Nhiều người cho rằng chế độ ăn keto giúp cơ thể đốt mỡ liên tục, từ đó tăng sức bền cho người làm việc nặng nhọc. Quan niệm này bắt nguồn từ việc mỡ là nguồn dự trữ năng lượng dồi dào hơn đường bột rất nhiều [1]. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này vào thực tế lao động thể lực lại phức tạp hơn thế.

Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy keto giúp người lao động bền sức hơn bình thường. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu thực hiện trên vận động viên hoặc động vật, kết quả cho thấy hiệu suất vận động không tăng hoặc thậm chí suy giảm khi vận động nặng [2], [3], [4].

Nguồn năng lượng: Mỡ dự trữ so với glycogen

Cơ thể người lưu trữ carbohydrate rất hạn chế, chỉ khoảng 5 g glucose trong máu, 100 g glycogen ở gan và 500 g trong cơ bắp [1]. Ngược lại, một người bình thường chứa khoảng 10 kg mỡ dự trữ, tương đương năng lượng chạy hơn 30 cuộc đua marathon [1].

Chế độ ăn keto ép gan chuyển hóa chất béo thành thể ketone để cung cấp năng lượng thay thế đường [1], [3]. Tuy nhiên, tiềm năng về mặt chuyển hóa chất béo không đồng nghĩa với việc nâng cao hiệu suất thực tế [4].

Bằng chứng nghiên cứu trên người: Có tăng sức bền?

Một nghiên cứu năm 1980 theo dõi 6 người béo phì ăn kiêng hạn chế calo dạng keto bổ sung protein (1,2 g protein/kg) trong 6 tuần [5]. Thời gian đi bộ đến kiệt sức giảm còn 80% ở tuần đầu, nhưng tăng lên 155% ở tuần thứ 6 [5]. Tỷ số hô hấp (RQ) hạ từ 0,76 xuống 0,66, cho thấy lipid trở thành nguồn nhiên liệu chính và mức glycogen cơ được duy trì sau hơn 4 giờ đi bộ dốc [5]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên nhóm nhỏ người béo phì ở cường độ vận động trung bình [5].

Năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo mù đôi trên 12 vận động viên đạp xe tăng dần cường độ đến kiệt sức sau khi dùng ketone ester hoặc đồ uống đối chứng [2]. Uống ketone ester làm tăng nồng độ D-beta-hydroxybutyrate từ 0,2 lên 3,7 mM/L, hạ pH máu xuống 7,37 và bicarbonate xuống 18,5 mM/L [2]. Người tham gia phải tăng thông khí sớm hơn ở mức công suất thấp hơn 22 W để bù trừ toan hóa, và kết quả hiệu suất vận động không có sự khác biệt giữa hai nhóm [2]. Một số tổng quan cũng chỉ ra tình trạng dùng chất bổ sung ketone không làm tăng hiệu suất hoặc làm suy giảm khả năng thi đấu [4].

Thử nghiệm trên động vật: Tác động đến cơ bắp và tim mạch

Một nghiên cứu năm 2021 thực hiện trên chuột cái áp dụng chế độ ăn keto chứa 90% calo từ chất béo trong 5 tuần [3]. Kết quả cho thấy chuột ăn keto không cải thiện thời gian chạy bộ gắng sức so với nhóm ăn thức ăn thông thường [3].

Chuột ăn keto bị tăng cân, tích tụ khối mỡ và tăng nồng độ triglyceride ở tim và gan [3]. Đồng thời, lượng glycogen trong cơ bắp và gan sụt giảm đáng kể [3]. Chế độ này còn làm giảm biểu hiện các gen tham gia oxy hóa glucose và ketone, đồng thời tăng gen chuyển hóa lipid tại tim [3].

Đặc thù của lao động thể lực nặng

Lao động nặng thường đòi hỏi mang vác hoặc nâng giữ vật nặng lặp đi lặp lại. Một nghiên cứu năm 2015 trên 15 nam thanh niên cho thấy thời gian duy trì cầm nắm tải trọng tối đa giảm đi khi tải trọng tăng từ 15% lên 60% sức mang tối đa, hoặc khi nâng cao trọng tâm vật [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2016 trên 14 binh sĩ thực hiện nâng vác vật nặng từ 17,5 đến 37,5 kg xác nhận thời gian duy trì tỷ lệ nghịch với khối lượng tải [7]. Mức tiêu thụ oxy tương đối không thay đổi theo khối lượng vác [7]. Các công việc dùng sức cơ bắp cường độ cao đòi hỏi huy động năng lượng nhanh, vốn phụ thuộc nhiều vào con đường phân giải glycogen thay vì oxy hóa mỡ chậm rãi.

Điều nghiên cứu chưa trả lời được

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp chế độ ăn keto trên công nhân hoặc người lao động tay chân dài ngày. Đa phần tài liệu chỉ nghiên cứu vận động viên chạy bộ, đạp xe hoặc người béo phì tập thích nghi [2], [5], [4].

Nghiên cứu cũng chưa làm rõ tác động dài hạn của keto đối với nguy cơ chấn thương cơ xương khớp khi làm việc nặng. Sự thay đổi khả năng tập trung tinh thần trong ca làm việc dài của người lao động khi thiếu hụt carb cũng chưa được chứng minh đầy đủ.

Ai nên thận trọng với chế độ keto?

Người làm công việc mang vác nặng, đòi hỏi bộc phát lực tức thì không nên vội vã cắt giảm toàn bộ đường bột. Việc thiếu hụt glycogen có thể làm giảm khả năng chịu lực của cơ bắp và dẫn tới kiệt sức sớm [3].

Người có bệnh lý về gan, tim mạch, chuyển hóa lipid hoặc bệnh lý hô hấp cần hết sức thận trọng [2], [3], [8]. Trạng thái nhiễm toan ketone nhẹ buộc hệ hô hấp phải tăng thông khí để bù trừ, gây thêm gánh nặng thể chất [2]. Người lao động có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Áp dụng thực tế cho người lao động

Thay vì cắt bỏ carbohydrate cực đoan, người lao động chân tay cần một chế độ ăn cân bằng các nhóm chất. Năng lượng từ carbohydrate phức hợp giúp bổ sung lượng glycogen dự trữ cần thiết trong cơ bắp và gan cho các công việc mang vác nặng [1], [3].

Việc phân bổ thời gian nghỉ ngơi hợp lý và điều chỉnh khối lượng mang vác phù hợp thể lực là yếu tố cốt lõi giúp kéo dài sức bền và phòng tránh chấn thương, thay vì trông cậy vào việc đổi nguồn nhiên liệu sang keto [6], [7].