Pha trà quế uống buổi sáng hoặc rắc bột quế vào món ăn là thói quen của nhiều người với mong muốn kiểm soát cân nặng và mỡ máu. Không ít người tin rằng chỉ cần dùng gia vị này đều đặn mỗi ngày là có thể "quét sạch" mỡ thừa trong mạch máu.
Thực tế, các nghiên cứu khoa học cho thấy việc bổ sung quế có thể hỗ trợ giảm chỉ số chất béo trung tính (triglyceride) và cải thiện mỡ máu xấu (LDL-C) ở mức độ nhất định, tùy thuộc chặt chẽ vào liều lượng sử dụng [1]. Tuy nhiên, tác dụng tổng thể trên người vẫn còn khiêm tốn và không thể thay thế thuốc điều trị chuyên khoa [2].
Cơ chế quế tác động lên mỡ máu và chuyển hóa
Trong cơ thể, bộ xét nghiệm mỡ máu thường tập trung vào ba chỉ số quan trọng: LDL-C (cholesterol tỷ trọng thấp, thường gọi là mỡ máu xấu vì dễ tích tụ gây xơ vữa động mạch), triglyceride (chất béo trung tính) và HDL-C (cholesterol tỷ trọng cao, hay mỡ máu tốt giúp vận chuyển cholesterol dư thừa về gan). Khi các chỉ số này mất cân bằng, hệ tim mạch và các cơ quan nội tạng như thận sẽ chịu nhiều tổn thương [3].
Quế, đặc biệt là giống quế Ceylon (Cinnamomum zeylanicum), là nguồn cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa và hợp chất chống viêm tự nhiên [4], [3]. Phân tích sắc ký trên vỏ quế Ceylon non từ Sri Lanka cho thấy thành phần hóa học chính là trans-Cinnamaldehyde, chiếm tỷ lệ trên 60% [5]. Bên cạnh đó, giống quế này được ưu tiên nghiên cứu vì có hàm lượng coumarin thấp và đặc tính hỗ trợ tăng cường hoạt động của hormone insulin [5].
Căng thẳng oxy hóa (sự mất cân bằng giữa các gốc tự do và chất chống oxy hóa) làm tổn thương các phân tử sinh học và thúc đẩy các bệnh tim mạch liên quan đến tuổi tác [4]. Nhờ đặc tính chống oxy hóa, việc bổ sung quế giúp khôi phục mức malondialdehyde (MDA - một chỉ dấu phản ánh tình trạng căng thẳng oxy hóa ở tim) và cải thiện hoạt động điện tim trong quá trình lão hóa trên mô hình thực nghiệm [4]. Ngoài ra, ở người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2, quế còn tham gia ức chế biểu hiện của enzyme PTP1B trong các tế bào đơn nhân máu ngoại vi, từ đó hỗ trợ kiểm soát đường huyết - một yếu tố thường đi kèm với rối loạn mỡ máu [5].
Phân tích tổng hợp và thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?
Để có cái nhìn toàn diện về tác động của quế đối với các chỉ số mỡ máu ở người, một phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên công bố năm 2024 đã rà soát dữ liệu từ thời điểm khởi đầu đến ngày 11/11/2023 [1]. Kết quả cho thấy việc bổ sung quế mang lại mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với chỉ số chất béo trung tính triglyceride (mức chênh lệch trung bình có trọng số là -6,88), đặc biệt rõ rệt ở nhóm dùng liều dưới 500 mg mỗi ngày [1].
Đối với chỉ số mỡ máu xấu LDL-C, phân tích năm 2024 chỉ ra rằng xét trên tổng thể mọi liều dùng, tác động giảm là không đáng kể (mức chênh lệch trung bình -2,48) [1]. Tuy nhiên, khi tách riêng theo liều lượng, nhóm sử dụng liều dưới 500 mg mỗi ngày ghi nhận mức giảm LDL-C có ý nghĩa thống kê (-10,26), trong khi nhóm dùng từ 500 mg mỗi ngày trở lên lại có mức tăng nhẹ không đáng kể (1,18) [1]. Với chỉ số mỡ máu tốt HDL-C và cholesterol toàn phần, hiệu quả tổng thể đều không có ý nghĩa thống kê (mức chênh lệch lần lượt là 3,97 và -4,314), kèm theo sự biến thiên lớn giữa các mức liều khác nhau [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược vừa công bố năm 2025 đã đánh giá trực tiếp chiết xuất quế Ceylon chuẩn hóa trên người trưởng thành có mức LDL-C từ 100 đến 190 mg/dL [2]. Nghiên cứu tuyển chọn 150 người tham gia có độ tuổi trung bình là 50,4 (66% là nữ giới), chia đều vào nhóm dùng chiết xuất quế hoặc giả dược với liều 2 viên mỗi ngày (tương đương 1000 mg/ngày) [2]. Sau 12 tuần, trong số 127 người hoàn thành đánh giá, nhóm dùng chiết xuất quế có chỉ số LDL-C thấp hơn nhóm giả dược (mức chênh lệch trung bình đã hiệu chỉnh là 6,05 mg/dL), nhưng sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê [2]. Dù vậy, nhóm dùng chiết xuất quế lại giảm đáng kể đường huyết lúc đói (mức chênh lệch 8,59 mg/dL) so với nhóm giả dược [2].
