Nhiều người dân ở các vùng quê thường có thói quen hái tía tô giới mọc quanh vườn đem phơi khô hãm nước uống hằng ngày để giải nhiệt và hỗ trợ chữa các chứng rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, việc sử dụng liên tục một loại thảo mộc tự nhiên như nước uống thay thế hoàn toàn nước lọc làm dấy lên mối lo ngại về khả năng tích tụ độc chất. Câu hỏi được nhiều độc giả quan tâm nhất là liệu việc dùng tía tô giới kéo dài với liều cao có âm thầm làm tổn thương chức năng của gan và thận hay không.
Theo các bằng chứng độc học thực nghiệm hiện có, chiết xuất tía tô giới không cho thấy độc tính cấp tính nghiêm trọng ở mức liều sử dụng thông thường. Tuy nhiên, những nghiên cứu dùng liều lặp lại kéo dài trên động vật đã ghi nhận một số biến đổi mô bệnh học nhất định ở gan và thận khi dùng ở liều lượng lớn. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên lạm dụng kéo dài liên tục mà cần nắm rõ giới hạn an toàn.
Tía tô giới và thói quen sử dụng trong dân gian
Cây tía tô giới, còn có tên khoa học là Hyptis suaveolens, là một loài cỏ thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) có nguồn gốc nhiệt đới và hiện mọc hoang dã phổ biến ở nhiều nơi [1]. Trong y học dân gian, loài thực vật này thường được thu hái toàn bộ phần trên mặt đất hoặc hạt để làm thuốc [2]. Dân gian thường dùng tía tô giới để hạ sốt, trị đau đầu, chữa chứng chướng bụng đầy hơi và hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp do phong thấp [3].
Bên cạnh đó, hạt của loài cây này, thường được gọi là hạt chan, cũng được thu gom và sử dụng tương tự như hạt é hay hạt chia để làm thức uống thanh nhiệt [4]. Nhờ hương thơm đặc trưng của tinh dầu và cảm giác sảng khoái sau khi uống, nhiều người thường tự ý sắc nước cây khô uống thay nước trà qua nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Thói quen này diễn ra khi người dùng cho rằng mọi loại cây cỏ thiên nhiên đều vô hại, không có tác dụng phụ.
Chính nhận thức chưa đầy đủ về mặt an toàn thảo dược đã dẫn đến việc sử dụng thiếu kiểm soát về liều lượng cũng như thời gian. Cơ thể con người cần gan để chuyển hóa các hoạt chất phức tạp và cần thận để đào thải các sản phẩm bài tiết ra ngoài. Khi tiếp nhận một lượng lớn chiết xuất thảo mộc mỗi ngày trong một thời gian dài, hai cơ quan này là nơi chịu áp lực chuyển hóa đầu tiên và lớn nhất.
Dấu hiệu biến đổi mô học ở gan và thận qua nghiên cứu liều lặp lại
Để đánh giá mức độ an toàn của việc sử dụng lặp lại trong thời gian dài, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên mô hình động vật gặm nhấm. Dữ liệu độc học từ nghiên cứu dùng liều lặp lại của tác giả Attawish và cộng sự trên chuột cống đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng về tác động của Hyptis suaveolens lên nội tạng [5]. Khi các cá thể chuột được cho sử dụng chiết xuất tía tô giới liều cao liên tục ở mức 500 mg/kg thể trọng, các mẫu mô học đã xuất hiện một số tổn thương nhất định [5].
Cụ thể, các nhà khoa học đã quan sát thấy tình trạng thoái hóa mỡ ở gan (gan nhiễm mỡ) và hiện tượng viêm cơ tim ở nhóm chuột dùng liều 500 mg/kg [5]. Đối với hệ bài tiết, mô thận ghi nhận các tổn thương thực thể bao gồm chứng vôi hóa thận (nephrocalcinosis) và viêm bể thận (pyelonephritis) [5]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận hiện tượng phì đại lá lách (lách to) cùng tổn thương u hạt tinh trùng ở cơ quan sinh sản của chuột [5].
Mặc dù vậy, báo cáo cũng chỉ ra rằng những biến đổi mô bệnh học này không lan rộng trên toàn bộ đàn chuột thí nghiệm [5]. Đáng chú ý, các hiện tượng tổn thương tương tự cũng được phát hiện rải rác ngay cả ở nhóm chuột đối chứng không dùng dịch chiết [5]. Điều này cho thấy chiết xuất tía tô giới ở liều 500 mg/kg chưa thể khẳng định là nguyên nhân duy nhất gây hoại tử tế bào lan tỏa, nhưng nó đặt ra lời cảnh báo nghiêm túc về ngưỡng quá tải đối với gan và thận khi nạp lượng lớn vào cơ thể [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu đánh giá độc tính liều lặp lại của tinh dầu một loài cùng chi là Hyptis martiusii trên chuột nhắt trắng Swiss năm 2013 cũng cho thấy tổn thương vi thể ở gan, thận, phổi và lách xuất hiện phân tán ở cả chuột đực lẫn chuột cái [5]. Những thay đổi mô bệnh học này không có mối tương quan tuyến tính với liều lượng sử dụng và hình thái các cơ quan khác vẫn giữ nguyên [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng tinh dầu đường uống có độc tính thấp, không gây ra biến đổi bệnh lý lâm sàng nghiêm trọng nhưng vẫn bắt buộc phải có thêm các kiểm nghiệm dài hạn về độc tính mạn tính trước khi ứng dụng rộng rãi [5].
