Uống nước cốt nhàu mỗi ngày có nguy cơ gây độc cho gan?

Nước cốt nhàu (Morinda citrifolia hay noni juice) là thức uống thảo dược phổ biến rộng rãi, được nhiều người sử dụng mỗi ngày với mong muốn nâng cao sức đề kháng và bồi bổ sức khỏe [4, 8]. Tuy nhiên, thông tin về các trường hợp viêm gan cấp sau khi uống nước nhàu khiến không ít độc giả hoang mang, lo lắng liệu việc bổ sung thức uống này đều đặn có biến thành con dao hai lưỡi làm suy giảm chức năng gan hay không.

Thực tế, các cơ quan an toàn thực phẩm lớn trên thế giới vẫn xếp nước nhàu vào nhóm thực phẩm an toàn đối với phần đông người trưởng thành [1, 2, 3]. Dù vậy, các bằng chứng y khoa cũng ghi nhận một số ca tổn thương gan cấp tính cá biệt và độc tính mạn tính trên động vật thực nghiệm khi dùng liều lượng không phù hợp [4, 5, 7, 8].

Nước cốt nhàu và nghi vấn độc tính trên gan: Bắt đầu từ đâu?

Nhàu là loài cây thuộc họ cà phê (Rubiaceae), có lịch sử sử dụng lâu đời như một cây thuốc cổ truyền tại các quốc gia châu Á và quần đảo Polynesia hơn 2000 năm qua [6, 8]. Từ thập niên 1990, các sản phẩm thương mại chiết xuất từ quả nhàu bắt đầu được phân phối toàn cầu, đặc biệt là tại Mỹ và châu Âu ^[1]. Năm 2003, Ủy ban châu Âu (European Commission) đã chính thức công nhận nước cốt quả nhàu là thực phẩm mới (Novel Food) [3, 8].

Tuy nhiên, song hành cùng làn sóng tiêu thụ rộng rãi là sự xuất hiện của các báo cáo lâm sàng ghi nhận tình trạng tổn thương gan ở một số cá nhân sử dụng nước cốt nhàu thường xuyên [4, 7, 8]. Một số chuyên gia đưa ra giả thuyết rằng các hợp chất anthraquinone có trong quả nhàu có thể liên quan tới phản ứng gây độc cho tế bào gan [2, 4, 5]. Điều này buộc các nhà khoa học và cơ quan quản lý y tế phải tái thẩm định toàn diện mức độ an toàn của loại nước uống này ^[1].

Cơ chế tác động: Hợp chất Anthraquinone thực sự gây hại hay vô can?

Trọng tâm của các tranh luận khoa học xoay quanh hoạt chất anthraquinone – thành phần có mặt trong hạt, vỏ và thịt quả nhàu [2, 5]. Trong y học, một số dẫn xuất anthraquinone từ thảo dược từng bị nghi ngờ có khả năng khử thành gốc tự do anthrone phản ứng, từ đó gây nhiễm độc tế bào gan ^[2].

Trái lại, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2006 chỉ ra rằng hàm lượng anthraquinone thực tế trong quả nhàu quá nhỏ để có thể tạo ra ý nghĩa về mặt độc tính học ^[2]. Ngoài ra, cấu trúc hóa học của anthraquinone trong quả nhàu không có khả năng bị khử thành các gốc tự do anthrone gây độc như các thảo dược từng ghi nhận trước đó ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2017 trên động vật lại ghi nhận anthraquinone ở hạt và vỏ quả nhàu có hoạt tính kích thích enzym quinone reductase mạnh gấp 40 lần l-sulforaphane, khiến cơ chế gây độc thực tế vẫn còn nhiều điểm chưa thể kết luận chắc chắn ^[3].

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Nước nhàu an toàn ở mức liều chuẩn

Để làm rõ nghi vấn, các thử nghiệm độc tính nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã được triển khai nhằm loại bỏ các yếu tố gây nhiễu từ các sản phẩm thương mại ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào gan người HepG2 và thử nghiệm độc tính bán mạn tính đường uống trên chuột cống trắng giống Sprague-Dawley (SD) ^[4]. Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy bột thịt quả nhàu lọc đông khô không hề làm giảm tỷ lệ sống của tế bào gan HepG2, đồng thời không kích thích hiện tượng tích lũy lipid trung tính hay gây bệnh phospholipid nội bào ^[4].

