Nhiều phụ nữ mang thai băn khoăn việc mẹ bầu ăn theo kiểu Địa Trung Hải có giúp não bộ thai nhi phát triển tốt hơn hay không. Trong dinh dưỡng thai kỳ hiện đại, mô hình ăn uống này thường được nhắc đến bên cạnh nhiều kỳ vọng về trí tuệ và hành vi của trẻ nhỏ.
Xét trên các dữ liệu nghiên cứu ở người hiện có, chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải khi mang thai có liên quan đến sự phát triển thuận lợi hơn ở một số cấu trúc não thai nhi và giảm nguy cơ chậm phát triển thần kinh [1]. Các phân tích thứ cấp từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và nhiều nghiên cứu theo dõi thuần tập đều ghi nhận tín hiệu tích cực này [2]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện tại mang tính quan sát hoặc thực hiện trên các nhóm thai phụ đặc thù, nên chưa chứng minh được quan hệ nhân quả hoàn chỉnh cho mọi đối tượng mang thai [3].
Cơ chế liên kết giữa chế độ ăn của mẹ và não bộ thai nhi
Các nhà khoa học đang xem xét một số con đường sinh học có thể giải thích mối liên hệ giữa chế độ ăn của người mẹ và sự phát triển thần kinh ở con. Trong đó, yếu tố chuyển hóa và biểu sinh là hai hướng được ghi nhận rõ nhất từ các trích đoạn nghiên cứu hiện có.
Một cơ chế tiềm năng là thông qua chỉ số chuyển hóa C-peptide trong máu cuống rốn của trẻ sơ sinh [2]. Phân tích trung gian cho thấy C-peptide máu cuống rốn giải thích khoảng 19,4% mối liên hệ giữa điểm tuân thủ chế độ ăn của mẹ và việc giảm tình trạng chậm phát triển giao tiếp ở bé trai, nhưng không thấy tác động trung gian này ở bé gái [2].
Ngoài ra, việc mẹ áp dụng mô hình ăn uống này quanh thời điểm thụ thai còn đi kèm với sự thay đổi methyl hóa CpG ở các gen in dấu (một cơ chế điều hòa hoạt động bật hoặc tắt gen mà không làm đổi trình tự ADN) [4]. Ở những thai phụ có tình trạng thừa cân, béo phì hoặc đái tháo đường — nhóm thường đối mặt với mức độ stress oxy hóa và rối loạn miễn dịch, chuyển hóa cao hơn — chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải cho thấy mối liên hệ bảo vệ rõ rệt hơn đối với sự phát triển thần kinh của con [5].
Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu theo dõi
Dữ liệu mạnh nhất hiện nay đến từ các phân tích thứ cấp của thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên IMPACT BCN thực hiện tại Tây Ban Nha giai đoạn 2017–2020 [1]. Trong nghiên cứu này, thai phụ mang đơn thai được chia ngẫu nhiên vào nhóm chăm sóc thường quy, nhóm giảm căng thẳng hoặc nhóm ăn theo kiểu Địa Trung Hải có tư vấn cá nhân hàng tháng kèm cấp miễn phí dầu ô liu nguyên chất và quả óc chó [1]. Kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) trên 90 thai nhi ở tuần thai 36–39 cho thấy nhóm ăn theo chế độ này có tổng thể tích não lớn hơn so với nhóm chăm sóc thường quy (294,01 cm³ so với 284,11 cm³) [1]. Thể tích thể chai (1,26 cm³ so với 1,16 cm³) và thùy trán phải (46,60 cm³ so với 44,20 cm³) cũng lớn hơn đáng kể ở nhóm can thiệp dinh dưỡng [1]. Khi đánh giá hành vi thần kinh trên 692 trẻ sơ sinh ở giai đoạn 1–3 tháng tuổi bằng thang điểm NBAS, trẻ thuộc nhóm này đạt điểm cao hơn về ổn định tự chủ (7,6 so với 7,4), tương tác xã hội (7,8 so với 7,5) và biên độ trạng thái (4,5 so với 4,3) [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là phân tích thứ cấp với cỡ mẫu chụp MRI còn nhỏ và thời gian theo dõi trẻ chỉ dừng ở vài tháng đầu đời [1].
