Nhiều người Việt chuộng trồng và chế biến rau mì chính (còn gọi là lá chaya) trong bữa ăn gia đình nhờ vị ngọt tự nhiên, dễ sống. Tuy nhiên, những người có tiền sử sỏi đường tiết niệu thường băn khoăn liệu loại rau này có chứa nhiều oxalat gây kết tụ sỏi canxi oxalat hay không.
Hiện tại, các nghiên cứu chưa công bố nồng độ oxalat hòa tan chi tiết trong rau mì chính; dù vậy, người có cơ địa lắng đọng tinh thể cần hết sức cẩn trọng với các hợp chất tự nhiên trong loại rau này và luôn phải nấu chín kỹ trước khi dùng [3, 7].
Bệnh sỏi thận canxi oxalat và gánh nặng chuyển hóa
Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu rất phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số trên thế giới [1]. Trong số các dạng sỏi ghi nhận được, sỏi hình thành từ canxi oxalat chiếm tỷ lệ áp đảo [1]. Khoảng 75% các ca sỏi thận ở người lớn có thành phần chính là canxi oxalat [2]. Một nghiên cứu phân tích ở 135 bệnh nhi bị sỏi tiết niệu cũng chỉ ra rằng canxi oxalat là thành phần chính chiếm 73% các viên sỏi [3].
Cơ chế tạo sỏi bắt nguồn từ tình trạng quá bão hòa nước tiểu với canxi oxalat, kích thích sự kết tủa của các tinh thể khoáng [1]. Khi cơ thể hấp thu hoặc tự tổng hợp quá nhiều oxalat, nồng độ oxalat niệu tăng cao (hyperoxaluria) trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu tạo sỏi [2]. Thậm chí, độ bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu có thể nhạy cảm với sự gia tăng oxalat niệu gấp tới 23 lần so với sự thay đổi của canxi niệu [1]. Sau một lần mắc sỏi thận ban đầu, người bệnh có tới 50% nguy cơ tái phát viên sỏi thứ hai trong vòng 7 năm nếu không can thiệp phòng ngừa [2].
Oxalat từ chế độ ăn đi vào cơ thể như thế nào?
Cơ thể con người không sở hữu các enzyme nội sinh để trực tiếp chuyển hóa hoặc phân hủy ion oxalat [2]. Do đó, lượng oxalat đưa vào qua đường ăn uống sẽ được hấp thu qua niêm mạc ruột và đào thải qua đường tiết niệu [5, 6]. Nồng độ oxalat bài tiết trong nước tiểu phụ thuộc trực tiếp vào lượng oxalat nạp vào bữa ăn, tỷ lệ hấp thu tại ruột non, lượng canxi cùng các khoáng chất dung nạp đồng thời [1].
Nếu chế độ dinh dưỡng chứa quá nhiều oxalat, tình trạng tinh thể lắng đọng không chỉ dừng lại ở việc tạo sỏi [4]. Lượng tinh thể canxi oxalat dư thừa tích tụ trong nhu mô thận còn có thể gây tắc nghẽn ống thận, hoại tử tế bào biểu mô, viêm mô kẽ và dẫn tới tổn thương thận cấp tính hoặc bệnh thận lắng đọng canxi (nephrocalcinosis) [4]. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn oxalat từ thực vật là nguyên tắc dinh dưỡng tối quan trọng cho người bệnh thận [2, 5].
Dữ liệu khoa học về cây rau mì chính (chaya)
Rau mì chính có tên khoa học là Cnidoscolus aconitifolius, một loài cây bụi thuộc chi Cnidoscolus có nguồn gốc từ vùng Trung Mỹ [3, 7]. Trong y học dân gian, loài thực vật này thường được dùng như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng [5]. Nhiều nghiên cứu hiện đại đã thăm dò đặc tính của chiết xuất lá cây này đối với thận và gan [3, 7].
Một nghiên cứu trên mô hình chuột bị gây độc thận bằng DMN cho thấy chiết xuất lá rau mì chính giúp giảm nồng độ MDA và phục hồi các chất chống oxy hóa nội sinh như GSH, CAT, SOD, GST [6]. Hiệu quả bảo vệ mô thận này được cho là liên quan đến các hợp chất phenolic và flavonoid có khả năng trung hòa gốc tự do [6]. Nghiên cứu tổng quan cũng ghi nhận các chiết xuất từ lá cây thể hiện tiềm năng hạ huyết áp, giảm đường huyết ở chuột đái tháo đường và không gây độc trên tế bào gan thận nuôi cấy [5].
