Nhiều người truyền tai nhau cách phơi khô hạt xoài, tán nhuyễn thành bột mịn để pha nước uống trị cao huyết áp. Phương pháp dân gian này được ca ngợi như phương thuốc tự nhiên giúp ổn định chỉ số tim mạch mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy hạt xoài hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh khả năng hạ huyết áp hay làm giãn mạch. Việc tự ý sử dụng bột nhân hạt xoài để điều trị huyết áp tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe do thiếu kiểm chứng an toàn lâm sàng.
Lời đồn hạ huyết áp xuất phát từ đâu?
Hạt xoài là phụ phẩm nông nghiệp chiếm khoảng 10% đến 25% tổng trọng lượng quả tùy theo từng giống xoài [1]. Khi gọt bỏ lớp vỏ xơ cứng bên ngoài, phần nhân hạt bên trong chứa một lượng dưỡng chất đáng kể và thường được tận dụng trong công nghiệp chế biến [1].
Lời đồn hạt xoài chữa cao huyết áp chủ yếu bắt nguồn từ việc suy diễn thành phần dinh dưỡng của phụ phẩm này. Nhiều người cho rằng các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong thực vật đều có khả năng làm sạch mạch máu và hạ huyết áp. Tuy vậy, giữa giả thuyết truyền miệng và tác dụng dược lý thực tế trên cơ thể người là một khoảng cách rất lớn.
Dinh dưỡng và thành phần lipid trong nhân hạt xoài
Theo phân tích thành phần, nhân hạt xoài chứa khoảng 6% đến 8% protein, 11% đến 13% chất béo và một lượng nhỏ các hợp chất có hoạt tính sinh học như phytosterol cùng các hợp chất phenolic [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2017 cũng ghi nhận bột nhân hạt xoài khô chứa hàm lượng protein trung bình dao động từ 6,74% đến 9,20% [2].
Chất béo trong nhân hạt xoài, thường gọi là bơ xoài, chứa nhiều axit béo thiết yếu, đặc biệt là axit oleic và axit stearic [1]. Nghiên cứu chiết xuất bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn ở quy mô thử nghiệm năm 2021 cho thấy dầu nhân hạt xoài chứa các axit béo thiết yếu như axit linoleic và alpha-linolenic [3]. Ở điều kiện tối ưu (áp suất 37 MPa và 63 độ C), hiệu suất thu hồi dầu đạt 83 g dịch chiết trên 1 kg nhân hạt xoài [3]. Dù axit béo lành mạnh có vai trò nhất định đối với sức khỏe nói chung, dữ liệu này chỉ mô tả đặc tính hóa lý của chất béo, không chứng minh tác dụng làm hạ huyết áp [3], [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các nghiên cứu thực nghiệm đối với hạt xoài hiện chỉ tập trung vào chế biến công nghiệp, công nghệ thực phẩm và thử nghiệm tế bào invitro. Hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng nào trên động vật hay người chứng minh bột hạt xoài giúp hạ huyết áp hay kiểm soát nhịp tim.
Trong khoa học thực phẩm, bơ hạt xoài được nghiên cứu để làm chất thay thế bơ ca cao trong sản xuất sô cô la do có thành phần axit stearic, oleic và palmitic tương đương [1]. Bột nhân hạt xoài cũng từng được thử nghiệm làm thành phần thay thế chất béo trong sản xuất bánh quy ít béo nhằm cải thiện đặc tính lý hóa [1]. Công đoạn chuẩn bị bột hạt xoài trong phòng thí nghiệm thường đòi hỏi thiết bị nghiền công nghiệp, tách vỏ, sấy khô đến độ ẩm 8% và rây lọc kích thước hạt đạt 0,402 mm trước khi trích ly dầu [4].
Ở khía cạnh xử lý môi trường, bột nhân hạt xoài được nghiên cứu dùng làm chất hấp phụ để loại bỏ màu thuốc nhuộm methylene blue và basic red trong dung dịch nước, đạt hiệu suất khử màu từ 60% đến 95% tùy nồng độ [5].
Tại mức độ tế bào học, nghiên cứu năm 2015 cho thấy dịch chiết cồn hạt xoài có thể kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư vú MCF-7 trong ống nghiệm thông qua con đường tăng sinh gốc oxy hóa tự do (ROS), giải phóng cytochrome c và kích hoạt các enzyme caspase 7, 8 và 9 [6]. Dịch chiết này kích hoạt cả con đường ngoại sinh (caspase 8) và nội sinh (caspase 9), đạt hoạt tính mạnh nhất ở nồng độ 50 microgram/mL sau 24 giờ [6]. Tuy vậy, tác dụng gây độc trên tế bào ung thư nuôi cấy hoàn toàn không liên quan đến khả năng điều hòa trương lực mạch máu hay huyết áp cơ thể.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm với khả năng chữa khỏi bệnh tăng huyết áp ngoài đời thực. Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính phức tạp, liên quan mật thiết đến hệ thần kinh giao cảm, độ đàn hồi thành mạch và hệ thống hormone thận.
Một loại thảo dược thô hay phụ phẩm nông nghiệp không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Tự ý tán bột hạt xoài uống còn tiềm ẩn rủi ro nấm mốc hoặc nhiễm độc chất bảo quản từ vỏ xoài dư thừa chưa qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người đang mắc bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc điều trị để chuyển sang uống bột hạt xoài tự chế. Hành vi này có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim nguy hiểm tính mạng.
Phụ nữ có thai, người có chức năng gan thận suy giảm và người có cơ địa dị ứng cũng cần tránh xa các sản phẩm bột hạt xoài tự chế khi chưa có dữ liệu kiểm nghiệm độc tính rõ ràng.
Lời khuyên kiểm soát huyết áp khoa học
Hạt xoài chỉ nên được nhìn nhận dưới góc độ nguyên liệu tiềm năng cho ngành công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm hoặc xử lý môi trường [3], [5], [1]. Người tiêu dùng không nên tự ý chế biến và tiêu thụ nhân hạt xoài như một dược liệu trị bệnh tim mạch tại nhà.
Để kiểm soát huyết áp hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc được bác sĩ chỉ định. Bên cạnh đó, việc thực hiện chế độ ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ thành mạch.
