Nhiều người có thói quen giặt lại khẩu trang N95 bằng nước và xà phòng hoặc xịt cồn để khử khuẩn với mong muốn tiết kiệm chi phí. Thói quen tưởng chừng vô hại này thực chất lại đặt ra câu hỏi lớn về tính an toàn: Liệu việc giặt khẩu trang N95 có làm biến mất khả năng tích điện tĩnh điện – yếu tố cốt lõi giúp loại bỏ các hạt bụi mịn và vi rút siêu nhỏ hay không?

Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học là có: giặt khẩu trang N95 bằng dung dịch xà phòng hoặc cồn sẽ phá hủy lớp điện tích tĩnh điện, làm suy giảm nghiêm trọng hiệu quả lọc bụi và bảo vệ đường hô hấp.

Lớp lọc tĩnh điện: "Vũ khí" then chốt của khẩu trang N95

Khác với các loại vải dệt thông thường lọc bụi đơn thuần bằng phương pháp cơ học (hoạt động như một tấm lưới giữ lại các hạt lớn hơn kích thước lỗ vải), khẩu trang N95 sử dụng lớp vải không dệt polymer đóng vai trò như một môi trường tĩnh điện (electret) [1], [2]. Trong quá trình sản xuất màng sợi, các cực điện tích được tạo ra trên các sợi siêu mịn thông qua quá trình phóng điện corona hoặc ma sát cọ xát [2].

Cơ chế tĩnh điện này tạo ra các vùng tập trung điện tích trái dấu [2]. Nhờ đó, lớp lọc có khả năng hút và bẫy dính các hạt bụi siêu mịn hoặc giọt bắn mang mầm bệnh có kích thước vô cùng nhỏ khi chúng đi qua luồng khí thở [2]. Nghiên cứu đánh giá hiệu năng khẩu trang N95 chỉ ra rằng lực hút tĩnh điện đóng góp tới khoảng 1/3 (tương đương hơn 33%) tổng hiệu quả lọc của chiếc khẩu trang N95 được thử nghiệm [3]. Nhờ cơ chế bẫy bụi chủ động bằng điện tích này, khẩu trang N95 vừa duy trì được hiệu quả lọc rất cao vừa đảm bảo độ thông thoáng để người dùng hít thở dễ dàng hơn [2].

Tác động thực sự khi giặt khẩu trang với xà phòng và cồn

Khi người dùng giặt khẩu trang N95, các sợi lọc tiếp xúc trực tiếp với nước, dung dịch xà phòng hoặc cồn. Nghiên cứu công bố năm 2020 về các phương pháp khử nhiễm cho thấy cả hai hình thức xử lý bằng dung dịch xà phòng và cồn isopropyl đều gây ra sự suy giảm đáng kể điện tích tĩnh điện của lớp lọc [3]. Sự mất mát điện tích này kéo theo sự sụt giảm nghiêm trọng cả về hiệu quả lọc lẫn kết quả kiểm định độ kín vừa vặn định lượng (fit test) của khẩu trang [3].

Về mặt vật lý, khi môi trường tĩnh điện tiếp xúc với chất lỏng hoặc dung môi, điện tích tích tụ trên sợi lọc sẽ nhanh chóng bị tiêu biến hoặc trung hòa [2]. Nước xà phòng và cồn phá vỡ các bẫy điện tích vốn được lưu giữ trong vật liệu polymer, làm biến mất trường tĩnh điện cần thiết để bắt các hạt kích thước siêu nhỏ [3]. Khi lớp lọc tĩnh điện bị vô hiệu hóa, khẩu trang N95 chỉ còn giữ lại khả năng lọc cơ học thô sơ, khiến khả năng bảo vệ tụt dốc trầm trọng so với tiêu chuẩn ban đầu [3].

Cạm bẫy vô hình: Thở vẫn êm nhưng màng lọc đã hỏng

Một phát hiện đặc biệt nguy hiểm từ nghiên cứu năm 2020 là sự suy giảm chức năng lọc do mất điện tích tĩnh điện không đi kèm với bất kỳ sự thay đổi đáng kể nào về mức độ chênh lệch áp suất không khí (áp lực cản khi thở) [3].

