Nhiều người có thói quen sau khi đi ngoài đường nhiều bụi bặm hoặc ngồi máy tính mỏi mắt là với ngay lọ nước muối sinh lý NaCl 0.9% để nhỏ rửa mắt liên tục. Không ít người còn tin rằng dung dịch này lành tính nên có thể dùng thay thế nước mắt nhân tạo để giữ ẩm mắt hàng ngày.

Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại có thể phản tác dụng, khiến tình trạng khô mắt trở nên trầm trọng hơn. Nước muối sinh lý chỉ có vai trò làm sạch bề mặt nhãn cầu tạm thời, hoàn toàn không có đặc tính giữ ẩm và nếu lạm dụng nhiều lần mỗi ngày sẽ rửa trôi chính lớp màng bảo vệ tự nhiên của mắt.

Cơ chế màng phim nước mắt: Vì sao nước muối làm khô nhãn cầu?

Để hiểu vì sao nước muối sinh lý không thể bôi trơn mắt, cần nhìn vào cấu trúc của màng phim nước mắt. Màng phim nước mắt bao phủ bề mặt giác mạc gồm ba lớp phối hợp: lớp mỡ (lipid), lớp nước và lớp nhầy (mucin) [1]. Bất kỳ sự phá vỡ cấu trúc nào của màng phim này đều có thể gây suy giảm chất lượng quang học và dẫn đến các vấn đề viêm nhiễm bề mặt nhãn cầu [2].

Trong đó, lớp mỡ ngoài cùng đóng vai trò giảm sức căng bề mặt và ngăn chặn sự bốc hơi của lớp nước [3]. Lớp nhầy bên trong cùng giúp nước mắt bám dính chắc chắn trên bề mặt biểu mô giác mạc [4]. Khi mắt khô hoặc bị tổn thương, khả năng duy trì các đặc tính bảo vệ của màng phim bị suy giảm [1].

Nước muối sinh lý bản chất chỉ là dung dịch muối natri clorid nồng độ 0.9% trong nước tinh khiết, thiếu hoàn toàn các thành phần chất bôi trơn, chất nhớt và màng lipid bảo vệ. Khi nhỏ liên tục vào mắt, lượng nước muối dư thừa sẽ làm loãng lớp lipid bề mặt và rửa trôi lớp chất nhầy tự nhiên bám trên biểu mô giác mạc. Hiện tượng này khiến nước mắt tự nhiên bay hơi nhanh hơn, làm tăng độ ưu trương của màng phim nước mắt và gây kích ứng mắt nhiều hơn [5].

Nghiên cứu chỉ ra: Nước muối sinh lý không chữa được khô mắt

Nhiều nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm đã làm sáng tỏ sự khác biệt rõ rệt giữa nước muối sinh lý thông thường và các chế phẩm bôi trơn mắt chuyên dụng.

Năm 2005, một nghiên cứu thực nghiệm trên thỏ được cố định mở mắt để đánh giá độ ổn định của màng phim nước mắt và tổn thương biểu mô giác mạc [6]. Kết quả cho thấy nhóm mắt được nhỏ nước muối sinh lý và nhóm không nhỏ gì đều có chỉ số bất thường bề mặt giác mạc (SRI) tăng dần theo thời gian [6]. Đáng chú ý, mức độ hấp thu chất nhuộm methylene blue – một chỉ dấu phản ánh tổn thương biểu mô giác mạc – ở mắt dùng nước muối sinh lý cao hơn đáng kể so với mắt dùng dung dịch hyaluronic acid 0.1% [6]. Trong khi đó, dung dịch hyaluronic acid 0.1% có thể ngăn ngừa sự gia tăng chỉ số bất thường giác mạc tới 20 phút [6].