Khi tiến hành thử nghiệm độc tính bán mạn tính trên chuột SD, các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ thay đổi mô bệnh học nào hoặc bằng chứng về mối liên hệ đáp ứng - liều lượng trong các chỉ số huyết học và hóa sinh lâm sàng, bao gồm cả các xét nghiệm chức năng gan ^[4]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của bột thịt quả nhàu đông khô được xác định là lớn hơn 6,86 g/kg thể trọng chuột, tương đương khoảng 90 ml nước cốt quả nhàu/kg thể trọng ^[4]. Các dữ liệu này củng cố kết luận rằng việc tiêu thụ nước cốt quả nhàu thông thường khó có khả năng gây ra tác dụng bất lợi cho gan ^[4].

Đồng thuận với quan điểm trên, nghiên cứu năm 2006 cũng phân tích các dữ liệu đo lường chức năng gan trong nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn trên người sử dụng nước ép Tahitian Noni Juice, bên cạnh các thử nghiệm độc tính bán cấp và bán mạn tính trên động vật ^[2]. Kết quả không tìm thấy bằng chứng về tổn thương gan ngay cả khi dùng liều cao gấp nhiều lần so với liều lượng ghi nhận ở các ca bệnh báo cáo rải rác ^[2].

Những ca lâm sàng thực tế: Mối nguy đến từ cơ địa hay liều lượng?

Dù các nghiên cứu an toàn cho kết quả khả quan, y văn thế giới vẫn ghi nhận các ca tổn thương gan do dùng nước cốt nhàu, phản ánh hiện tượng tổn thương gan do thảo dược (herb-induced liver injury) [4, 7, 8].

Năm 2005, một báo cáo công bố hai trường hợp nhiễm độc gan cấp tính ^[5]. Ca đầu tiên là nam bệnh nhân 29 tuổi, từng có tiền sử viêm gan do độc tính liên quan đến liều nhỏ paracetamol, đã tiến triển thành suy gan bán cấp sau khi uống 1,5 lít nước cốt nhàu liên tục trong 3 tuần, dẫn đến tình trạng bắt buộc phải ghép gan cấp cứu ^[5]. Ca thứ hai là một phụ nữ 62 tuổi không có tiền sử bệnh gan, xuất hiện một đợt viêm gan cấp tự giới hạn sau khi uống 2 lít nước cốt nhàu trong hơn 3 tháng; bệnh nhân này đã hồi phục tự nhiên sau khi ngừng sử dụng ^[5].

Cũng trong năm 2005, y văn ghi nhận ca viêm gan cấp tính ở một nam bệnh nhân 45 tuổi có tiền sử hoàn toàn khỏe mạnh, không dùng thuốc định kỳ ^[6]. Người này nhập viện với chỉ số men gan transaminase và lactate dehydrogenase tăng rất cao sau khi uống nước cốt nhàu đều đặn suốt 3 tuần vì mục đích "phòng ngừa bệnh tật" ^[6]. Kết quả sinh thiết gan đã xác nhận nghi vấn độc tính do thảo dược ^[6]. Sau khi dừng uống nước nhàu, nồng độ men gan của người này hạ nhanh chóng và trở về giới hạn bình thường sau 1 tháng ^[6].

Năm 2013, một báo cáo khác mô tả trường hợp người phụ nữ 38 tuổi bị tổn thương gan cấp tính thể hủy hoại tế bào gan nghiêm trọng sau khi uống nước cốt nhàu trong bối cảnh đang điều trị thuốc chống co giật phenobarbital kéo dài 9 tháng ^[7]. Bệnh nhân được chỉ định dừng cả hai sản phẩm và điều trị bằng corticosteroid, sau 5 tháng đã hồi phục hoàn toàn ^[7]. Báo cáo này cũng tổng kết rằng thời điểm đó đã có 7 trường hợp tổn thương gan liên quan đến nước cốt nhàu được ghi nhận rải rác trên thế giới ^[7].

Độc tính mạn tính trên động vật khi dùng liều cao kéo dài

Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên chuột nhắt cái kéo dài 6 tháng đã so sánh độc tính mạn tính của dịch chiết nước từ quả nhàu và lá nhàu ăn được ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả ở liều cao tương đương 2 mg/ml nước uống gây ra tác động độc tính mạn tính rõ rệt ^[3].