Nghịch lý bảo vệ gan: Tác dụng chống oxy hóa trong các thử nghiệm cấp
Trái ngược với mối lo ngại về tổn thương mô học khi dùng liều cao lặp lại, chiết xuất tía tô giới lại thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan rất rõ nét trước các tác nhân gây độc tế bào cấp tính. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đã tiến hành kiểm tra khả năng bảo vệ gan của chiết xuất methanol từ Hyptis suaveolens trên chuột cống trắng Albino Wistar bị gây nhiễm độc gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) [6].
Khi chuột bị tiêm một liều đơn CCl4, các chỉ số men gan trong huyết thanh gồm aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT), alkaline phosphatase (ALP) cùng enzyme lactate dehydrogenase (LDH) đều tăng vọt [6]. Phân tích mô bệnh học của gan chuột bị nhiễm độc CCl4 cho thấy tình trạng hoại tử tế bào gan rõ rệt đi kèm với sự thâm nhiễm của các ổ tế bào viêm [6]. Đi cùng với tổn thương đó là sự biến đổi sâu sắc của hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh, thể hiện qua sự gia tăng các chỉ số SOD, GSH, GST, GR và quá trình peroxy hóa lipid (LPO) [6].
Tuy nhiên, việc cho chuột dùng dịch chiết tía tô giới với hai mức liều đánh giá đã giúp cải thiện đáng kể các tổn thương mô học và đảo ngược tình trạng tăng men gan do CCl4 gây ra [6]. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng xác nhận rằng dịch chiết phần trên mặt đất của tía tô giới có khả năng ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid (LPO), đồng thời bảo vệ phản ứng miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào không bị ức chế bởi pyrogallol [2].
Trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, nghiên cứu năm 2012 cũng đánh giá tác động của tía tô giới lên dòng tế bào gan người HepG2 bị tổn thương bởi hydrogen peroxide (H2O2) [6]. Kết quả thử nghiệm sống sót tế bào (MTT) cho thấy H2O2 gây chết tế bào HepG2 hàng loạt, nhưng việc xử lý trước bằng dịch chiết methanol Hyptis suaveolens đã ức chế hoặc làm giảm rõ rệt độc tính tế bào này [6]. Hiệu quả bảo vệ gan và tế bào của thảo dược này được kết luận là nhờ vào khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và cơ chế quét dọn các gốc tự do có hại [6].
Cảnh báo từ các hoạt chất sinh học và độc tính tế bào
Dù có hoạt tính chống oxy hóa, tía tô giới vẫn chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây hại cho sinh vật nếu tiếp xúc ở nồng độ đậm đặc. Năm 2013, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và đánh giá độc tính của tinh dầu ba loài thuộc chi Hyptis, trong đó có Hyptis suaveolens [3]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đã nhận diện được 47 hợp chất khác nhau tồn tại trong tinh dầu chưng cất từ lá và thân cây tía tô giới [3].
Khi thử nghiệm độc tính sinh học trên ấu trùng tôm biển (brine shrimp bioassay), tinh dầu của Hyptis suaveolens cho thấy mức độ độc tính đáng kể với giá trị nồng độ gây chết trung bình (LC50) đạt 62,2 ± 3,07 µg/mL [3]. Kết quả này chứng minh tinh dầu của cây có chứa các thành phần có khả năng gây độc trực tiếp lên màng tế bào của sinh vật bậc thấp [3]. Độc tính này cũng được phản ánh qua việc dịch chiết ethanol của tía tô giới có khả năng tiêu diệt ấu trùng muỗi sốt vàng Aedes aegypti [2]. Dịch chưng cất từ lá của cây cũng đã được chứng minh có hoạt tính diệt ve bét ký sinh trên động vật nhai lại [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu vào năm 2014 đã cô lập thành công một hợp chất gây độc thực vật mạnh mẽ từ chiết xuất methanol - nước của tía tô giới [1]. Hoạt chất này được xác định là axit suaveolic (14alpha-hydroxy-13beta-abiet-8-en-18-oic acid), một chất ức chế sinh trưởng mạnh [1]. Thử nghiệm cho thấy axit suaveolic ở nồng độ trên 30 microM đã ức chế mạnh sự phát triển chồi và rễ của nhiều loài thực vật như xà lách, cỏ củ cải và cỏ lồng vực, với nồng độ ức chế 50% (IC50) dao động từ 76 đến 1155 microM [1].