Tác dụng hạ đường huyết của quế trên người cũng được ghi nhận rõ trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi khác công bố năm 2023 tại Ấn Độ trên 154 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 [5]. Bệnh nhân uống viên nang quế hoặc giả dược liều 1,5 g/ngày lúc bụng đói với nước ấm trong 120 ngày, kết hợp cùng phác đồ điều trị thông thường [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng quế giảm 35,50% đường huyết lúc đói và giảm 0,85% chỉ số HbA1c, trong khi nhóm giả dược tăng 5,00% đường huyết lúc đói và tăng 0,15% HbA1c [5].
Dữ liệu từ các nghiên cứu trên động vật
Trước và song song với các thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trên động vật đã ghi nhận hiệu quả hạ mỡ máu rất mạnh mẽ của quế ở các mức liều điều trị trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát trên 48 con thỏ bạch tạng được gây tăng mỡ máu thực nghiệm bằng cách cho ăn bơ tự do và bột cholesterol (500 mg/kg trọng lượng cơ thể) [6]. Số thỏ này được chia đều thành 8 nhóm, bao gồm các nhóm đối chứng, nhóm dùng thuốc hạ mỡ máu tổng hợp simvastatin và các nhóm dùng bột vỏ quế hoặc dịch chiết quế [6].
Kết quả nghiên cứu năm 2012 cho thấy bột vỏ quế Ceylon ở mức liều 0,50 g/kg, 0,75 g/kg và dịch chiết methanol tương đương 0,75 g/kg bột vỏ quế đã giúp giảm tổng lượng lipid lần lượt là 45%, 49% và 64% [6]. Chỉ số triglyceride giảm tương ứng 38%, 53% và 60%; cholesterol toàn phần giảm 53%, 64% và 69%; còn mỡ máu xấu LDL-C giảm tới 50%, 59% và 62% [6]. Đáng chú ý, chỉ số mỡ máu tốt HDL-C ở ba mức liều này đã tăng lần lượt 42%, 48% và 53% [6]. Nhóm tác giả nhận định dịch chiết methanol tương đương 0,75 g/kg bột vỏ quế có hiệu quả tương đương với thuốc simvastatin liều 0,6 mg/kg trọng lượng cơ thể, trong khi mức liều bột quế thấp 0,25 g/kg và dịch chiết nước lại không làm giảm đáng kể các chỉ số mỡ máu trên thỏ [6].
Tuy nhiên, ở một nghiên cứu khác công bố năm 2024 trên 24 con chuột cống đực Wistar ăn chế độ giàu chất béo và đường fructose, dịch chiết nước của quế Ceylon lại phát huy tác dụng tích cực [7]. Khi được cho uống dịch chiết nước quế với liều 100 mg/kg/ngày bằng ống thông dạ dày trong 8 tuần, những con chuột ăn chế độ nhiều béo và đường đã cải thiện đáng kể mức đường huyết, chỉ số triglyceride cũng như huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [7].
Bên cạnh việc điều chỉnh các chỉ số trong máu, một nghiên cứu năm 2022 trên 40 con chuột cống đực bạch tạng trưởng thành đã chứng minh vai trò bảo vệ thận của quế trước tác hại của mỡ máu cao [3]. Những con chuột ăn chế độ giàu cholesterol bị thoái hóa cầu thận và tế bào ống thận, xuất hiện các không bào mỡ lớn và tổn thương cấu trúc vi nhung mao [3]. Ngược lại, nhóm chuột ăn chế độ giàu cholesterol nhưng được bổ sung thêm bột quế Ceylon (tỷ lệ 15% trọng lượng thức ăn) trong 8 tuần đã cải thiện rõ rệt các tổn thương mô học, giữ được cấu trúc vỏ thận gần giống với nhóm đối chứng khỏe mạnh [3]. Một nghiên cứu năm 2024 trên 30 con chuột đực ở các độ tuổi 3 tháng, 12 tháng và 20 tháng (nhóm can thiệp ăn thức ăn trộn 1% bột quế) cũng xác nhận việc tiêu thụ quế lâu dài có tác dụng bảo vệ tim mạch trong quá trình lão hóa [4].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào chuỗi dữ liệu khoa học, có thể thấy lợi ích rõ ràng nhất của việc bổ sung quế đối với mỡ máu ở người là khả năng hỗ trợ giảm triglyceride toàn phần và giảm LDL-C khi dùng ở liều thấp dưới 500 mg mỗi ngày [1]. Đồng thời, quế mang lại lợi ích kép khi hỗ trợ giảm đường huyết lúc đói ở người trưởng thành có mỡ máu cao và người bệnh tiểu đường tuýp 2 [2], [5].
