Sau một ngày làm việc căng thẳng trước màn hình máy tính, nhiều người có thói quen tìm đến các món ăn nhẹ dưỡng nhan như chè hạt sen, táo đỏ sấy giòn hay một tách trà thảo mộc ấm áp. Quan niệm dân gian từ lâu đã coi hạt sen và táo đỏ là bộ đôi hoàn hảo giúp "dưỡng tâm, an thần", xoa dịu thần kinh và mang lại giấc ngủ trọn vẹn. Tuy nhiên, liệu thói quen ăn vặt quen thuộc này có thực sự đem lại tác dụng cải thiện giấc ngủ dưới góc nhìn của y học hiện đại, hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý truyền miệng?

Câu trả lời từ các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy sự kết hợp này hoàn toàn có cơ sở sinh học rõ ràng. Các hoạt chất nhóm alkaloid có trong mầm hạt sen và nhóm saponin, flavonoid có trong hạt táo đỏ đã được chứng minh có khả năng tương tác với các thụ thể thần kinh, hỗ trợ điều hòa chu kỳ thức - ngủ và làm dịu trạng thái lo âu. Dẫu vậy, việc sử dụng sao cho đúng liều lượng, đúng bộ phận và hiểu đúng bản chất khoa học của hai loại nguyên liệu này lại là điều không phải ai cũng nắm rõ.

Cơ chế tác động: Hoạt chất tự nhiên xoa dịu hệ thần kinh ra sao?

Để hiểu tại sao hạt sen và táo đỏ lại có tác dụng an thần, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích thành phần hóa thực vật của từng nguyên liệu. Trong hạt sen (Nelumbo nucifera), bộ phận tập trung dược tính mạnh nhất đối với hệ thần kinh chính là phần mầm xanh nằm ở giữa hạt, hay còn gọi là tâm sen (liên tử tâm). Tâm sen rất giàu các hợp chất alkaloid quý giá, nổi bật nhất là neferine. Hoạt chất này có khả năng đi qua các liên kết màng tế bào thần kinh, can thiệp vào quá trình dẫn truyền xung động và hỗ trợ làm dịu các phản ứng kích thích quá mức của não bộ.

Trong khi đó, ở các loài thuộc chi Táo (Ziziphus), đặc biệt là táo chua hoang dã hay toan táo nhân, thành phần mang lại tác dụng an dịu chủ đạo lại là các hợp chất saponin mang tên jujuboside, cùng với hệ thống chất chống oxy hóa tự nhiên gồm polyphenol và flavonoid. Các hợp chất thứ cấp trong hạt táo đỏ tác động trực tiếp lên hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA (axit gamma-aminobutyric) và hệ thống dẫn truyền serotonergic [1]. GABA vốn được ví như "chiếc phanh hãm" tự nhiên của não bộ, khi hệ thống này được kích hoạt hoặc tăng cường độ nhạy, các tế bào thần kinh sẽ giảm bớt hưng phấn, từ đó tạo ra cảm giác thư giãn, dễ đi vào giấc ngủ và hạn chế cảm giác bồn chồn lo lắng.

Những bằng chứng thực nghiệm nổi bật về tâm sen và neferine

Dược lý học hiện đại đã tiến hành nhiều thử nghiệm nghiêm ngặt để kiểm tra hoạt tính của hạt sen và tâm sen trên cả mô hình tế bào lẫn mô hình động vật. Một vấn đề phổ biến trong đời sống hiện nay là tình trạng mất ngủ do lạm dụng các chất kích thích chứa caffeine như cà phê, trà hay nước tăng lực. Để làm rõ khả năng bảo vệ của tâm sen, một nghiên cứu thực hiện năm 2020 đã kiểm tra tác động của dịch chiết liên tử tâm và hợp chất neferine trên các tế bào u tế bào ưa crom không biệt hóa (PC12) bị tổn thương do caffeine [2].