Chính sự hiện diện của các chất có độc tính sinh học cao như axit suaveolic hay các hợp chất terpenoid trong tinh dầu nhắc nhở chúng ta rằng tía tô giới không đơn thuần là một loại rau ăn thanh đạm [1], [3]. Mọi hoạt chất thực vật khi đi vào cơ thể người với lượng đậm đặc đều cần gan chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrome P450 và lọc thải qua cầu thận, tạo nên nguy cơ tích lũy độc chất nếu chu trình sử dụng kéo dài không nghỉ.
Tác dụng bất ngờ của hạt tía tô giới trong việc bảo vệ thận và gan khỏi độc tố nấm
Bên cạnh phần thân lá, hạt tía tô giới (hạt chan) lại mang đến một hướng tiếp cận bảo vệ nội tạng gián tiếp nhờ khả năng hấp phụ vật lý đặc biệt [4]. Độc tố Ochratoxin A (OTA) là một loại độc tố nấm mốc cực kỳ nguy hiểm do các loài nấm Aspergillus và Penicillium sinh ra, thường nhiễm trong ngô, lúa mì, cà phê và các loại ngũ cốc bảo quản kém [4]. Khi đi vào cơ thể người và động vật, OTA là thủ phạm hàng đầu gây nhiễm độc thận, độc cho gan, gây quái thai, suy giảm miễn dịch và thậm chí là ung thư [4].
Một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát khả năng giải độc OTA của bột nghiền từ hạt húng quế, hạt tía tô giới (chan) và hạt chia [4]. Kết quả chỉ ra rằng bột hạt tía tô giới có khả năng hấp phụ và giữ lại một lượng lớn độc tố OTA, với hiệu suất hấp phụ đứng thứ hai, chỉ sau hạt chia và cao hơn đáng kể so với hạt húng quế [4].
Đặc biệt, trong môi trường dịch vị dạ dày và dịch ruột nhân tạo mô phỏng đường tiêu hóa người, hạt tía tô giới cùng hai loại hạt trên đã giảm thiểu lượng tồn dư của độc tố OTA rất hiệu quả, đạt tỷ lệ hấp phụ lên tới 93% trong dịch vị dạ dày [4]. Chưa dừng lại ở đó, bột hạt tía tô giới còn được thử nghiệm thành công trong việc loại bỏ độc tố OTA khỏi các sản phẩm cà phê đóng hộp, cà phê phin và cà phê hòa tan [4]. Nhờ cơ chế bẫy giữ độc chất ngay trong lòng ruột và ngăn chặn sự hấp thu vào máu, hạt tía tô giới có thể góp phần che chắn cho gan và thận khỏi gánh nặng phá hủy của các độc tố nấm mốc ngoại lai [4].
Những ai cần thận trọng và cách sử dụng tía tô giới an toàn
Từ các dữ liệu khoa học đối chiếu giữa tính chất chống oxy hóa và độc tính mô học, người tiêu dùng cần có thái độ thận trọng đúng mực. Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính, sỏi thận, suy thận hoặc các bệnh lý viêm cầu thận không nên tự ý dùng nước tía tô giới đậm đặc dài ngày. Phụ nữ đang mang thai, dự định có thai hoặc nam giới đang điều trị hiếm muộn cũng cần thận trọng tuyệt đối, bởi nghiên cứu liều lặp lại 500 mg/kg đã ghi nhận hiện tượng hình thành u hạt tinh trùng trên động vật thí nghiệm [5].
Để áp dụng an toàn trong đời sống hằng ngày mà vẫn tận dụng được những lợi ích thực vật học, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Không dùng chiết xuất lá và thân cây thay thế hoàn toàn cho nước uống sinh hoạt trong nhiều tháng liên tiếp.
- Chỉ nên dùng ngắt quãng theo từng đợt ngắn, mỗi đợt từ vài ngày đến dưới hai tuần khi gặp các triệu chứng như cảm mạo, sốt hay đầy chướng bụng [3].
- Tránh việc tự ý nấu cô đặc tinh dầu hoặc sử dụng các chế phẩm tinh dầu tía tô giới đậm đặc qua đường uống vì nguy cơ kích ứng và độc tính tế bào đã được ghi nhận [3].
- Nếu sử dụng hạt tía tô giới (hạt chan) để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ loại bỏ độc tố nấm mốc trong đường ruột, cần ngâm hạt nở hoàn toàn trong nước sạch trước khi uống [4].
Tóm lại, tía tô giới là một nguồn dược liệu tự nhiên phong phú với nhiều hoạt tính sinh học quý như bảo vệ tế bào gan trước stress oxy hóa và hỗ trợ tiêu hóa [6], [2]. Tuy vậy, các biến đổi mô bệnh học ở thận và gan khi dùng liều cao lặp lại trên động vật là lời cảnh báo rõ ràng cho việc lạm dụng bừa bãi [5]. Người dân hãy xem tía tô giới như một vị thuốc hỗ trợ có liều lượng thay vì một thức uống tùy tiện không giới hạn, đồng thời luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế nếu có bệnh lý nền.