Dẫu vậy, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là điều người tiêu dùng cần nhìn nhận thẳng thắn. Các mức giảm mỡ máu ấn tượng từ 50% đến gần 70% chỉ mới được ghi nhận trên mô hình thỏ thực nghiệm [6]. Khi chuyển sang thử nghiệm lâm sàng trên người, hiệu quả hạ LDL-C ở liều 1000 mg/ngày trong 12 tuần lại không đạt ý nghĩa thống kê so với giả dược [2]. Ngay cả trong phân tích tổng hợp năm 2024, các nhà khoa học cũng nhấn mạnh sự không đồng nhất cao giữa các nghiên cứu, đòi hỏi phải có thêm các thiết kế nghiên cứu chuẩn hóa để làm rõ tác động phụ thuộc vào từng mức liều [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế hạ mỡ máu
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "dùng càng nhiều quế thì mỡ máu giảm càng nhanh". Dữ liệu phân tích tổng hợp trên người đã chứng minh điều ngược lại: liều dưới 500 mg/ngày giúp giảm đáng kể LDL-C và triglyceride, nhưng liều từ 500 mg/ngày trở lên lại không mang lại mức giảm LDL-C có ý nghĩa thống kê [1]. Tương tự, thử nghiệm dùng liều 1000 mg/ngày chiết xuất quế trong 12 tuần cũng không tạo ra sự khác biệt đáng kể về LDL-C so với viên giả dược [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại quế trên thị trường đều tốt như nhau. Các nghiên cứu y sinh học và thử nghiệm lâm sàng uy tín phần lớn tập trung vào giống quế Ceylon (Cinnamomum zeylanicum) vì giống này có nồng độ hợp chất coumarin thấp [5]. Việc tự ý dùng số lượng lớn các loại vỏ quế không rõ nguồn gốc trong thời gian dài sẽ không đảm bảo được tỷ lệ hoạt chất sinh học cũng như mức độ an toàn.
Ai nên thận trọng khi bổ sung quế mỗi ngày?
Dù là gia vị tự nhiên, việc dùng quế dưới dạng thực phẩm bổ sung hàng ngày cần sự thận trọng ở một số nhóm đối tượng. Trước hết, những người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường cần lưu ý vì chiết xuất quế và bột quế (ở liều 1000 mg đến 1,5 g mỗi ngày) có khả năng làm giảm đáng kể lượng đường trong máu [2], [5]. Việc kết hợp không kiểm soát với thuốc tây có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Người có bệnh lý gan, thận hoặc đang dùng thuốc hạ mỡ máu chuyên dụng cũng không nên tự ý lấy quế thay thế thuốc điều trị. Trong các quy trình thử nghiệm lâm sàng đánh giá chiết xuất quế như một tác nhân dược lý kéo dài 4 tháng, các nhà nghiên cứu luôn phải theo dõi chặt chẽ chức năng gan, chức năng thận và các tác dụng phụ tự báo cáo của bệnh nhân [8]. Do đó, người có bệnh nền mạn tính hoặc phụ nữ mang thai, đang cho con bú nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng viên uống chiết xuất quế định kỳ.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống
Để tận dụng lợi ích điều hòa mỡ máu từ quế một cách khoa học, người trưởng thành có thể ưu tiên bổ sung ở mức liều thấp dưới 500 mg mỗi ngày, bởi đây là ngưỡng liều đã được chứng minh giúp giảm cả triglyceride và LDL-C trong phân tích tổng hợp [1]. Nếu quy đổi ra bột quế gia vị dùng trong ẩm thực, lượng này chỉ tương đương một nhúm nhỏ (khoảng 1/4 thìa cà phê) rắc vào cháo yến mạch, sữa chua, sinh tố hoặc pha cùng nước ấm.
Khi lựa chọn nguyên liệu, người tiêu dùng nên ưu tiên tìm mua bột quế hoặc chiết xuất từ giống quế Ceylon (Cinnamomum zeylanicum) để hạn chế nạp coumarin vào cơ thể [5]. Đối với người bệnh tiểu đường tuýp 2 muốn dùng viên nang quế hỗ trợ (như cách uống cùng nước ấm lúc bụng đói kết hợp với thuốc điều trị thông thường trong nghiên cứu), việc tham vấn bác sĩ điều trị để theo dõi đường huyết và điều chỉnh liều lượng là bước bắt buộc [5]. Bên cạnh đó, duy trì chế độ ăn hạn chế chất béo bão hòa, giảm đường fructose và tập thể dục đều đặn vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ thành mạch.
Bổ sung quế mỗi ngày là một thói quen tốt có thể hỗ trợ giảm chất béo trung tính triglyceride và cải thiện nhẹ mỡ máu xấu LDL-C nếu dùng đúng liều lượng thấp dưới 500 mg/ngày [1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa chứ không phải "thần dược" thay thế thuốc hạ mỡ máu. Người có chỉ số mỡ máu cao nên đi khám để được bác sĩ tư vấn phác đồ điều trị chuẩn xác kết hợp cùng lối sống lành mạnh.
