Giao mùa hay làm việc căng thẳng khiến nhiều người tìm đến thảo dược tăng đề kháng. Sâm Tây Bá Lợi Á (sâm Siberian, tên khoa học Eleutherococcus senticosus) thường được truyền tai nhau như giải pháp bồi bổ sức lực, chống mệt mỏi [1]. Nhiều độc giả thắc mắc uống loại sâm này trong một tháng có thực sự làm thay đổi hệ miễn dịch hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có trên người khỏe mạnh dùng đúng dạng chiết xuất. Dữ liệu lâm sàng cho thấy sau 4 tuần sử dụng chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á, số lượng tuyệt đối các tế bào có thẩm quyền miễn dịch tăng mạnh, đặc biệt là tế bào lympho T và tế bào diệt tự nhiên [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này không đồng nhất ở mọi đối tượng và phụ thuộc nhiều vào trạng thái căng thẳng thể chất của người dùng [3].
Hệ miễn dịch cần gì để chống lại mầm bệnh?
Hệ miễn dịch của cơ thể hoạt động qua hai nhánh chính là miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể. Trong nhánh tế bào, các tế bào bạch cầu đóng vai trò tuần tra và tiêu diệt tác nhân lạ. Nhóm tế bào lympho T giữ vị trí chỉ huy và tấn công trực tiếp, bao gồm tế bào T hỗ trợ (CD4), tế bào T độc/ức chế (CD8) và các tế bào diệt tự nhiên (NK) [2], [3]. Bên cạnh đó, các bạch cầu hạt và bạch cầu đơn nhân đảm nhận nhiệm vụ thực bào, tức là "nuốt" các mầm bệnh xâm nhập [4].
Ở nhánh dịch thể và tín hiệu phân tử, cơ thể dựa vào các kháng thể (immunoglobulin) lưu hành trong huyết thanh để nhận diện và trung hòa kẻ thù [5]. Các tế bào miễn dịch cũng giao tiếp với nhau thông qua các chất trung gian hóa học gọi là interleukin, như interleukin-1 (IL-1), interleukin-2 (IL-2), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-10 (IL-10) [6], [7].
Cơ chế của sâm Tây Bá Lợi Á tập trung vào việc điều hòa các thành phần này. Trong y học cổ truyền tại Nga, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, vỏ và rễ cây này được dùng rộng rãi như một chất thích nghi (adaptogen) giúp tăng sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể trước căng thẳng và mệt mỏi [1], [6]. Ở cấp độ tế bào, các hoạt chất trong sâm tác động lên tốc độ tăng sinh bạch cầu, trạng thái kích hoạt của tế bào T, khả năng thực bào và lượng kháng thể trong máu [2], [6], [5], [4].
Thử nghiệm 4 tuần và 6 tuần trên người nói gì?
Bằng chứng rõ ràng nhất về mốc thời gian 4 tuần đến từ một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1987 [2]. Đây là thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược, thực hiện trên 36 tình nguyện viên khỏe mạnh [2]. Nhóm dùng sâm uống 10 ml chế phẩm chiết xuất cồn sâm Tây Bá Lợi Á (đã loại bỏ vincamine) với tần suất 3 lần mỗi ngày, liên tục trong 4 tuần [2]. Nhóm giả dược uống chế phẩm thay thế chiết xuất sâm bằng rượu vang để có cùng nồng độ cồn cuối cùng [2]. Các nhà khoa học dùng kỹ thuật đếm tế bào dòng chảy đa thông số định lượng với kháng thể đơn dòng để đo các phân nhóm tế bào lympho [2].
Kết quả sau 4 tuần ở nhóm dùng sâm ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ số lượng tuyệt đối các tế bào có thẩm quyền miễn dịch [2]. Tác động rõ rệt nhất nằm ở tế bào lympho T, chủ yếu là dòng tế bào T hỗ trợ/cảm ứng, bên cạnh sự gia tăng của tế bào T độc và tế bào diệt tự nhiên (NK) [2]. Ngoài ra, trạng thái kích hoạt chung của tế bào lympho T cũng được tăng cường [2]. Trong suốt thời gian thử nghiệm và 6 tháng theo dõi sau đó, không có tác dụng phụ nào được ghi nhận [2].
Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2001 trên các vận động viên sức bền cấp câu lạc bộ đang trong mùa tập luyện lại cho kết quả trái ngược [3]. Những người tham gia được ghép cặp theo mức độ căng thẳng tập luyện và uống 8 ml mỗi ngày dịch chiết cồn 33% chứa sâm Tây Bá Lợi Á (tương đương 4 g rễ khô mỗi ngày), nhân sâm (Panax ginseng, tương đương 2 g rễ khô mỗi ngày) hoặc giả dược trong 6 tuần [3]. Nhóm nghiên cứu đo tổng số tế bào T lưu hành, tế bào T hỗ trợ (CD4), tế bào T ức chế (CD8), tỷ lệ CD4/CD8, tế bào NK và tế bào lympho B trước và sau thử nghiệm [3].
Sau 6 tuần, không có biến số miễn dịch nào thay đổi đáng kể hoặc có xu hướng rõ rệt ở bất kỳ nhóm nào [3]. Đáng chú ý, ở nhóm dùng sâm Tây Bá Lợi Á, tỷ lệ hormone testosterone trên cortisol (TCR) giảm 28,7%, từ 0,0464 xuống 0,0331 (P=0,03) [3]. Sự sụt giảm này chủ yếu do xu hướng tăng cortisol tới 31% (dù chưa đạt ý nghĩa thống kê, P=0,07) và mức giảm nhỏ 7% của testosterone (P=0,36) [3]. Trái với kỳ vọng ban đầu, sâm Tây Bá Lợi Á làm tăng chỉ số hormone căng thẳng ở nhóm vận động viên này, phù hợp với giả thuyết từ nghiên cứu động vật rằng có một ngưỡng căng thẳng mà dưới mức đó, thảo dược này làm tăng phản ứng căng thẳng thay vì giảm đi [3].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm và mô hình động vật
Để hiểu sâu hơn cách sâm Tây Bá Lợi Á tác động lên kháng thể và các tế bào bảo vệ, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu trên tế bào người trong ống nghiệm (in vitro) và trên chuột.
Về miễn dịch dịch thể (kháng thể), một nghiên cứu năm 2002 trên chuột cái Balb/c 6 tuần tuổi đã đánh giá hai chế phẩm dược phẩm chứa chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á dạng viên nén [5]. Các nhà khoa học so sánh ba cách dùng đường uống: dùng trước khi mắc bệnh (dự phòng), trong khi mắc bệnh (điều trị) và kết hợp cả hai [5]. Kết quả cho thấy các chế phẩm này làm tăng nồng độ kháng thể (immunoglobulin) trong huyết thanh của chuột [5]. Hiệu quả kích thích miễn dịch dịch thể đạt mức tốt nhất khi dùng theo hướng điều trị trong lúc mắc bệnh, dù việc dùng dự phòng kết hợp kéo dài trong thời gian bệnh cũng cho kết quả đúng đắn [5].
Về khả năng bảo vệ của tế bào trên mẫu máu người, một nghiên cứu năm 1994 kiểm tra dịch chiết sâm Tây Bá Lợi Á trên bạch cầu hạt và bạch cầu đơn nhân từ người hiến khỏe mạnh [4]. Trong ống nghiệm, chế phẩm này làm tăng khả năng thực bào đối với nấm Candida albicans từ 30% đến 45% [4]. Tuy nhiên, chế phẩm không có tác dụng theo bất kỳ hướng nào đối với việc tiêu diệt vi khuẩn hoặc nấm men bên trong tế bào, và cũng không gây chuyển dạng tế bào lympho trong ống nghiệm [4].
Một nghiên cứu in vitro khác năm 2001 phân tích dịch chiết cồn từ sâm Tây Bá Lợi Á trên tế bào người và đại thực bào đơn nhân từ tủy xương chuột [7]. Dịch chiết toàn phần ở nồng độ 1,0-0,1 mg/ml giúp kích thích và tăng cường sản xuất interleukin-1 alpha, và ở nồng độ 1,0-0,03 mg/ml giúp tăng sản xuất interleukin-6, nhưng không làm tăng interleukin-2 [7].
Khi xét đến yếu tố căng thẳng thể chất, nghiên cứu năm 2004 trên chuột chịu căng thẳng do bơi cưỡng bức đã so sánh 5 loại dịch chiết nước từ vỏ sâm Tây Bá Lợi Á (ký hiệu A, B, C, D, E) [1]. Kết quả cho thấy các dịch chiết C, D và E kéo dài đáng kể thời gian bơi của chuột [1]. Đặc biệt, dịch chiết C và D ức chế sự suy giảm hoạt tính của tế bào diệt tự nhiên (NK) và ngăn chặn sự gia tăng hormone căng thẳng corticosterone trong máu do bơi cưỡng bức gây ra [1]. Hàm lượng hoạt chất eleutheroside E cao nhất ở nhóm C và D gợi ý chất này góp phần phục hồi hoạt tính tế bào NK và chống mệt mỏi [1].
