuốc nhanh (tachyphylaxis) và hiện tượng đỏ mắt dội ngược (rebound redness) [1]. Các tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát triển các liệu pháp nhắm trúng đích mới để mang lại hiệu quả giảm đỏ kéo dài mà hạn chế được các tác dụng không mong muốn nói trên [1].
Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tổng quan khác đã đánh giá toàn diện về hoạt chất brimonidine tartrate dạng dung dịch nhỏ mắt nồng độ thấp 0,025% [2]. Hoạt chất này được phê duyệt từ năm 2017 dưới dạng thuốc co mạch tại chỗ nồng độ 0,025% nhằm làm giảm đỏ mắt [2]. Brimonidine có tính chọn lọc rất cao trên các thụ thể alpha-2 adrenergic [2]. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy ở liều thấp này, thuốc giúp giảm đỏ mắt có ý nghĩa thống kê so với giả dược (nhóm chứng dùng chất dẫn) với thời gian kéo dài lên đến 8 giờ [2].
Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng những mắt được điều trị bằng brimonidine nồng độ thấp 0,025% không xuất hiện các tác dụng phụ toàn thân thường gặp của các thuốc co mạch khác như hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc buồn ngủ [2]. Các biến cố bất lợi tại mắt, bao gồm phản ứng dị ứng và hiện tượng đỏ mắt dội ngược, cũng được ghi nhận ở mức tối thiểu [2].
Mặt khác, trong một số can thiệp chuyên khoa như phẫu thuật cắt mộng thịt, thuốc co mạch truyền thống như dung dịch naphazolin nitrate 0,5% từng được đưa vào phác đồ sử dụng kéo dài trong 3 tháng nhằm kiểm soát mạch máu hậu phẫu [3]. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng tình trạng sung huyết kết mạc sau can thiệp phẫu thuật thường vẫn dai dẳng ít nhất 2 tháng và chỉ mờ dần sau khoảng 3 tháng [3]. Do đó, việc ứng dụng các hoạt chất co mạch nồng độ cao trong điều trị chuyên khoa đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ, khác hoàn toàn với việc người dân tự ý mua thuốc về nhỏ hàng ngày.
Hiểu lầm thường gặp về thuốc nhỏ mắt làm trắng
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem thuốc nhỏ mắt làm trắng nhanh như một loại "thuốc bổ mắt" hoặc nước rửa mắt thông thường. Khi thấy mắt mệt mỏi, cộm xốn do thức khuya hay nhìn màn hình, họ nghĩ rằng chỉ cần nhỏ vài giọt cho mắt sáng rõ là mắt đã được bảo vệ.
Trên thực tế, thuốc nhỏ mắt co mạch chỉ đơn thuần giải quyết phần ngọn, tức là che giấu triệu chứng đỏ mắt bằng cách bóp nghẹt các mạch máu tạm thời [1]. Thuốc hoàn toàn không có khả năng chữa trị các nguyên nhân gây bệnh tiềm ẩn như viêm kết mạc do nhiễm khuẩn, dị ứng, khô mắt mạn tính hay các bệnh lý viêm nội nhãn nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là cho rằng khi thuốc hết tác dụng làm trắng thì có thể thoải mái nhỏ tiếp thêm nhiều lần. Việc liên tục nhỏ thuốc co mạch không chỉ đẩy người bệnh vào hiện tượng lờn thuốc mà còn tạo điều kiện cho hiện tượng đỏ dội ngược bùng phát dữ dội hơn [1]. Khi ngừng thuốc đột ngột, mắt sẽ đỏ đậm hơn lúc ban đầu, khiến người bệnh nhầm tưởng rằng bệnh tình đang tiến triển nặng hơn và tiếp tục phụ thuộc vào thuốc.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi mắt bị đỏ?
Bất kỳ ai bị đỏ mắt cũng cần thận trọng trước khi sử dụng các loại thuốc co mạch tại chỗ, đặc biệt là những đối tượng sau:
- Người có các bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp: Một số loại thuốc co mạch không chọn lọc có thể hấp thu vào máu qua niêm mạc mắt và ống dẫn lệ, dẫn tới nguy cơ gây biến động huyết áp hoặc xáo trộn nhịp tim [2].
- Người bị đỏ mắt kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: Nếu mắt đỏ đi kèm cảm giác đau nhức sâu trong hốc mắt, giảm thị lực, nhìn mờ, sợ ánh sáng hoặc chảy nhiều dịch mủ, người bệnh tuyệt đối không được tự ý nhỏ thuốc co mạch. Đây có thể là dấu hiệu của viêm loét giác mạc, viêm màng bồ đào hoặc tăng nhãn áp cấp tính.
- Người thường xuyên bị khô mắt: Mạch máu kết mạc bị co thắt liên tục sẽ làm suy giảm việc tiết các thành phần bảo vệ của màng phim nước mắt, khiến tình trạng khô mắt và kích ứng thêm trầm trọng.
- Người đang điều trị các bệnh mắt mạn tính: Cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi nhỏ bất kỳ loại dung dịch nào lên nhãn cầu để tránh tương tác thuốc hoặc làm trầm trọng thêm tổn thương sẵn có.
Chăm sóc mắt đúng cách và dùng thuốc an toàn
Để bảo vệ thị lực và duy trì mạng lưới mạch máu màng tiếp hợp khỏe mạnh, người dân nên áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học thay vì lạm dụng hóa chất làm trắng tức thì:
Khi mắt bị đỏ do mỏi mắt, thiếu ngủ hoặc tiếp xúc với gió bụi, giải pháp đầu tiên và an toàn nhất là để mắt nghỉ ngơi. Áp dụng quy tắc cho mắt thư giãn sau mỗi 20-30 phút làm việc với màn hình điện tử, kết hợp chườm mát lên mí mắt để làm dịu cảm giác nóng rát tự nhiên.
Nếu cần làm sạch và làm ẩm nhãn cầu, hãy ưu tiên các dung dịch nước mắt nhân tạo hoặc nước muối sinh lý đẳng trương không chứa chất co mạch và không chứa chất bảo quản độc hại. Nước mắt nhân tạo giúp bôi trơn bề mặt nhãn cầu, rửa trôi dị nguyên và xoa dịu kích ứng một cách lành tính.
Trong trường hợp có chỉ định dùng thuốc nhỏ mắt co mạch từ bác sĩ, chỉ nên sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo và trong thời gian ngắn, thông thường không quá 48 đến 72 giờ liên tục. Tuyệt đối không kéo dài việc dùng thuốc như một thói quen sinh hoạt mỗi ngày để phòng tránh nguy cơ lờn thuốc và đỏ dội ngược [1]. Nếu tình trạng đỏ mắt kéo dài quá 2-3 ngày không thuyên giảm, hoặc xuất hiện triệu chứng đau nhức, hãy đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám chính xác.
Thuốc nhỏ mắt co mạch có thể mang lại hiệu quả thẩm mỹ nhanh chóng, nhưng không phải là giải pháp điều trị lâu dài cho sức khỏe đôi mắt. Hiểu đúng về nguy cơ đỏ mắt dội ngược và hiện tượng lờn thuốc sẽ giúp bạn tránh được những biến chứng đáng tiếc, giữ gìn đôi mắt luôn sáng khỏe tự nhiên.