Một phân tích thứ cấp khác từ cùng thử nghiệm IMPACT BCN tập trung vào 1.221 thai kỳ đơn thai có nguy cơ cao thai nhỏ so với tuổi thai, được phân nhóm từ tuần thai 19–23 [3]. Siêu âm thần kinh chi tiết trên 881 thai phụ ở tuần thai trung bình 33,4 ghi nhận thai nhi thuộc nhóm chế độ ăn Địa Trung Hải có rãnh đảo sâu hơn (26,80 mm so với 26,63 mm) và thể chai dài hơn (42,98 mm so với 42,62 mm) so với nhóm chăm sóc thường quy, trong khi đường kính lưỡng đỉnh tương đương nhau [3]. Đến mốc 12 tháng tuổi hiệu chỉnh, đánh giá trên 276 trẻ bằng bảng câu hỏi ASQ cho thấy tỷ lệ trẻ có điểm dưới mức tối ưu ở lĩnh vực giải quyết vấn đề thấp hơn ở nhóm ăn theo chế độ này (6,2% so với 16,3%) [3]. Tuy nhiên, kết quả này chủ yếu phản ánh nhóm thai kỳ nguy cơ cao thai nhỏ và tỷ lệ trẻ được theo dõi đến 12 tháng còn hạn chế [3].
Bên cạnh thử nghiệm can thiệp, ba nghiên cứu quan sát theo dõi lớn cũng bổ sung dữ liệu dài hạn hơn về hành vi và phát triển thần kinh:
- Nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên 1.471 cặp mẹ con tại Hợp Phì, Trung Quốc ghi nhận điểm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ chậm phát triển lĩnh vực giao tiếp ở trẻ nhỏ (nguy cơ tương đối RR = 0,34) [2]. Mối liên hệ này có ý nghĩa thống kê ở bé trai (RR = 0,34) nhưng không rõ ràng ở bé gái [2].
- Nghiên cứu Boston Birth Cohort trên 3.153 cặp mẹ con xác định 1.362 trẻ có khuyết tật phát triển thần kinh (gồm tự kỷ, tăng động giảm chú ý ADHD và các rối loạn phát triển khác) [5]. Các bà mẹ có điểm chế độ ăn nằm trong nhóm cao hơn (ngũ phân vị 3–5 so với nhóm thấp nhất) có khả năng sinh con mắc các khuyết tật này thấp hơn 26% (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 0,738) [5]. Dù cỡ mẫu lớn, thông tin ăn uống được phỏng vấn hồi cứu trong 24–72 giờ sau sinh nên dễ chịu sai số nhớ lại và yếu tố gây nhiễu của thiết kế quan sát [5].
- Phân tích trên một phân nhóm thuộc thuần tập NEST cho thấy việc mẹ ăn theo kiểu Địa Trung Hải (giàu các loại đậu, rau củ, cá, axit béo lành mạnh và ít thịt đỏ) quanh thời điểm thụ thai có liên quan đến hành vi gắn kết xã hội tốt hơn ở con [4]. Chế độ ăn này cũng liên quan nghịch với biểu hiện lo âu, trầm cảm hướng nội và các mẫu hành vi bất thường hay liên quan đến phổ tự kỷ, ngay cả khi đã điều chỉnh yếu tố trầm cảm sau sinh của người mẹ [4]. Tuy vậy, nghiên cứu chỉ thực hiện trên một phân nhóm nhỏ nên cần thận trọng khi suy rộng [4].
Điều chưa biết: Khoảng trống về omega-3 và polyphenol
Nhiều tài liệu phổ thông thường giải thích lợi ích của chế độ ăn Địa Trung Hải thông qua axit béo omega-3 và polyphenol. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có đều đánh giá tổng thể điểm số tuân thủ cả mô hình ăn uống chứ chưa tách riêng hay đo lường trực tiếp tác động của axit béo omega-3 hoặc polyphenol lên chỉ số phát triển thần kinh thai nhi [2]. Ngay cả thử nghiệm có cấp phát dầu ô liu nguyên chất và quả óc chó cũng chỉ đánh giá hiệu quả của gói can thiệp thực phẩm toàn phần kết hợp tư vấn, chưa chứng minh riêng lẻ vai trò của từng hoạt chất bên trong [1].