Rễ hay quả: Hiểu lầm thường gặp về hoạt chất
Do tình trạng khai thác quá mức phần rễ, cây sâm Tây Bá Lợi Á đang bị coi là loài nguy cấp và nằm trong Sách Đỏ ở một số quốc gia như Hàn Quốc [6], [8]. Vì vậy, các nhà khoa học gần đây chuyển hướng sang nghiên cứu phần trên mặt đất, cụ thể là quả của cây, như một nguồn nguyên liệu bền vững thay thế [6], [8]. Từ các nghiên cứu này, một hiểu lầm phổ biến về hoạt chất của sâm đã được làm sáng tỏ.
Nhiều người mặc định tác dụng miễn dịch của sâm Tây Bá Lợi Á hoàn toàn nằm ở hai hoạt chất đặc trưng là eleutheroside B và eleutheroside E. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều. Trong nghiên cứu năm 2001, khi tách riêng eleutheroside B và E hoặc trộn lại hai chất này, chúng không hề tạo ra tác dụng kích thích sản xuất interleukin-1 và interleukin-6 như dịch chiết cồn toàn phần [7]. Nghiên cứu năm 2002 về kháng thể trên chuột cũng kết luận các chế phẩm hoạt động với sức mạnh khác nhau, không phụ thuộc hoàn toàn vào hàm lượng chất đánh dấu eleutheroside E, và không nên tính liều lượng chỉ dựa trên hàm lượng chất này [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2021 trên bạch cầu máu ngoại vi của người (PBLs) cho thấy chế phẩm dịch chiết từ quả tươi (intractum) ở nồng độ 300 microgam/mL và các chất eleutheroside E (100 microgam/mL), eleutheroside B (100 microgam/mL) giúp tăng sự sinh sôi của bạch cầu lần lượt lên tới 24,61% và 100% [6]. Tuy nhiên, chúng không có tác dụng diệt virus trực tiếp trên mô hình virus VSV [6]. Việc giảm nhân lên của virus trong mô hình tế bào dùng dịch chiết quả có thể liên quan đến việc tăng tiết chất trung gian IL-10 (đạt 328 pg/mL) [6]. Bản thân eleutheroside E và B không ảnh hưởng đến miễn dịch bẩm sinh trong thí nghiệm này [6].
Khi phân tích hóa học dịch chiết quả, các nhà khoa học không tìm thấy eleutheroside, mà phát hiện lượng lớn myo-inositol (267,5 mg/g cao khô), D-mannitol (492,5 mg/g cao khô) cùng axit caffeic và axit protocatechuic [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận chính các hợp chất như myo-inositol và axit caffeic mới là yếu tố tạo nên tác dụng kích thích miễn dịch của quả [6].
Một nghiên cứu mới hơn vào năm 2024 tiếp tục đánh giá dịch chiết quả sâm Tây Bá Lợi Á trên chuột Balb/c với liều uống 750 và 1500 mg/kg trọng lượng cơ thể [8]. Phân tích hóa học lần đầu định lượng được axit oleanolic (16,01 +- 1,3 microgam/g) và axit ursolic (2,21 +- 0,17 microgam/g), bên cạnh các polyphenol như axit chlorogenic (0,92 mg/g cao khô), axit caffeic (0,43 mg/g), các axit dicaffeoylquinic (tổng cộng 1,27 mg/g) và một este axit caffeic chưa xác định (0,81 mg/g) [8]. Trên chuột, dịch chiết quả không làm thay đổi đáng kể thông số hồng cầu, làm giảm tổng số bạch cầu (5,8 x 10^3/microL) nhưng lại làm tăng tỷ lệ phần trăm tế bào lympho giữa các nhóm (đạt 80,2%, 81,8% và 82,6%) [8]. Chế phẩm này cũng làm giảm men gan ALT và AST, gợi ý đặc tính kháng viêm và an toàn trên gan ở liều thử nghiệm [8].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các dữ liệu trên, lợi ích tiềm năng của sâm Tây Bá Lợi Á đối với hệ miễn dịch bao gồm việc gia tăng số lượng và trạng thái kích hoạt của tế bào lympho T, tế bào NK ở người khỏe mạnh sau 4 tuần sử dụng [2]. Thảo dược này cũng hỗ trợ tăng thực bào với nấm men, tăng tiết một số cytokine điều hòa miễn dịch (IL-1, IL-6, IL-10) trong ống nghiệm và tăng kháng thể trên mô hình chuột [6], [7], [5], [4].