Điều này có nghĩa là một chiếc khẩu trang N95 sau khi giặt xà phòng hoặc xịt cồn vẫn cho cảm giác hít thở nhẹ nhàng và thông thoáng y như trước [3]. Khi người dùng thực hiện thao tác kiểm tra độ kín thông thường bằng áp suất âm, họ hoàn toàn không thể nhận ra khẩu trang đã bị hỏng lớp lọc tĩnh điện [3]. Cảm giác "vẫn thở tốt, khẩu trang vẫn sạch sẽ" tạo ra một sự an tâm giả tạo vô cùng nguy hiểm, khiến người đeo vô tư tiếp xúc với khói bụi độc hại hoặc nguồn lây nhiễm trong khi lớp bảo vệ đã mất đi 1/3 hiệu lực vốn có [3].

Nước thông thường và mồ hôi: Khác biệt ra sao với dung dịch giặt?

Trong điều kiện sử dụng hàng ngày, khẩu trang cũng thường xuyên tiếp xúc với hơi ẩm và mồ hôi của người dùng. Theo lý thuyết lọc không khí, độ ẩm tích tụ sẽ làm tăng khả năng xuyên thấu của các hạt qua màng lọc, đặc biệt khi các khoảng trống giữa các sợi vải bị lấp đầy bởi chất lỏng [2]. Do đó, người dùng thường được khuyến cáo không nên đeo những chiếc khẩu trang đã ướt sũng mồ hôi [2]. Tiếp xúc với chất lỏng hoặc độ ẩm cao làm điện tích suy giảm nhanh chóng, khiến hiệu quả bảo vệ tụt giảm tạm thời [2].

Tuy nhiên, có sự khác biệt rõ rệt giữa việc giặt bằng hóa chất tẩy rửa so với việc tiếp xúc với hơi ẩm đơn thuần. Một nghiên cứu công bố năm 2020 về khẩu trang N95 bão hòa mồ hôi nhân tạo cho thấy: sau khi bị làm ẩm ướt nghiêm trọng bằng mồ hôi nhân tạo rồi để khô hoàn toàn, hiệu quả thu gom hạt của khẩu trang chứa vật liệu tĩnh điện vẫn duy trì ổn định về mặt thống kê, thậm chí cải thiện nhẹ [4]. Tương tự, một đánh giá tổng quan năm 2022 cũng ghi nhận điện tích có thể phục hồi trở lại sau khi lớp lọc khô ráo nếu không bị tổn hại bởi các dung dịch tẩy rửa hòa tan cấu trúc tích điện [2].

Dù vậy, điều này chỉ áp dụng cho mồ hôi hoặc hơi nước bốc hơi tự nhiên; việc giặt vò với xà phòng, nước giặt hoặc ngâm cồn vẫn là tác nhân trực tiếp phá hủy hoàn toàn điện tích bề mặt [3].

Sự khác biệt giữa N95 và KN95 khi xử lý làm sạch

Nhiều người thường nhầm lẫn khẩu trang N95 và KN95 là hoàn toàn tương đương khi tái sử dụng hoặc làm sạch. Tuy nhiên, các khảo sát thực nghiệm năm 2020 đã chỉ ra những khác biệt lớn về cấu trúc và khả năng duy trì đặc tính tĩnh điện giữa hai dòng sản phẩm này [5], [6].

Cụ thể, lớp lọc của khẩu trang N95 có độ dày gấp 8 lần và mật độ điện tích lưỡng cực ban đầu cao gấp 2 lần so với khẩu trang KN95 [5], [6]. Ở trạng thái nguyên bản chưa qua xử lý, hiệu quả lọc của N95 đạt 97,03%, trong khi KN95 đạt 87,76% [6]. Khi trải qua quá trình xử lý nhiệt ở 70 độ C trong 60 phút, mật độ điện tích lưỡng cực của N95 giảm về mức 12,48 microC/m2 nhưng hiệu quả lọc vẫn giữ vững ở mức 97,16% [6]. Ngược lại, mật độ điện tích của KN95 tụt mạnh xuống chỉ còn 1,48 microC/m2 và hiệu quả lọc sụt giảm còn 83,64% [6].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 cũng xác nhận mật độ điện tích lưỡng cực của cả N95 và KN95 đều sụt giảm ít nhất 50% ngay trong chu kỳ xử lý nhiệt đầu tiên [5]. Tuy nhiên, nhờ lớp lọc dày dặn hơn và cấu trúc sợi cơ học vượt trội, N95 vẫn duy trì được hiệu quả lọc trên 95% sau mỗi chu kỳ nhiệt 70 độ C, trong khi KN95 biến thiên thất thường từ 80% đến 97% [5]. Kết quả này chứng minh khẩu trang KN95 nhạy cảm hơn rất nhiều trước các tác động làm suy giảm điện tích so với N95 [5], [6].

