Nhiều người thường rỉ tai nhau rằng ăn hạt óc chó giúp thông minh hơn và bảo vệ não bộ khỏi chứng hay quên của tuổi già. Hình dáng nhân hạt óc chó giống nếp gấp não người càng khiến niềm tin này lan rộng trong cộng đồng. Tuy nhiên, liệu loại hạt giàu dinh dưỡng này có thực sự ngăn ngừa được căn bệnh thoái hóa não nan y như Alzheimer hay không?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng: Hạt óc chó chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa, axit béo chưa bão hòa và polyphenol có lợi cho tế bào thần kinh [1]. Các thử nghiệm cho thấy ăn hạt óc chó liên quan đến việc cải thiện tốc độ phản xạ và trí nhớ làm việc [2, 4]. Dù vậy, hạt óc chó không phải là "thần dược" chữa trị hay ngăn ngừa hoàn toàn bệnh Alzheimer, mà đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn lành mạnh [2, 8].
Cơ chế tác động lên não bộ của hạt óc chó
Quá trình lão hóa, suy giảm nhận thức nhẹ và bệnh Alzheimer có liên quan mật thiết đến tình trạng căng thẳng oxy hóa cùng hiện tượng viêm thần kinh [3, 6]. Mảng tích tụ protein amyloid-beta trong não là cơ chế bệnh sinh phổ biến, kích thích sản sinh gốc tự do gây tổn thương tế bào và phản ứng viêm [5, 6]. Nhân hạt óc chó chứa lượng lớn axit béo chưa bão hòa, peptide và các hợp chất phenolic mang đặc tính chống viêm [1].
Các nghiên cứu sinh học ghi nhận chiết xuất từ hạt óc chó có khả năng ức chế sự kết tụ mảng sợi amyloid-beta và hòa tan các mảng sợi sẵn có [5, 6]. Đồng thời, chế độ ăn bổ sung hạt óc chó giúp tăng cường hàng rào phòng thủ chống oxy hóa, làm giảm các gốc tự do, giảm quá trình peroxy hóa lipid và oxy hóa protein trong mô não [2]. Ngoài ra, hoạt chất trong hạt óc chó còn hỗ trợ ức chế hoạt tính của enzyme acetylcholinesterase, bảo vệ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine – yếu tố then chốt giúp mã hóa và truy xuất ký ức [3].
Nghiên cứu trên động vật: Kết quả phục hồi nhận thức khả quan
Nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine đã tiến hành thử nghiệm các khẩu phần ăn chứa 2%, 6% và 9% hạt óc chó [3]. Thử nghiệm dùng mê lộ nước Morris và bài kiểm tra tránh né thụ động để đo khả năng học tập, ghi nhớ [3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn chứa 6% và 9% hạt óc chó phục hồi đáng kể tổn thương trí nhớ nhờ giảm hoạt tính enzyme acetylcholinesterase trong toàn bộ não bộ [3].
Một nghiên cứu khác trên chuột già 19 tháng tuổi cũng ghi nhận khẩu phần ăn bổ sung 6% hạt óc chó giúp cải thiện hoạt động nhận thức và chức năng vận động [4]. Trên mô hình chuột biến đổi gen mắc Alzheimer, khẩu phần giàu hạt óc chó giúp cải thiện trí nhớ, khả năng học hỏi, sự phối hợp vận động và giảm bớt hành vi lo âu [2]. Dù vậy, các chuyên gia lưu ý rằng kết quả trên động vật thí nghiệm không thể phản ánh tương đương 100% khi áp dụng vào đời sống con người phức tạp [1].
Thử nghiệm ở người trẻ và trung niên: Cải thiện tốc độ phản xạ
Ở người trưởng thành, các quan sát dịch tễ học và can thiệp dinh dưỡng ngắn hạn đã ghi nhận những chuyển biến tích cực ở một số bài đo nhận thức [4]. Một nghiên cứu cắt ngang chỉ ra rằng người từ 20 đến 59 tuổi tiêu thụ trung bình 13,1 g hạt óc chó mỗi ngày có thời gian phản xạ đơn giản nhanh hơn 16,4 phần nghìn giây và làm bài kiểm tra thay thế ký hiệu số nhanh hơn 0,39 giây [4]. Mối liên hệ tích cực giữa tiêu thụ óc chó và chức năng nhận thức này xuất hiện ở mọi người trưởng thành, không phân biệt độ tuổi hay giới tính [4].
Trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người trẻ tuổi của Pribis và cộng sự, việc bổ sung hạt óc chó vào chế độ ăn không tạo ra thay đổi đáng kể về tâm trạng hay trí nhớ thông thường, nhưng khả năng suy luận bằng lời nói lại tăng đáng kể 11,2% [4]. Kết quả này gợi ý rằng một số dưỡng chất trong hạt óc chó có thể hỗ trợ tốc độ xử lý thông tin của não bộ trong các hoạt động thường nhật [4].