Năm 2008, một nghiên cứu lâm sàng mở trên 50 bệnh nhân có triệu chứng khô mắt từ trung bình (độ tuổi trung bình 57.6 +- 15.4 tuổi, thời gian vỡ màng phim nước mắt dưới 10 giây) đã tiến hành giai đoạn làm sạch bằng nước muối sinh lý trong 3 đến 5 ngày [1]. Kết quả ghi nhận việc dùng nước muối sinh lý không tạo ra bất kỳ thay đổi có ý nghĩa thống kê nào đối với thời gian vỡ màng phim nước mắt (TFBUT) hay các triệu chứng khó chịu ở mắt [1]. Phải đến khi người bệnh được chuyển sang dùng dung dịch nhỏ mắt bôi trơn Systane trong 28 ngày, thời gian vỡ màng phim nước mắt mới cải thiện rõ rệt và các triệu chứng khó chịu mới thuyên giảm có ý nghĩa [1].

Năm 2021, một thử nghiệm so sánh hiệu quả giữa thuốc nhỏ mắt kết hợp trehalose 3% cùng sodium hyaluronate 0.15% với dung dịch natri clorid 0.9% trên bệnh nhân rối loạn bề mặt nhãn cầu sau phẫu thuật đục thủy tinh thể [5]. Các nhà khoa học nhận thấy dung dịch chứa trehalose và hyaluronate mang lại sự cải thiện vượt trội về thời gian vỡ màng phim nước mắt so với việc dùng natri clorid 0.9% [5]. Sự ổn định vượt trội này đến từ việc giảm tốc độ bốc hơi nước và hạn chế tình trạng tăng độ ưu trương của màng phim nước mắt [5]. Ngoài ra, dung dịch chuyên dụng còn làm giảm đáng kể tổn thương tế bào biểu mô giác mạc trên xét nghiệm nhuộm huỳnh quang so với nhóm dùng nước muối [5].

Nước mắt nhân tạo chuyên biệt hoạt động vượt trội ra sao?

Khác biệt cốt lõi giữa nước muối sinh lý và các loại nước mắt nhân tạo chuyên dụng nằm ở khả năng lưu giữ độ ẩm và tái cấu trúc màng bảo vệ nhãn cầu.

Một nghiên cứu năm 2004 tiến hành phân tích động học lớp màng lipid nước mắt ở 5 người bình thường và 10 bệnh nhân thiếu nước mắt bằng thiết bị ghi hình giao thoa DR-1 [3]. Một mắt của người tham gia được nhỏ chế phẩm dạng nhũ tương Refresh Endura, trong khi mắt còn lại nhỏ nước muối sinh lý không chất bảo quản để đối chứng [3]. Kết quả cho thấy mắt nhỏ dung dịch nhũ tương có sự tái cấu trúc nhanh chóng của màng lipid, làm tăng độ dày lớp mỡ và cải thiện đáng kể thời gian lan tỏa màng phim nước mắt so với mắt đối chứng dùng nước muối (P<0.05) [3].

Cơ chế phân tử của sodium hyaluronate – thành phần quen thuộc trong nước mắt nhân tạo – cũng được làm rõ trong một nghiên cứu năm 2021 [4]. Phân tử sodium hyaluronate chứa một lượng lớn nhóm carboxyl và hydroxyl, rất dễ liên kết và hấp phụ các phân tử nước, giúp ổn định pha nước và kéo dài thời gian vỡ của màng phim [4]. Đặc biệt, cấu trúc phân tử này tương tự như lớp chất nhầy tự nhiên, có độ nhớt cao, giúp bảo vệ biểu mô giác mạc và duy trì chức năng hàng rào bảo vệ nhãn cầu [4]. Các chế phẩm sodium hyaluronate có thể tạo thành một mạng lưới đan xen trên bề mặt nhãn cầu, khóa ẩm tối đa và kéo dài thời gian bay hơi [4].

Năm 2022, nghiên cứu trên bệnh nhân khô mắt ghi nhận việc phối hợp thuốc nhỏ mắt sodium hyaluronate cùng gel chiết xuất máu bê khử protein sau 2 tuần và 1 tháng đã giúp làm giảm điểm sung huyết kết mạc [7]. Phác đồ này cũng làm tăng thời gian vỡ màng phim nước mắt, cải thiện chỉ số bài tiết nước mắt và tăng chiều cao dải nước mắt mi dưới so với nhóm đối chứng [7].