Trong nghiên cứu tế bào này, caffeine đóng vai trò là chất gây độc và gây tổn thương thần kinh ở nồng độ cao [2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy cả neferine cùng các phân đoạn chiết xuất cồn và chiết xuất nước của tâm sen đều giúp cải thiện rõ rệt tỷ lệ sống sót của các tế bào PC12 [2]. Dưới kính hiển vi đảo ngược và kỹ thuật nhuộm nhân Hoechst 33342, các tế bào được xử lý trước bằng neferine hoặc dịch chiết nước, chiết cồn có hình thái bám dính và co cụm tốt hơn hẳn so với nhóm chỉ tiếp xúc với caffeine [2]. Đồng thời, kỹ thuật Western blot cho thấy hoạt chất neferine làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của protein PARP bị phân cắt, một dấu chỉ quan trọng của quá trình chết tế bào [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng ghi nhận rằng nhóm tế bào tiếp xúc với toàn phần alkaloid lại cho thấy hình thái bất thường, gợi ý rằng việc phân lập chuẩn hóa hoạt chất đóng vai trò rất quan trọng [2].

Không chỉ dừng lại ở cấp độ tế bào, tác dụng lên hành vi thần kinh trung ương của tâm sen đã được chứng minh rất rõ từ một nghiên cứu công bố năm 2008 trên mô hình chuột [3]. Khi cho chuột sử dụng dịch chiết methanol từ phôi hạt sen, các nhà khoa học nhận thấy hoạt động tự do của chuột giảm rõ rệt [3]. Khi tiếp tục phân tách dịch chiết bằng các dung môi khác nhau, phân đoạn chloroform chứa hoạt chất alkaloid chính là neferine thể hiện khả năng ức chế vận động phụ thuộc theo liều dùng [3].

Thử nghiệm chuyên sâu ghi nhận neferine làm hạ nhiệt độ trực tràng và kéo dài thời gian ngủ do thuốc mê thiopental gây ra trên chuột [3]. Trong bài kiểm tra mê lộ chữ thập nâng cao (elevated plus maze), neferine thể hiện hiệu quả giảm lo âu tương tự như hoạt chất an thần chuẩn diazepam [3]. Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính ưu việt của neferine là hoạt chất này không làm ảnh hưởng đến sự phối hợp vận động cơ bắp trong bài kiểm tra xoay trục (rota-rod) [3]. Hoạt chất này cũng không tác động đến các cơn co giật thực nghiệm do strychnine hay picrotoxin gây ra, cho thấy cơ chế làm dịu của neferine hoàn toàn khác với nhóm thuốc benzodiazepine và không gây nhược cơ [3].

Táo đỏ và hoạt chất jujuboside: Điều hòa nhịp sinh học giấc ngủ

Đối với vị thuốc táo đỏ, các nhà khoa học đặc biệt chú ý đến hạt của loài táo rừng Ziziphus jujuba var. spinosa, hay còn gọi là toan táo nhân. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2010 đã làm sáng tỏ cách thức mà saponin jujuboside tác động lên giấc ngủ theo từng khung giờ sinh học trong ngày [4]. Trong thí nghiệm này, chuột cống bình thường được cho uống hoạt chất jujuboside với liều lượng 9 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 3 ngày, sau đó được theo dõi sóng não (EEG) và điện cơ (EMG) [4].