Bằng chứng trên người cao tuổi: Chưa thể đảo ngược suy giảm tự nhiên
Một nghiên cứu theo dõi dựa trên mẫu đại diện 6.639 người Mỹ từ 50 tuổi trở lên ghi nhận nhóm ăn nhiều hạt óc chó (từ 1 khẩu phần mỗi tuần trở lên) có điểm trạng thái tâm thần toàn cầu lúc bắt đầu cao hơn 0,89 đơn vị so với người không ăn [5]. Dù vậy, trong suốt cửa sổ theo dõi 4 năm (đo đạc vào các năm 2012, 2014 và 2016), việc ăn hạt óc chó không liên quan đến việc thay đổi tốc độ suy giảm nhận thức ngắn hạn [5].
Nghiên cứu lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên mang tên WAHA thực hiện trong 2 năm trên 708 người cao tuổi khỏe mạnh (63-79 tuổi) tại Tây Ban Nha và Mỹ chia 2 nhóm: nhóm can thiệp ăn hạt óc chó chiếm 15% năng lượng khẩu phần (30-60 g/ngày) và nhóm đối chứng kiêng ăn [6]. Sau 2 năm can thiệp, kết quả phân tích trên 657 người không thấy sự khác biệt đáng kể về điểm nhận thức tổng thể giữa hai nhóm (-0,072 ở nhóm ăn óc chó so với -0,086 ở nhóm đối chứng) [6]. Tuy nhiên, phân tích sâu ở phân nhóm có nguy cơ cao tại Barcelona cùng kết quả chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trên 108 người cho thấy hạt óc chó có tiềm năng làm chậm suy giảm trí nhớ ở người có nguy cơ cao [6].
Hiểu lầm thường gặp: Không phải thuốc chữa bệnh Alzheimer
Nhiều người tin rằng chỉ cần tích cực ăn hạt óc chó khi về già là có thể "đảo ngược" hoặc chữa khỏi chứng sa sút trí tuệ [2, 8]. Thực tế, phần lớn bằng chứng rõ rệt nhất về tác động kháng viêm và ức chế mảng amyloid-beta mới dừng lại ở mức nghiên cứu phòng thí nghiệm và trên động vật [1]. Bằng chứng lâm sàng ở người vẫn còn khan hiếm và chưa đưa ra được kết luận chắc chắn về tác dụng phòng bệnh tuyệt đối [1].
Một sai lầm phổ biến khác là ăn hạt óc chó càng nhiều càng tốt để bổ não. Quá trình phát triển sa sút trí tuệ kéo dài rất nhiều năm, đòi hỏi việc duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh từ sớm và lâu dài thay vì dồn dập bổ sung trong thời gian ngắn [2]. Hạt óc chó không thể thay thế phác đồ điều trị nội khoa hoặc lời khuyên chuyên môn của bác sĩ đối với các bệnh nhân đã có chẩn đoán suy giảm nhận thức [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt óc chó?
Mặc dù hạt óc chó là thực phẩm lành mạnh giàu dinh dưỡng, những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây (tree nuts) tuyệt đối không nên sử dụng nhằm tránh nguy cơ phản ứng phản vệ nguy hiểm. Người gặp vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa hoặc khó nuốt cũng cần thận trọng khi ăn hạt nguyên vẹn để phòng tránh nguy cơ hóc dị vật hoặc khó tiêu hóa chất xơ.
Do hạt óc chó có mật độ năng lượng và chất béo cao (trong nghiên cứu WAHA, 30-60 g hạt óc chó đã chiếm khoảng 15% tổng năng lượng mỗi ngày), những người đang kiểm soát cân nặng gắt gao hoặc béo phì cần tính toán kỹ khẩu phần [6]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng chất béo nạp vào hàng ngày cho phù hợp.
Áp dụng vào chế độ ăn uống mỗi ngày
Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận lượng tiêu thụ trung bình mang lại liên hệ tích cực với chức năng não bộ là khoảng 13,1 g mỗi ngày, hoặc can thiệp dinh dưỡng từ 30 đến 60 g mỗi ngày ở người lớn tuổi [2, 8]. Một khẩu phần khoảng một nắm tay nhỏ (tương đương 15-30 g) mỗi ngày là mức hợp lý để bổ sung cho cơ thể mà không gây dư thừa năng lượng.
Bạn có thể ăn trực tiếp nhân hạt óc chó thô, sấy khô nhẹ không thêm muối hoặc đường, hoặc giã nhỏ trộn cùng sữa chua, yến mạch và salad rau củ. Nên kết hợp hạt óc chó trong một chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, trái cây và lối sống vận động thường xuyên, kiểm soát tốt huyết áp và mỡ máu. Người có bệnh lý nền cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn hàng ngày.
Tóm lại, hạt óc chó là nguồn cung cấp dồi dào chất chống oxy hóa và chất béo lành mạnh giúp hỗ trợ chức năng nhận thức và làm chậm phần nào quá trình thoái hóa tế bào não [2, 3, 6]. Loại hạt này không thể thay thế thuốc điều trị hay ngăn chặn hoàn toàn bệnh Alzheimer, nhưng việc bổ sung điều độ vào thực đơn thường nhật từ sớm là thói quen dinh dưỡng rất đáng khuyến khích [2, 6, 8].
