Cây rau mùi vốn là loại rau gia vị quen thuộc trên mâm cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng sử dụng hạt rau mùi hoặc chiết xuất từ loại hạt này có thể giúp hạ đường huyết nhanh chóng, thậm chí chữa khỏi tiểu đường. Thực tế y học nhìn nhận vấn đề này ra sao?
Hạt rau mùi thực sự có hoạt tính hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện mỡ máu trong một số nghiên cứu [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người hiện còn rất hạn chế với quy mô mẫu nhỏ [1]. Do đó, loại hạt này tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị tiểu đường chuẩn từ bác sĩ.
Cơ chế tác động sinh học của hạt rau mùi
Nhiều phân tích phòng thí nghiệm chỉ ra cơ chế chuyển hóa của hạt rau mùi liên quan chặt chẽ đến sự kích thích tuyến tụy [2]. Khi tế bào beta tuyến tụy bị suy giảm chức năng, lượng insulin tiết ra không đủ để xử lý glucose dư thừa trong máu. Chiết xuất ethanol từ hạt rau mùi đã được chứng minh có khả năng làm tăng hoạt động tiết insulin của các tế bào beta này [2].
Bên cạnh đó, hạt rau mùi chứa lượng polyphenol tự nhiên đáng kể, đạt mức 12,2 GAE/g, cùng hàm lượng flavonoid khoảng 12,6 quercetin tương đương/g [3]. Hợp chất polyphenol giúp loại bỏ các gốc tự do như superoxide hay hydroxyl, ngăn ngừa quá trình tự oxy hóa của tế bào [3]. Khi giảm bớt gánh nặng oxy hóa, các tổn thương thoái hóa tại đảo tụy và cấu trúc thận được bảo vệ tốt hơn [3].
Ngoài ra, loại hạt này còn tác động đến quá trình chuyển hóa lipid nhờ thúc đẩy hoạt động của enzym LCAT trong huyết tương [4]. Nhờ vậy, hạt rau mùi vừa hỗ trợ kiểm soát đường huyết, vừa giảm thiểu tích tụ cholesterol xấu trong mô và máu [4].
Bằng chứng lâm sàng trên người: Dữ liệu còn khiêm tốn
Mặc dù có nhiều lời đồn thổi, các nghiên cứu can thiệp trực tiếp trên người mắc tiểu đường hiện ghi nhận số lượng rất ít ỏi [1]. Đa phần các thử nghiệm chỉ dừng lại ở quy mô nhóm nhỏ và thời gian theo dõi ngắn [1].
Một nghiên cứu lâm sàng tiến hành trên 50 tình nguyện viên mắc đái tháo đường tuýp 2 đã đánh giá hiệu quả của loại dược liệu này [1]. Những người tham gia được chỉ định uống viên nang chứa bột quả rau mùi 2 lần mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 6 tuần [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ glucose trong huyết tương giảm rõ rệt cùng với sự sụt giảm của cholesterol toàn phần, triglycerid và lipoprotein tỷ trọng thấp LDL (p < 0,001) [1]. Nhờ đó, việc dùng bột quả rau mùi được đánh giá có thể cải thiện hội chứng chuyển hóa và hỗ trợ ngừa bệnh tim mạch [1].
Trong một báo cáo thử nghiệm khác, tác dụng hạ đường huyết của bột quả rau mùi cùng dạng chiết xuất cồn và chiết xuất nước cũng được khảo sát [1]. Nghiên cứu áp dụng liều 2,5 g và 4,5 g chia làm 3 lần mỗi ngày trong thời gian 14 ngày [1]. Dữ liệu cho thấy tất cả các mẫu thử nghiệm đều làm giảm mức đường huyết và loại bỏ hoàn toàn tình trạng có đường trong nước tiểu (glycosuria) [1].
Ngoài ra, thử nghiệm trên 80 bệnh nhân chia thành 4 nhóm sử dụng bột tỏi, bột quả rau mùi và hỗn hợp cả hai trong 60 ngày cũng cho thấy kết quả khả quan [1]. Uống hỗn hợp bột tỏi và quả rau mùi với liều 2 g mỗi ngày đóng vai trò thiết yếu giúp cải thiện hội chứng chuyển hóa và hạ huyết áp [1]. Dẫu vậy, các dữ liệu này vẫn chưa đủ quy mô lớn để công nhận hạt rau mùi như một loại thuốc điều trị chính thức.