Bên cạnh cải thiện thông số giác mạc, nước mắt nhân tạo còn giải quyết cảm giác khó chịu chủ quan của người bệnh. Năm 2016, nghiên cứu trên 43 tình nguyện viên (86 mắt, độ tuổi trung bình 19.58 +- 1.63 tuổi) đeo kính áp tròng silicone hydrogel cho thấy sau 60 phút nhỏ dung dịch bôi trơn, người tham gia đã giảm đáng kể cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của tình trạng mờ mắt, khô mắt, cộm ngứa, xốn rát và chảy nước mắt quá mức (tất cả P < 0.05) [2]. Trong khi đó, một nghiên cứu năm 1998 trên 60 bệnh nhân khô mắt chia làm 2 nhóm ngẫu nhiên dùng nước mắt nhân tạo hoặc nước muối sinh lý cho thấy nước mắt nhân tạo giúp cải thiện khả năng phân biệt màu sắc tốt hơn một chút so với nước muối sinh lý, dù sự khác biệt chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, nước muối sinh lý NaCl 0.9% không phải là một sản phẩm độc hại. Lợi ích lớn nhất của nước muối sinh lý là độ vô khuẩn, tính đẳng trương và khả năng rửa trôi cơ học rất tốt các dị vật, bụi bẩn, chất tiết rỉ mắt hay phấn hoa bám vào bề mặt ngoài của mắt.

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nước muối sinh lý là hoàn toàn không có dược tính dưỡng ẩm. Các nghiên cứu đã chứng minh rõ ràng rằng nước muối sinh lý không cải thiện được thời gian vỡ màng phim nước mắt và không thể phục hồi tổn thương biểu mô [6], [1]. Việc lạm dụng dung dịch này để dập tắt cơn khô xốn mắt chỉ đem lại cảm giác ướt tức thời trong vài chục giây, sau đó mắt sẽ nhanh chóng khô ráp trở lại do lớp mỡ tự nhiên bị cuốn trôi [3], [5].

Cũng cần lưu ý rằng các bằng chứng lâm sàng hiện nay được tiến hành trên những nhóm đối tượng cụ thể như người sau phẫu thuật thay thủy tinh thể [5], [4], người đeo kính áp tròng [2], người mắc bệnh khô mắt vừa [1] hoặc mô hình động vật [6]. Hiệu quả của từng hoạt chất bôi trơn có thể thay đổi tùy thuộc vào mức độ thiếu hụt thành phần nước, nhầy hay mỡ trong nước mắt của từng bệnh nhân cụ thể [3].

Ba hiểu lầm phổ biến khi dùng nước muối sinh lý chăm sóc mắt

Hiểu lầm thứ nhất: "Nước muối sinh lý là nước mắt nhân tạo giá rẻ". Đây là sai lầm phổ biến nhất. Nước mắt nhân tạo được bào chế với độ nhớt, sức căng bề mặt và các polyme mô phỏng dịch nhầy tự nhiên để bám dính lâu trên giác mạc [4]. Nước muối sinh lý chỉ đơn thuần là muối khoáng hòa tan, trôi đi ngay sau khi chớp mắt vài lần.

Hiểu lầm thứ hai: "Mắt khô ngứa thì cứ nhỏ nước muối càng nhiều lần càng tốt". Thực tế, nhỏ nước muối nhiều lần trong ngày sẽ làm tăng tần suất rửa trôi các enzym kháng khuẩn tự nhiên và lớp lipid bảo vệ [3]. Khi lớp màng lipid mỏng đi, nhãn cầu trần trụi trước không khí, nước mắt bốc hơi nhanh hơn và dẫn đến tổn thương biểu mô giác mạc nghiêm trọng hơn [6], [5].