Cảnh báo độc tính và khoảng trống bằng chứng về oxalat
Mặc dù có tiềm năng chống oxy hóa, dữ liệu khoa học về mức độ an toàn của chiết xuất rau mì chính vẫn còn nhiều hạn chế [6]. Thử nghiệm đường uống trên chuột cống cho thấy độc tính cấp thấp ở liều lên tới 5.000 mg/kg [6]. Tuy nhiên, chiết xuất lá cây lại cho thấy độc tính đáng kể khi thử nghiệm trên ấu trùng tôm tẩm Artemia salina với nồng độ gây chết trung bình LC50 là 74,34 microg/mL [6].
Điều quan trọng nhất là các nghiên cứu được trích dẫn chưa công bố số liệu định lượng cụ thể về nồng độ oxalat hòa tan trong lá rau mì chính. Việc thiếu hụt dữ liệu phân tích hóa học này đồng nghĩa với việc chưa thể xác nhận mức an toàn tuyệt đối của rau mì chính đối với nguy cơ kết tụ canxi oxalat đường niệu. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp ngoài da với gai của các loài cùng chi Cnidoscolus (như C. texanus) từng ghi nhận các ca tổn thương da liễu nghiêm trọng như ngứa ngáy, mề đay, phù nề và ban đỏ [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau mì chính
Một hiểu lầm phổ biến là xem rau mì chính như một loại "thuốc nam" có thể sắc uống sống hoặc xay sinh tố để chữa bệnh sỏi thận và hạ đường huyết. Đây là thói quen tai hại. Các nghiên cứu đều lưu ý việc sử dụng các bộ phận của cây thuộc chi này chỉ có thể an toàn khi đã trải qua các phương pháp chuẩn bị và chế biến thích hợp [6].
Ăn sống lá chaya có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và nguy cơ ngộ độc tự nhiên. Thêm vào đó, việc suy diễn tác dụng bảo vệ mô thận trên động vật thành khả năng "bào mòn" hay "làm tan sỏi canxi oxalat" ở người là hoàn toàn sai lệch [3, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rau mì chính có thể điều trị khỏi sỏi thận [3, 7].
Ai nên thận trọng khi dùng rau mì chính?
Nhóm người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat, người bị suy giảm chức năng thận mạn tính hoặc có chỉ số toan hóa nước tiểu cao cần đặc biệt thận trọng [1, 2]. Nước tiểu có tính axit cùng sự gia tăng đồng thời của canxi niệu và oxalat niệu là môi trường thúc đẩy sỏi canxi oxalat phát triển mạnh mẽ [3].
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cũng thường được khuyến cáo hạn chế dung nạp các chất điện giải và oxalat từ thực vật [7]. Do chưa rõ nồng độ oxalat hòa tan thực tế trong rau mì chính, người bệnh thận không nên ăn loại rau này thường xuyên hoặc dùng với lượng lớn. Phụ nữ có thai, người có bệnh nền nặng đang dùng thuốc điều trị cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa loại rau này vào thực đơn gia đình [5].
Áp dụng thực tế để kiểm soát oxalat và phòng sỏi
Để kiểm soát nguy cơ sỏi thận mà vẫn duy trì chế độ ăn đa dạng, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc dinh dưỡng đã được chứng minh. Bệnh nhân có cơ địa sỏi được khuyên nên áp dụng chế độ ăn ít đạm động vật, giảm muối natri, hạn chế thực phẩm quá giàu oxalat và tiêu thụ lượng canxi vừa phải [7].
Khi lựa chọn các nguồn thực phẩm thay thế từ thực vật, cần nắm rõ thành phần dinh dưỡng. Đơn cử như với các loại sữa hạt, nồng độ oxalat rất cao trong sữa hạnh nhân và hạt điều, trong khi sữa yến mạch, sữa đậu nành, sữa gạo và macadamia có các chỉ số tương đồng hơn với sữa bò thông thường, riêng sữa dừa không phát hiện nồng độ oxalat [7].
Nếu sử dụng rau mì chính, bắt buộc phải nấu chín kỹ bằng cách luộc hoặc nấu canh trong thời gian vừa đủ, tuyệt đối không ăn sống hay uống nước ép tươi [6]. Khi chế biến, nên nấu với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ uống nhiều nước trong ngày để làm loãng nước tiểu và giảm độ bão hòa của các tinh thể khoáng chất [1].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tiết niệu
Rau mì chính là một loại rau ăn lá có giá trị dinh dưỡng nhất định và thể hiện tiềm năng chống oxy hóa trong các mô hình thí nghiệm động vật [3, 7]. Tuy vậy, do chưa có số liệu đo lường nồng độ oxalat chính xác, người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat không nên lạm dụng loại rau này [3, 5].
Một chế độ ăn uống lành mạnh, kiểm soát tốt lượng natri, bổ sung đủ nước và tuân thủ chặt chẽ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa luôn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ hệ tiết niệu.