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là điều độc giả cần nhìn nhận thực tế. Thử nghiệm lâm sàng cho kết quả tích cực năm 1987 có quy mô nhỏ, chỉ thực hiện trên 36 người khỏe mạnh [2]. Khi áp dụng sang nhóm vận động viên tập luyện sức bền trong 6 tuần, lợi ích trên tế bào lympho T, B và NK không xuất hiện [3]. Phần lớn các dữ liệu chi tiết về kháng thể, phục hồi tế bào NK khi căng thẳng hay tác dụng của quả sâm mới chỉ dừng lại ở mức độ tế bào trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên chuột [1], [6], [8], [7], [5], [4]. Do đó, không thể khẳng định sâm Tây Bá Lợi Á có thể chữa khỏi bất kỳ bệnh lý nhiễm trùng hay suy giảm miễn dịch nào ở người.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù nghiên cứu trên 36 người khỏe mạnh trong 4 tuần và theo dõi 6 tháng không ghi nhận tác dụng phụ, việc sử dụng sâm Tây Bá Lợi Á vẫn cần sự thận trọng ở một số nhóm đối tượng [2].
Trước hết là những người đang tập luyện thể thao cường độ cao hoặc có mức độ căng thẳng đặc thù. Nghiên cứu năm 2001 chỉ ra rằng việc dùng dịch chiết tương đương 4 g rễ khô mỗi ngày trong 6 tuần ở vận động viên sức bền làm giảm 28,7% tỷ lệ testosterone/cortisol và có xu hướng làm tăng hormone căng thẳng cortisol lên 31% [3]. Cơ chế ngưỡng căng thẳng cho thấy ở một số trạng thái nhất định, thảo dược này có thể làm tăng phản ứng hormone căng thẳng của cơ thể thay vì làm dịu đi [3].
Ngoài ra, các chế phẩm dùng trong nghiên cứu lâm sàng thường là dịch chiết có chứa cồn (ethanol) với nồng độ như 33% [2], [3]. Những người kiêng cồn, có bệnh lý về gan hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bệnh nền cần lưu ý điểm này. Người có bệnh lý tự miễn, rối loạn miễn dịch hoặc đang dùng thuốc kê đơn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm kích thích miễn dịch nào để tránh tương tác bất lợi.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn, hiệu quả?
Để sử dụng sâm Tây Bá Lợi Á một cách khoa học, người dùng cần chú ý đến dạng bào chế và liều lượng. Trong các nghiên cứu trên người, dạng dùng là dịch chiết cồn từ rễ với liều 10 ml x 3 lần/ngày trong 4 tuần, hoặc 8 ml dịch chiết cồn 33% (tương đương 4 g rễ khô/ngày) trong 6 tuần [2], [3]. Trong khi đó, dịch chiết nước từ vỏ hoặc dịch chiết từ quả cũng cho thấy hoạt tính sinh học trên mô hình thực nghiệm [1], [6], [8].
Khi chọn mua sản phẩm, người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm chiết xuất toàn phần thay vì các sản phẩm chỉ quảng cáo hàm lượng hoạt chất đơn lẻ. Nghiên cứu đã chứng minh dịch chiết toàn phần mới mang lại hiệu quả kích thích miễn dịch đầy đủ, và không nên định liều chỉ dựa vào hàm lượng chất đánh dấu eleutheroside E [7], [5]. Về thời điểm dùng, dữ liệu trên động vật gợi ý việc bắt đầu sử dụng ngay khi cơ thể chớm có dấu hiệu suy giảm sức đề kháng hoặc kết hợp dùng dự phòng kéo dài sang giai đoạn mệt mỏi đều mang lại phản ứng kháng thể tích cực [5].
Tóm lại, sâm Tây Bá Lợi Á có cơ sở khoa học trong việc hỗ trợ điều hòa tế bào lympho T và một số thành phần miễn dịch sau 4 tuần ở người bình thường [2]. Tuy nhiên, thảo dược không phải là "thần dược" vạn năng và không thể thay thế lối sống lành mạnh gồm ăn uống cân bằng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc. Hãy lắng nghe cơ thể và hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn có bệnh nền trước khi bổ sung loại sâm này vào thói quen hàng ngày.