Hiểu lầm thứ ba: "Tự pha nước muối tại nhà để nhỏ mắt cho an toàn và tiết kiệm". Nước muối tự pha không kiểm soát được nồng độ 0.9% chuẩn xác, có thể biến thành dung dịch ưu trương hút nước từ tế bào mắt. Nguy hiểm hơn, nước tự pha chứa đầy vi khuẩn và nấm mốc, dễ gây loét giác mạc và viêm nhiễm trùng nặng nề.

Ai nên thận trọng khi lựa chọn dung dịch nhỏ mắt?

Những người làm việc văn phòng tiếp xúc máy tính liên tục, người thường xuyên ở trong phòng máy lạnh có độ ẩm thấp nên cẩn trọng. Nếu mắt bị khô, việc nhỏ nước muối chỉ làm bề mặt giác mạc dễ bốc hơi ẩm hơn [5].

Người mang kính áp tròng cần thận trọng đặc biệt. Kính áp tròng làm thay đổi động học màng phim nước mắt; việc dùng các dung dịch bôi trơn chuyên dụng giúp giảm đáng kể cảm giác xốn cộm, khô rát [2], trong khi nước muối thông thường không hỗ trợ bảo vệ bề mặt giác mạc dưới kính [6].

Bệnh nhân sau phẫu thuật mắt (như mổ cận, mổ đục thủy tinh thể) không được tùy tiện dùng nước muối sinh lý thay cho thuốc nhỏ mắt bôi trơn do bác sĩ chỉ định. Màng phim nước mắt sau phẫu thuật rất nhạy cảm; dung dịch chứa sodium hyaluronate hoặc trehalose giúp tái tạo tế bào biểu mô và kéo dài thời gian vỡ màng phim tốt hơn nhiều so với dung dịch muối [5], [4].

Người mắc bệnh khô mắt mạn tính do rối loạn tuyến meibomius (tuyến tiết mỡ) cần tránh dùng nước muối liên tục, vì mắt đang thiếu lớp lipid bảo vệ, nước muối vào sẽ làm trôi nốt lượng lipid ít ỏi còn sót lại [3].

Gợi ý chăm sóc nhãn cầu đúng cách trong đời sống

Để bảo vệ đôi mắt mỗi ngày, người dân cần phân định rõ ràng mục đích sử dụng của từng loại dung dịch nhỏ mắt.

Chỉ dùng nước muối sinh lý NaCl 0.9% đạt chuẩn y tế khi cần rửa sạch mắt: sau khi bơi lội, khi vừa đi ngoài đường bụi bẩn về, hoặc khi có dị vật nhỏ bay vào mắt. Nhỏ từ 1 đến 2 giọt để đẩy bụi bẩn ra khóe mắt rồi lau sạch bằng khăn mềm. Không nhỏ quá 2-3 lần mỗi ngày nếu không có chỉ định từ bác sĩ.

Khi có triệu chứng mỏi mắt, khô rát, cộm như có cát do nhìn màn hình lâu, nên ưu tiên dùng nước mắt nhân tạo có chứa các chất giữ ẩm như sodium hyaluronate, trehalose hoặc nhũ tương bổ sung lipid [3], [5], [4]. Nên ưu tiên dạng tép đơn liều không chứa chất bảo quản nếu phải dùng kéo dài trên 4 lần mỗi ngày, nhằm hạn chế độc tính đối với tế bào biểu mô giác mạc [4].

Bên cạnh việc nhỏ mắt, hãy kết hợp các biện pháp bảo vệ tự nhiên: thực hiện quy tắc 20-20-20 (nhìn xa 20 feet trong 20 giây sau mỗi 20 phút làm việc), chớp mắt chủ động đầy đủ, duy trì độ ẩm phòng làm việc và uống đủ nước mỗi ngày.

Nước muối sinh lý là giải pháp làm sạch tạm thời, không phải là thần dược dưỡng ẩm cho mắt. Nhận thức đúng bản chất khoa học sẽ giúp bạn tránh được nguy cơ làm khô mắt thêm và bảo vệ thị lực luôn sáng khỏe. Khi các triệu chứng khô rát mắt kéo dài, người dân nên đến các cơ sở nhãn khoa thăm khám để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.