Lời đồn về bài thuốc hạ axit uric từ hạt nhãn

Ăn nhãn bỏ hạt là thói quen quen thuộc của hầu hết mọi người. Gần đây, mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin mách nhau giữ lại hạt nhãn, phơi khô đun nước uống nhằm trị bệnh gút.

Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Họ kỳ vọng vị thuốc dân gian này giúp hạ axit uric nhanh chóng mà không cần dùng thuốc tây.

Liệu hạt của cây nhãn (còn gọi là a lệ chi) có thực sự đem lại tác dụng trị bệnh? Câu trả lời là chiết xuất từ hạt nhãn chứa hoạt chất sinh học tiềm năng ức chế enzym tạo axit uric. Tuy nhiên, bằng chứng mới dừng lại ở phòng thí nghiệm và trên động vật, việc tự chế biến thô tiềm ẩn rủi ro ngộ độc.

Hoạt chất polyphenol ức chế men tổng hợp axit uric

Trong cơ thể người, axit uric sinh ra từ quá trình chuyển hóa nhân purin. Quá trình này cần sự xúc tác của một loại men quan trọng mang tên xanthine oxidase (viết tắt là XO).

Khi men XO hoạt động mạnh, lượng axit uric máu tăng vọt, dễ kết tinh thành tinh thể muối urat lắng đọng tại khớp gây đau nhức. Hạt nhãn được các nhà khoa học chú ý nhờ hàm lượng hợp chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào [1].

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy phần polyphenol chiếm khoảng 80,90 g/kg trọng lượng khô của hạt nhãn [2]. Thành phần này chứa nhiều axit ellagic (25,84 g/kg), corilagin (13,31 g/kg), chebulagic acid (13,06 g/kg), axit ellagic 4-O-alpha-l-arabinofuranoside (9,93 g/kg), axit isomallotinic (8,56 g/kg) và geraniin (5,79 g/kg) [2].

Cơ chế chính được ghi nhận là các hợp chất này có khả năng kết tủa hoặc gắn kết trực tiếp với protein của enzym xanthine oxidase [2]. Tác động này kìm hãm hoạt động của men, từ đó chặn đứng khâu sản xuất axit uric mới ngay từ giai đoạn đầu [2].

Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm nói lên điều gì?

Năm 2016, một nghiên cứu thực nghiệm đánh giá khả năng ức chế XO của các bộ phận cây nhãn [1]. Trong ống nghiệm, phân đoạn ethyl acetate từ hạt nhãn thể hiện hoạt tính ức chế XO với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 262,5 mug/mL [1]. Mức này yếu hơn hoa nhãn (115,8 mug/mL), vỏ quả (118,9 mug/mL) hay cành non (125,3 mug/mL), nhưng mạnh hơn lá nhãn (331,1 mug/mL) [1].

Thử nghiệm trên chuột được gây tăng axit uric máu bằng potassium-oxonate, chiết xuất hạt nhãn liều 75 mg/kg làm giảm 72% nồng độ axit uric huyết tương [1]. Mức giảm này đứng sau chiết xuất hoa nhãn (80%) và tiệm cận với thuốc tân dược allopurinol (89%) [1].

Trước đó vào năm 2012, thử nghiệm khác ghi nhận dịch chiết methanol từ hạt nhãn ức chế xanthine oxidase với giá trị IC50 đạt 78 mug/mL [2]. Các phân tích khẳng định axit gallic, methyl gallate, axit ellagic và corilagin trong hạt nhãn đều đóng góp vào hiệu quả kết tủa enzym chuyển hóa này [2].

Ngoài ức chế tạo axit uric, hạt nhãn còn tác động lên cơ chế đào thải. Đánh giá tổng quan năm 2018 cho biết hạt nhãn làm giảm biểu hiện protein GLUT9 tại gan của mô hình chuột cống thí nghiệm [3]. GLUT9 là chất vận chuyển liên quan mật thiết đến sự tái hấp thu urate trong cơ thể [3].

Giá trị kháng viêm và giới hạn hiện tại

Bên cạnh tiềm năng hạ axit uric, hạt nhãn còn được phân tích về khả năng kháng viêm và điều hòa chuyển hóa. Năm 2021, nghiên cứu so sánh dịch chiết ethanol 95% v/v của nhãn ủ nhiệt cho thấy hàm lượng axit gallic và axit ellagic tăng gấp mười lần, còn corilagin tăng gấp đôi [4]. Dịch chiết hạt nhãn đen này ức chế rất mạnh enzym hyaluronidase và thu dọn gốc tự do [4].