Kết quả phân tích điện não đồ cho thấy sự khác biệt ngoạn mục tùy thuộc vào chu kỳ ngày và đêm [4]. Vào ban ngày (từ 9 giờ sáng đến 15 giờ chiều), jujuboside làm tăng đáng kể tổng thời gian ngủ và tăng thời gian ngủ nghịch ngôn (REM), nhưng không làm thay đổi giấc ngủ không cử động mắt nhanh (NREM) [4]. Ngược lại, vào ban đêm (từ 21 giờ đêm đến 3 giờ sáng), hoạt chất này lại làm tăng tổng thời gian ngủ và đặc biệt kéo dài pha ngủ NREM, chủ yếu là giai đoạn ngủ nông, đồng thời không tác động lên giấc ngủ REM hay giấc ngủ sóng chậm [4]. Khi thử nghiệm trên chuột được gây ngủ bằng pentobarbital ở liều 45 mg/kg, jujuboside làm tăng tác dụng gây ngủ của thuốc [4]. Hiệu quả này còn được gia tăng mạnh mẽ khi kết hợp cùng 5-hydroxytryptophan (liều 2 mg/kg) và giúp ức chế tình trạng mất ngủ do chất đối kháng serotonin gây ra, khẳng định sự tham gia của hệ dẫn truyền serotonergic trong cơ chế an thần [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện đại về thành phần dược liệu của cây táo đỏ hoang dã khẳng định phần hạt già chứa nhiều chất có lợi cho các bệnh lý hệ thần kinh trung ương và hỗ trợ cải thiện khả năng ghi nhớ [5]. Khi phân tích hạt của loài họ hàng Ziziphus mauritiana, các nhà khoa học xác định hàm lượng hợp chất phenolics tổng đạt 27,62 ± 1,43 mg GAE/g và flavonoids tổng đạt 0,74 ± 0,03 mg QE/g dịch chiết cồn 50% [6]. Khi cho chuột uống dịch chiết này ở liều 200 mg/kg thể trọng, thời gian ngủ của chuột được tiêm pentobarbital (50 mg/kg) đã tăng lên rõ rệt, chứng minh giá trị an thần của nguồn thực vật này [6].

Giấc ngủ cải thiện thông qua cơ chế đa đích và phối hợp thảo dược

Trong y học cổ truyền, hạt sen và táo nhân hiếm khi đứng đơn độc mà thường được phối hợp trong các bài thuốc cổ phương nổi tiếng như Toan Táo Nhân Thang. Để giải mã bài thuốc này, một nghiên cứu sinh học mạng năm 2019 đã phân tích cơ chế đa đích của toan táo nhân cùng bốn vị thuốc phối hợp [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hoạt chất trong hạt táo dại có khả năng nhắm trúng nhiều thụ thể dẫn truyền thần kinh ngay tại khe synap, mang lại hiệu ứng gây ngủ và an dịu trực tiếp [7]. Trong khi đó, các vị thuốc đi kèm lại tác động vào các con đường chuyển hóa xuôi dòng, điều hòa tình trạng viêm nhiễm và hệ thống nội tiết [7]. Sự hiệp đồng này giúp giải quyết tình trạng mất ngủ bắt nguồn từ căng thẳng, viêm mạn tính hoặc rối loạn nội tiết tố [7].

Một góc nhìn mới mẻ khác được công bố vào năm 2022 khi các nhà khoa học nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa quả tầm xuân (Rosa multiflora) và hạt táo đỏ (Zizyphus jujuba) trên mô hình chuột được gây ngủ [8]. Thống kê cho thấy có khoảng 20-30% người trưởng thành phải đối mặt với chứng mất ngủ mạn tính [8]. Khi cho chuột uống hỗn hợp theo tỷ lệ 6:4 với liều lượng 0,3 mg/kg thể trọng, chất lượng giấc ngủ của chuột đã được nâng cao đáng kể [8]. Chỉ số hiệu quả cải thiện giấc ngủ của hỗn hợp phối hợp đã tăng hơn 223% so với việc chỉ sử dụng đơn lẻ từng thành phần [8]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra một thực tế thú vị: các hoạt chất đại diện của hạt táo đỏ vốn khó đi qua hàng rào máu não (BBB) [8]. Do đó, cơ chế cải thiện mất ngủ có thể không chỉ tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương mà còn thông qua việc tái lập sự cân bằng chuyển hóa toàn thân [8].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Điểm hạn chế lớn nhất là phần lớn các nghiên cứu chuyên sâu đều được tiến hành trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2], [3], [4]. Hiệu quả sinh học trên người khi ăn qua đường tiêu hóa với nồng độ thấp trong thực phẩm thường không thể mạnh mẽ như các chiết xuất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm.

Một hiểu lầm hết sức phổ biến hiện nay là nhiều người mua hạt sen sấy ăn liền đã được thông tâm (tách bỏ hoàn toàn mầm xanh) nhưng vẫn kỳ vọng sẽ ngủ ngon ngay sau khi ăn. Cần nhấn mạnh rằng phần cùi trắng của hạt sen chủ yếu chứa tinh bột, đường và chất xơ, còn hoạt chất alkaloid neferine mang lại tác dụng an thần lại tập trung chủ yếu ở phần tâm sen [2], [3]. Tương tự, phần thịt quả táo đỏ khô dùng nấu chè chứa nhiều đường tự nhiên, axit amin và polysaccharides [5], trong khi các saponin jujuboside có hoạt tính an thần mạnh nhất lại nằm trong phần nhân hạt của quả [4], [5].