Các phát hiện trên mô hình thực nghiệm động vật
Phần lớn các bằng chứng khoa học mạnh mẽ nhất về hạt rau mùi hiện nay đến từ các mô hình chuột thí nghiệm [5, 7, 8]. Trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng streptozotocin, việc bổ sung bột hạt rau mùi vào khẩu phần ăn giúp hạ đường huyết rõ rệt và tăng nồng độ insulin [3]. Bột hạt còn tái kích hoạt các enzym chống oxy hóa, bảo vệ thận khỏi tổn thương peroxy hóa màng tế bào [3].
Khảo sát tác động tức thời của chiết xuất ethanol hạt rau mùi trên chuột ở các liều 200 mg/kg và 250 mg/kg đường tiêm phúc mạc cũng chứng minh nồng độ glucose huyết thanh hạ nhanh sau 1,5 đến 5 giờ [2]. Phân tích mô học tuyến tụy chỉ ra số lượng tế bào beta hoạt động tăng lên đáng kể so với nhóm chuột đối chứng không được điều trị [2].
Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành cho chuột đái tháo đường uống phân đoạn polyphenol từ hạt rau mùi (PCS) liều 25 và 50 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 28 ngày [5]. Kết quả cho thấy phân đoạn này kiểm soát tốt lượng đường huyết lúc đói, cải thiện thử nghiệm dung nạp glucose đường uống (OGTT) và hỗ trợ chống viêm thông qua việc giảm phù nề chân chuột [5]. Trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo, hạt rau mùi còn làm tăng thải trừ cholesterol qua phân dưới dạng acid mật [4].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên như hạt rau mùi có thể thay thế hoàn toàn insulin hay thuốc hạ đường huyết tổng hợp. Đây là quan niệm sai lầm rất nguy hiểm, có thể dẫn tới biến chứng hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton.
Hạn chế lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược với cỡ mẫu hàng nghìn người và theo dõi dài hạn [1]. Các dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên vài chục bệnh nhân trong vài tuần [1]. Thêm vào đó, liều dùng giữa các nghiên cứu chưa có sự đồng nhất, dao động từ dạng viên nang bột quả, dạng chiết xuất nước đến dạng chiết xuất cồn [1]. Vì vậy, hạt rau mùi mới chỉ dừng lại ở mức thực phẩm hỗ trợ chuyển hóa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Hạt rau mùi có đặc tính hạ đường huyết và hạ huyết áp [1]. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng. Việc tự ý uống nước sắc hoặc chiết xuất hạt rau mùi đậm đặc cùng lúc với thuốc hạ đường huyết có thể gây tương tác hiệp đồng, dẫn đến hạ đường huyết quá mức gây run rẩy, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu.
Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có huyết áp thấp mạn tính cũng không nên dùng hạt rau mùi liều cao liên tục. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân suy gan, suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung loại hạt này vào chế độ ăn dài ngày.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng hoàn toàn có thể tận dụng hạt rau mùi như một loại gia vị lành mạnh trong nấu ăn để tăng hương vị và hỗ trợ tiêu hóa. Khi dùng làm gia vị, hạt mùi khô có thể rang thơm, xay nhỏ để ướp các món thịt, cá hoặc thêm vào nước dùng.
Nếu muốn sử dụng dạng hãm trà, chỉ nên dùng lượng nhỏ khoảng vài gram hạt khô hãm với nước sôi uống trong ngày. Người mắc bệnh tiểu đường cần luôn ghi nhớ kiểm tra đường huyết định kỳ bằng máy đo cá nhân khi thử nghiệm bất kỳ loại thảo mộc mới nào. Không bao giờ được tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng hạt rau mùi.
Hạt rau mùi là nguồn thảo mộc giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa đường và chất béo [1, 5, 6]. Dù vậy, bằng chứng lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn [1]. Người bệnh cần giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục đều đặn và tuân thủ phác đồ y khoa hiện hành thay vì phụ thuộc vào thảo dược truyền miệng.