Ngoài ra, các trích đoạn nghiên cứu không đưa ra liều lượng gam thực phẩm cụ thể mỗi ngày hay thời điểm bắt đầu áp dụng tối ưu cho mọi thai phụ. Thời gian theo dõi trong các thử nghiệm can thiệp mới dừng ở mốc 1–3 tháng hoặc 12 tháng tuổi, nên chưa rõ liệu những thay đổi về cấu trúc não trên siêu âm hay MRI có chuyển hóa thành lợi thế nhận thức lâu dài khi trẻ bước vào tuổi đi học hay không [3]. Sự khác biệt tác động theo giới tính thai nhi, như kết quả rõ hơn ở bé trai trong nghiên cứu tại Trung Quốc, cũng là câu hỏi chưa có lời giải đầy đủ [2].
Hiểu lầm thường gặp đối chiếu với dữ liệu khoa học
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mẹ bầu ăn theo mô hình này sẽ ngăn ngừa hoặc chữa được các rối loạn như tự kỷ hay tăng động giảm chú ý cho con. Thực tế, dữ liệu từ nghiên cứu theo dõi chỉ ghi nhận mức độ liên quan về mặt thống kê giúp giảm tỷ lệ nguy cơ tương đối, hoàn toàn không chứng minh khả năng phòng ngừa triệt để hay điều trị bệnh lý thần kinh [5].
Một hiểu lầm khác là tin rằng chỉ cần dùng viên bổ sung omega-3 hoặc polyphenol đơn lẻ là thay thế được thực đơn cân bằng. Bằng chứng hiện tại thu được từ việc ăn đa dạng thực phẩm tự nhiên gồm rau củ, các loại đậu, cá, chất béo lành mạnh và giảm thịt đỏ, không phải từ thực phẩm chức năng đơn chất [4].
Cũng cần tránh suy nghĩ rằng tự ý áp dụng tại nhà sẽ cho kết quả y hệt như nghiên cứu. Trong thử nghiệm lâm sàng, thai phụ được đội ngũ chuyên môn tư vấn hàng tháng hoặc thuộc nhóm thai kỳ nguy cơ cao được theo dõi y tế sát sao [1].
Ai nên thận trọng trước khi thay đổi thực đơn thai kỳ?
Phụ nữ mang thai có bệnh nền như đái tháo đường thai kỳ, thừa cân, béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn để bảo đảm kiểm soát đường huyết và năng lượng phù hợp [5]. Các thai phụ có thai kỳ nguy cơ cao, chẳng hạn nguy cơ thai nhỏ so với tuổi thai, phải tuân thủ phác đồ theo dõi sản khoa thay vì tự điều chỉnh thực đơn theo trào lưu [3].
Những người có tiền sử dị ứng hải sản hoặc cá cần thận trọng khi tăng nhóm thực phẩm này trong khẩu phần [4]. Tương tự, mẹ bầu dị ứng với các loại hạt như quả óc chó không nên tự ý ăn theo mô tả can thiệp mà cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để chọn nguồn chất béo thay thế an toàn [1]. Ngoài ra, phụ nữ mang thai nên tránh đồ uống có cồn dù chế độ ăn Địa Trung Hải truyền thống ngoài thai kỳ đôi khi có nhắc đến rượu vang.
Gợi ý áp dụng thực tế cho thai phụ
Mẹ bầu có thể áp dụng tinh thần của mô hình ăn uống này bằng cách tăng cường rau củ, các loại đậu, cá và chất béo lành mạnh từ thực vật, đồng thời giảm bớt thịt đỏ trong bữa ăn hằng ngày [4]. Nếu sử dụng dầu ô liu nguyên chất hay quả óc chó, nên dùng với lượng vừa phải nằm trong tổng thể một chế độ ăn đa dạng, cân bằng năng lượng [1].
Vì chưa có định lượng cụ thể chung cho mọi thai phụ từ các nghiên cứu trên, mẹ bầu nên tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với từng tam cá nguyệt, cân nặng và tình trạng sức khỏe cá nhân.
Kết luận
Chế độ ăn theo kiểu Địa Trung Hải khi mang thai cho thấy nhiều tín hiệu tích cực đối với sự phát triển cấu trúc não bộ thai nhi và giảm một số nguy cơ chậm phát triển thần kinh ở trẻ nhỏ [1]. Dù vậy, bằng chứng vẫn còn giới hạn về thời gian theo dõi và chưa làm rõ được tác động riêng lẻ của axit béo omega-3 hay polyphenol [3]. Thai phụ nên duy trì thực đơn đa dạng, lượng vừa phải và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn, đặc biệt khi có bệnh lý nền hoặc thai kỳ nguy cơ cao [5].