Những sai lầm phổ biến khi tái sử dụng khẩu trang N95

Bên cạnh việc giặt bằng xà phòng hoặc dung dịch cồn, người dùng và các cơ sở y tế cũng từng cân nhắc một số biện pháp khử khuẩn khác trong giai đoạn khan hiếm trang thiết bị [3], [7]. Nghiên cứu năm 2021 về việc khử trùng khẩu trang N95 bằng bức xạ gamma ở liều lượng 25 kGy đã cho thấy bức xạ làm giảm đáng kể thế tĩnh điện và hiệu suất bắt giữ hạt, với mức suy giảm hiệu quả bắt hạt lớn nhất lên tới 40-50% đối với các hạt kích thước gần 200 nm [7].

Một sai lầm phổ biến khác là cố gắng tái sử dụng khẩu trang bằng cách kéo dài thời gian đeo. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kéo giãn liên tục dây đeo khi tháo ra và đeo lại nhiều lần gây ra sự suy giảm cơ học do hiện tượng mỏi đàn hồi của vật liệu dây đeo [3]. Sự suy giảm độ đàn hồi của dây đeo có thể gây hại cho độ kín khít của khẩu trang hơn cả nhiều quy trình khử nhiễm vật lý [3]. Khi dây đeo bị dão, không khí bẩn sẽ lọt qua các khe hở quanh viền mặt thay vì đi qua lớp màng lọc tĩnh điện [3].

Ai nên thận trọng và cách xử lý khẩu trang đúng chuẩn

Những người làm việc trong môi trường y tế tiếp xúc với nguồn lây mầm bệnh, công nhân làm việc trong môi trường nhiều bụi mịn công nghiệp, hoặc những người có bệnh lý hô hấp nền cần đặc biệt cẩn trọng. Tuyệt đối không sử dụng những chiếc khẩu trang N95 đã từng bị giặt qua nước, xà phòng hay xịt cồn [3].

Để sử dụng khẩu trang N95 an toàn và tối ưu:

  • Tuyệt đối không giặt khẩu trang bằng xà phòng, chất tẩy rửa hoặc ngâm tẩm cồn isopropyl [3].
  • Nếu khẩu trang bị ẩm do mồ hôi hoặc hơi thở trong quá trình sử dụng thông thường, hãy tháo ra và để ở nơi khô ráo, thoáng khí cho khô hoàn toàn trước khi tiếp tục dùng [2], [4].
  • Luôn kiểm tra độ đàn hồi của dây đeo và độ kín khít quanh sống mũi trước mỗi lần đeo; nếu dây đeo bị dão lỏng hoặc khẩu trang có dấu hiệu hỏng kết cấu cơ học, cần loại bỏ ngay lập tức [3].
  • Trường hợp có bệnh nền hô hấp hoặc cần sử dụng khẩu trang chuyên dụng trong môi trường phơi nhiễm cao, người dùng nên tham khảo ý kiến chuyên gia bảo hộ lao động hoặc nhân viên y tế để chọn thiết bị phù hợp.

Khẩu trang N95 bảo vệ đường thở hiệu quả phần lớn nhờ vào lớp màng lọc tích điện tĩnh điện vô hình [3], [2]. Hành động giặt khẩu trang bằng xà phòng hoặc cồn sẽ làm triệt tiêu nguồn điện tích này, biến một chiếc khẩu trang chuyên dụng thành một tấm chắn cơ học bị suy giảm chức năng nghiêm trọng [3]. Hãy sử dụng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất để bảo vệ lá phổi của bản thân một cách trọn vẹn nhất.