Cụ thể, chuột ở nhóm liều cao này bị thoái hóa mô học gan (hoại tử tế bào gan), giảm chiều dài gan, tăng mạnh chỉ số tổn thương gan AST (aspartate aminotransferase), sụt giảm nồng độ albumin máu, cùng các biểu hiện bệnh lý như giảm hoạt động, chải chuốt quá mức, mắt trũng sâu, tư thế gù lưng và tỷ lệ tử vong lên tới 40% chỉ trong vòng 3 tháng đầu ^[3]. Ngược lại, chiết xuất từ lá nhàu ở cả hai mức liều thử nghiệm đều không gây ra độc tính nào quan sát được ^[3].

Nhìn nhận từ các cơ quan quản lý: Lợi ích và giới hạn bằng chứng

Nước cốt quả nhàu được quảng bá với rất nhiều công dụng hỗ trợ điều trị, thậm chí có tuyên bố còn gán cho thức uống này khả năng bảo vệ gan [3, 8]. Tuy nhiên, các nghiên cứu tổng quan khẳng định rằng dù có một số thử nghiệm in vitro và một phần in vivo cho thấy các tiềm năng sinh học, nhưng dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ trên người nhìn chung vẫn còn thiếu thốn ^[1]. Mức độ phù hợp thực tế của các nghiên cứu dược lý này trên lâm sàng hiện vẫn chưa thực sự rõ ràng ^[1].

Về tính an toàn, Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) sau khi tái thẩm định các báo cáo đã đưa ra quan điểm không tìm thấy mối liên hệ nhân quả rõ ràng giữa việc tiêu thụ nước cốt nhàu và các tác động bất lợi trên gan ^[1]. Dù vậy, cơ quan này vẫn khuyến cáo cần tiếp tục giám sát tình hình và duy trì sự cảnh giác đối với các trường hợp nhạy cảm ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng nước cốt nhàu?

Từ các bằng chứng và báo cáo trường hợp lâm sàng hiện có, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người có tiền sử bệnh gan hoặc tổn thương gan trước đó: Bệnh nhân từng bị suy giảm chức năng gan do thuốc (như paracetamol) có nguy cơ diễn tiến nặng hơn khi dùng thêm các thảo dược đậm đặc ^[5].
• Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Người đang điều trị các thuốc dài ngày, điển hình như thuốc chống co giật phenobarbital, không nên tự ý dùng đồng thời nước cốt nhàu vì có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gan do tương tác thuốc ^[7].
• Phụ nữ mang thai: Nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống mang thai cho thấy việc phơi nhiễm với dịch chiết nước quả nhàu (7, 30, 300 mg/kg) hoặc nước cốt nhàu Tahitian Noni Juice (0,4, 2, 20 mL/kg) từ ngày 7 đến ngày 15 thai kỳ tuy không gây độc cho chuột mẹ nhưng đã làm chậm quá trình cốt hóa xương ở thai nhi ^[8]. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng các sản phẩm từ quả nhàu ^[8].

Hướng dẫn sử dụng nước cốt nhàu an toàn

Để việc sử dụng nước cốt nhàu không trở thành mối nguy cho lá gan, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát rủi ro:

• Dùng đúng liều lượng vừa phải: Tuyệt đối không lạm dụng uống liên tục lượng lớn (như hàng lít nước cốt trong thời gian ngắn) theo các lời đồn thổi trên mạng ^[5].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi quá mức, chán ăn, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, cần ngưng uống nước nhàu ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan [4, 7].
• Không tự ý kết hợp: Tránh pha trộn hoặc uống nước nhàu cùng lúc với các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính mà không có chỉ định chuyên môn ^[7].
• Chọn sản phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa: Tránh dùng các chế phẩm thủ công không kiểm soát được tạp chất từ hạt hoặc vỏ chưa qua xử lý chuẩn hóa ^[3].

Nước cốt nhàu về cơ bản được công nhận là an toàn đối với đa số người khỏe mạnh khi sử dụng ở mức độ thực phẩm thông thường. Dẫu vậy, nguy cơ tổn thương gan vẫn có thể xảy ra trên những cá nhân có cơ địa nhạy cảm, người có bệnh nền gan, phụ nữ mang thai hoặc do việc sử dụng quá liều, tương tác thuốc. Tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ thảo dược đậm đặc nào là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe dài lâu.