Năm 2010, nghiên cứu dùng polysaccharides hạt nhãn liều 50-100 mg/kg trên chuột bơi lội ghi nhận giảm axit lactic máu và giảm nitơ urê máu đáng kể (p < 0,01, n = 10) [5]. Chiết xuất hạt nhãn còn ức chế nấm Candida albicans và vi khuẩn Staphylococcus aureus kháng methicillin trong đĩa thạch thí nghiệm [6], [7].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu trên chỉ đến từ tế bào nuôi cấy và động vật gặm nhấm [1], [3], [2]. Đến nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh gút.

Các liều dùng chiết xuất từ 50-100 mg/kg trên chuột không thể quy đổi cơ học sang liều đun nấu của con người [1], [5]. Hiệu quả thực tế và độ an toàn lâu dài khi hấp thu qua đường tiêu hóa của người vẫn là một khoảng trống khoa học lớn.

Hiểu lầm: Tự nấu hạt nhãn uống thay thuốc gút

Nhiều người bệnh ngộ nhận rằng uống nước hạt nhãn phơi khô có thể thay thế thuốc allopurinol hay febuxostat. Đây là suy nghĩ sai lầm và tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe.

Chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm là cao chiết tinh khiết, được tinh chế bằng dung môi chuyên dụng như ethyl acetate, hexane, hoặc methanol [1], [2]. Việc đun nấu hạt tươi hay hạt phơi khô tại nhà không thể giải phóng đúng nồng độ hoạt chất mong muốn [2].

Tự ý ngưng thuốc điều trị chỉ định để uống nước hạt nhãn khiến nồng độ axit uric máu dễ tăng vọt mất kiểm soát. Hậu quả là các cơn gút cấp tái phát dữ dội, nguy cơ biến dạng khớp và suy giảm chức năng thận mạn tính.

Hạt thực vật họ Bồ hòn thường chứa saponin liều cao và các chất kháng dinh dưỡng dạng tannin phức hợp [2], [4]. Nếu hấp thu quá mức khi chưa qua tinh chế loại tạp, cơ thể dễ gặp tình trạng ngộ độc tiêu hóa, kích ứng dạ dày dữ dội, nôn mửa hoặc gây gánh nặng lọc thải cho gan thận.

Ai cần tuyệt đối tránh tự ý dùng hạt nhãn?

Người đang mắc bệnh gút cấp tính hoặc mạn tính cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ hạ urate máu của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không thay thế thuốc kê đơn bằng nước sắc hạt nhãn tự nấu.

Người có bệnh lý viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản không nên uống nước hạt nhãn đậm đặc. Lượng tannin tự nhiên chưa tinh chế có thể làm se niêm mạc, gây xót ruột, buồn nôn và cản trở hấp thu khoáng chất.

Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính cần tránh xa các loại dịch chiết hạt dân gian. Các độc chất nội tại chưa kiểm soát trong hạt tươi sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng.

Phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng. Nhóm đối tượng này có hệ chuyển hóa nhạy cảm, chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào chứng minh hạt nhãn vô hại với thai nhi hoặc trẻ nhỏ.

Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc hạ axit uric, thuốc kháng đông hay kháng sinh cần thận trọng, tránh các tương tác dược lý chưa biết trước.

Ứng dụng khoa học vào chế độ sinh hoạt

Cho đến khi có thuốc hoàn chỉnh chiết xuất từ hạt nhãn được cấp phép, người dân chỉ nên xem quả nhãn như một loại trái cây thông thường. Hạt nhãn nên loại bỏ khi ăn thay vì tích trữ làm dược liệu thô.

Đối với người có axit uric cao, chìa khóa kiểm soát bệnh nằm ở chế độ dinh dưỡng khoa học:

  • Hạn chế tối đa thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và bia rượu.
  • Uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày giúp thận tăng cường đào thải axit uric tự nhiên.
  • Bổ sung nhiều rau xanh, trái cây giàu vitamin C và chất xơ hòa tan để hỗ trợ chống viêm khớp.
  • Duy trì vận động thể chất vừa sức, kiểm soát cân nặng, tránh để béo phì tạo áp lực lên chuyển hóa.
  • Thăm khám định kỳ và xét nghiệm nồng độ axit uric máu mỗi 3-6 tháng tại các cơ sở y tế uy tín.

Lời khuyên cho người bệnh axit uric cao

Hạt nhãn chứa các polyphenol có khả năng ức chế enzym xanthine oxidase và giảm tạo axit uric rất hứa hẹn trên mô hình động vật [1], [2]. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến viên thuốc điều trị trên cơ thể người còn rất xa.

Người dân tuyệt đối không tự chế biến hạt nhãn tại nhà làm nước uống để tránh nguy cơ ngộ độc không đáng có. Khi phát hiện chỉ số axit uric vượt ngưỡng, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn điều trị chuẩn y khoa.