Nhiều gia đình Việt Nam gần đây tìm kiếm các loại dầu ăn thực vật tự nhiên để thay thế mỡ động vật nhằm bảo vệ tim mạch. Trong đó, dầu hạt sở (chiết xuất từ hạt cây sở, thuộc chi Camellia) được truyền tai là giải pháp giúp làm sạch lòng mạch và hạ mỡ máu nhanh chóng.

Các bằng chứng khoa học cho thấy dầu hạt sở chứa tỷ lệ lớn axit béo không bão hòa đơn và các hoạt chất sinh học có lợi. Loại dầu này hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu, giảm các yếu tố viêm liên quan đến biến chứng tim mạch, nhưng không phải là thuốc hạ mỡ máu tức thì.

Dầu hạt sở chứa những thành phần gì?

Cây sở (Camellia oleifera) là loài thực vật có hạt chứa hàm lượng dầu dồi dào. Nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng phương pháp ép hạt sở ở 140 độ C đạt hiệu suất thu hồi dầu là 21,67% [1]. Phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) xác định được 7 thành phần axit béo trong dầu hạt sở, trong đó axit oleic chiếm tỷ lệ cao nhất với 71,03% [1]. Hoạt tính chống oxy hóa của loại dầu này được đánh giá qua thử nghiệm DPPH với chỉ số IC50 đạt 265,8 mg/mL, dù dầu không thể hiện khả năng ức chế đối với 4 chủng vi khuẩn thông thường [1].

Bên cạnh axit béo chưa bão hòa đơn tương tự như dầu ô liu [2], hạt sở còn rất giàu saponin nhóm triterpene dạng oleanane [3]. Hơn 70 loại saponin tự nhiên đã được phân lập từ hạt chi Camellia, mang lại nhiều hoạt tính sinh học như điều hòa hệ tiêu hóa, chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ hạ lipid máu [3]. Bã hạt sở sau khi ép dầu còn là nguồn chất xơ hòa tan tiềm năng, có thể lên men bằng nấm thoái hóa cellulose YC49 để tăng khả năng hấp phụ cholesterol, ức chế enzyme lipase tụy và gắn kết axit mật trong các thử nghiệm in vitro [4].

Cơ chế tác động đến mỡ máu theo khoa học

Dầu hạt sở tác động đến quá trình chuyển hóa chất béo trong cơ thể thông qua nhiều con đường sinh học khác nhau.

Đầu tiên, hàm lượng axit oleic dồi dào trong dầu giúp cơ thể hạn chế tích tụ mỡ thừa ở các mô nội tạng và kiểm soát nồng độ lipoprotein xấu [2]. Khi đi vào cơ thể, dầu hạt sở còn điều hòa quá trình chuyển hóa axit amin chuỗi nhánh (BCAA) gồm isoleucine, leucine và valine [5]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy việc bổ sung dầu hạt sở ức chế sự biểu hiện quá mức của các gen PPAR-gamma liên quan mật thiết đến nồng độ BCAA và mỡ máu cao, đồng thời can thiệp vào quá trình chuyển hóa axit arachidonic và sinh tổng hợp steroid [5].

Ở cấp độ tế bào gan, các hợp chất saponin đặc hiệu từ hạt sở thể hiện khả năng ức chế sinh tổng hợp mỡ. Thử nghiệm năm 2018 trên dòng tế bào gan HepG2 phát hiện hoạt chất oleiferasaponin A2 phân lập từ bã hạt sở có thể ức chế quá trình tổng hợp axit béo thông qua việc giảm đáng kể biểu hiện của protein SREBP-1c và FAS [6]. Ngược lại, hoạt chất này kích thích quá trình beta-oxy hóa để tiêu hủy axit béo bằng cách tăng cường biểu hiện của các protein ACOX-1 và CPT-1 [6].

Các bằng chứng trên mô hình động vật

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã kiểm chứng tác động thực tế của dầu hạt sở trên động vật thí nghiệm có chế độ ăn giàu chất béo.

Năm 2016, một nghiên cứu trên chuột đối chứng so sánh chế độ ăn chứa dầu hạt sở với chế độ ăn bình thường và chế độ ăn giàu chất béo chứa dầu đậu nành hoặc dầu ô liu [2]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt đáng kể về lượng thức ăn tiêu thụ và mức tăng cân giữa các nhóm chuột [2]. Tuy nhiên, khẩu phần chứa dầu hạt sở đã ức chế sự gia tăng trọng lượng mỡ mào tinh hoàn tương đương với dầu ô liu [2]. Đồng thời, sự gia tăng cholesterol xấu (LDL) bị ức chế rõ rệt ở nhóm dùng dầu hạt sở tương tự như nhóm dầu ô liu [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 tiến hành trên chuột đực C57BL/6J được nuôi bằng chế độ ăn giàu chất béo trong 30 ngày [5]. Nhóm chuột được bổ sung dầu hạt sở (Camellia oleifera) đường uống đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể các chỉ số cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và cholesterol xấu (LDL), trong khi chỉ số cholesterol tốt (HDL) tăng lên [5]. Nồng độ các axit amin chuỗi nhánh isoleucine, leucine và valine ở nhóm này cũng được giữ ở mức tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh thay vì tăng vọt như nhóm ăn nhiều mỡ [5].

Thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ra điều gì?

Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người giúp làm rõ giá trị thực tiễn của dầu hạt sở đối với người bị rối loạn lipid máu.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, làm mù đơn công bố năm 2016 được thực hiện trên 50 phụ nữ bị tăng cholesterol máu [7]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 25 người sử dụng chế độ ăn giàu dầu hạt sở và 25 người sử dụng chế độ ăn nấu bằng dầu đậu nành trong 3 bữa ăn mỗi ngày (tổng lượng dầu 45 mL/ngày), kéo dài suốt 8 tuần [7].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy nhóm dùng dầu hạt sở giảm đáng kể 11,2% nồng độ malondialdehyde (chỉ số thể hiện mức độ stress oxy hóa, P < 0,001) trong khi nồng độ glutathione không biến động lớn [7]. Đặc biệt, lượng LDL-C bị oxy hóa (oxLDL-C - dạng mỡ máu gây tổn thương thành mạch) giảm 8,7% so với nhóm dùng dầu đậu nành (P < 0,001) [7]. Chỉ số viêm hs-CRP (high-sensitivity C-reactive protein) cũng giảm 12,3% (P < 0,001), dù các cytokine khác như TNF-alpha và IL-6 chưa cho thấy sự khác biệt đáng kể [7]. Điều này chứng minh dầu hạt sở có khả năng giảm stress oxy hóa và kháng viêm ở người bệnh tăng mỡ máu [7].

Hiểu lầm thường gặp về dầu hạt sở

Nhiều người lầm tưởng rằng uống dầu hạt sở trực tiếp hoặc dùng càng nhiều thì mỡ máu càng nhanh hạ. Thực chất, dầu hạt sở vẫn là chất béo cung cấp năng lượng. Việc lạm dụng quá nhiều dầu ăn trong ngày mà không cắt giảm các nguồn calo khác sẽ dẫn đến dư thừa năng lượng, gây tăng cân và gián tiếp làm nặng thêm tình trạng rối loạn mỡ máu.

Một nhầm lẫn khác là xem dầu hạt sở như thuốc điều trị thay thế hoàn toàn đơn thuốc tây y. Dầu hạt sở chỉ là thực phẩm hỗ trợ cải thiện tình trạng oxy hóa lipid và hỗ trợ cân bằng mỡ máu [7]. Các hợp chất saponin phân lập có tác dụng mạnh trên tế bào gan thường nằm lại trong bã hạt sau khi ép dầu và mới chỉ được thử nghiệm ở mức độ ống nghiệm [3], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang thừa cân, béo phì cần tính toán kỹ lượng calo từ dầu hạt sở vào khẩu phần hàng ngày, tránh việc bổ sung thêm dầu mà không giảm bớt chất béo bão hòa từ thịt động vật.

Bệnh nhân đang điều trị rối loạn mỡ máu nặng bằng thuốc kê đơn không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống dầu hạt sở. Mọi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống của người có bệnh nền tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn.

Hướng dẫn sử dụng dầu hạt sở đúng cách

Để tận dụng tối đa lợi ích của dầu hạt sở, người nội trợ nên sử dụng loại dầu này thay thế cho mỡ động vật hoặc các loại dầu giàu chất béo bão hòa trong nấu nướng hàng ngày.

  • Liều lượng: Mức dùng dầu được nghiên cứu lâm sàng trên người là khoảng 45 mL mỗi ngày, chia đều cho 3 bữa ăn chính [7].
  • Cách chế biến: Với hàm lượng axit oleic cao (71,03%), dầu hạt sở tương đối ổn định với nhiệt độ [1]. Tuy nhiên, nên ưu tiên dùng dầu cho các món trộn salad, xào nhanh hoặc thêm vào món ăn sau khi tắt bếp để bảo tồn các vi chất chống oxy hóa tự nhiên.
  • Kết hợp: Chế độ ăn dùng dầu hạt sở cần đi kèm với việc bổ sung rau xanh, chất xơ hòa tan và hạn chế đường tinh luyện, thịt mỡ để đạt hiệu quả tối ưu trong kiểm soát lipid máu.

Dầu hạt sở là nguồn chất béo thực vật lành mạnh, giàu axit oleic và chất chống oxy hóa giúp hỗ trợ bảo vệ tim mạch và giảm stress oxy hóa [7], [1]. Tuy nhiên, đây là giải pháp bổ trợ trong lối sống chứ không thể thay thế phác đồ y khoa toàn diện.