Ngoài ra, một sai lầm khác là xem hạt sen và táo đỏ như một loại "thuốc ngủ thảo dược" có thể thay thế hoàn toàn đơn thuốc y khoa. Giấc ngủ con người chịu sự chi phối phức tạp của nhịp sinh học, ánh sáng, thói quen sinh hoạt và sức khỏe tâm thần. Không một món ăn vặt nào có thể dập tắt hoàn toàn chứng mất ngủ kinh niên nếu người bệnh vẫn duy trì thói quen dùng điện thoại thấu đêm hoặc chịu áp lực căng thẳng kéo dài.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là những nguyên liệu ẩm thực tự nhiên lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng khi đưa hạt sen nguyên tâm và táo đỏ vào thực đơn hàng ngày:

  • Người có tiền sử huyết áp thấp: Hoạt chất neferine trong tâm sen có đặc tính gây hạ thân nhiệt nhẹ và làm giãn mạch, có thể khiến huyết áp dao động thấp hơn bình thường [3].
  • Người đang dùng thuốc điều trị an thần, thuốc chống trầm cảm: Do các hoạt chất trong táo đỏ tương tác với hệ thống GABA và hệ thống serotonergic [1], [4], việc dùng cùng lúc lượng lớn thảo dược với thuốc kê đơn có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương quá mức.
  • Bệnh nhân tiểu đường: Phần thịt quả táo đỏ sấy khô có hàm lượng đường cô đặc khá cao, nếu ăn vặt quá nhiều trong ngày có thể làm tăng đột biến đường huyết sau ăn.
  • Phụ nữ mang thai hoặc người chuẩn bị phẫu thuật: Nhóm đối tượng này luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các dịch chiết thảo mộc đậm đặc để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Hướng dẫn áp dụng vào thực đơn hàng ngày

Để tận dụng tối đa lợi ích dưỡng tâm của hai vị thuốc này mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn có thể áp dụng theo một số gợi ý thực tế sau:

  • Lựa chọn nguyên liệu phù hợp: Nếu mục tiêu chính là tìm kiếm giấc ngủ ngon và giảm cảm giác bồn chồn, bạn nên dùng trà tâm sen khô (giữ lại nguồn neferine tự nhiên) hoặc dùng hạt sen tươi/hạt sen khô còn giữ nguyên tâm sen [2], [3]. Khi chế biến táo đỏ, nên dùng cả quả nấu nước uống để tận dụng dịch chiết từ vỏ và thịt quả [5].
  • Cách chế biến đơn giản: Pha một tách trà ấm gồm khoảng 1-2g tâm sen kết hợp với 2-3 quả táo đỏ thái lát hãm cùng nước sôi trong 10-15 phút. Vị ngọt dịu tự nhiên của táo đỏ sẽ giúp trung hòa vị đắng gắt đặc trưng của alkaloid trong tâm sen, tạo nên thức uống dễ chịu.
  • Thời điểm vàng để thưởng thức: Nên dùng món ăn nhẹ hoặc tách trà hạt sen, táo đỏ trước giờ đi ngủ khoảng 1 đến 2 tiếng. Tránh ăn một bát chè hạt sen quá nhiều đường hay quá no ngay sát giờ ngủ vì sẽ gây nặng bụng, đầy hơi và phản tác dụng.

Nhìn chung, hạt sen sấy và táo đỏ là món ăn vặt lành mạnh, giàu dinh dưỡng và chứa các hoạt chất thực vật có cơ sở khoa học trong việc hỗ trợ hệ thần kinh. Tuy nhiên, người tiêu dùng nên coi đây là giải pháp bổ trợ lối sống, kết hợp cùng việc tập luyện, giảm bớt ánh sáng xanh vào ban đêm và tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các rối loạn giấc ngủ kéo dài.