Vào những ngày nắng nóng, việc cắn một miếng kem mát lạnh hay uống vội một ngụm nước đá xay là sở thích quen thuộc của rất nhiều người. Cảm giác sảng khoái đến tức thì, nhưng đôi khi đi kèm một cơn đau buốt nhói đột ngột xuất hiện ở trán, thái dương hoặc sâu bên trong đầu. Dân gian thường gọi tình trạng này là "buốt não" hay "đông cứng não" (brain freeze).
Cảm giác đau buốt dữ dội này xuất hiện do phản xạ co giãn mạch máu nhanh chóng tại vùng vòm họng khi tiếp xúc với nhiệt độ quá thấp [1]. Sự thay đổi nhiệt đột ngột tại đây kích thích hạch thần kinh bướm khẩu cái (sphenopalatine ganglion), một cấu trúc thần kinh then chốt nằm sâu trong hốc xương hàm mặt, dẫn truyền tín hiệu đau lên não bộ [4, 7].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về chứng "buốt não"
Hầu hết mọi người đều từng ít nhất một lần trải qua cảm giác nhói buốt đầu khi ăn kem hoặc uống đồ uống đóng băng quá nhanh [1]. Cơn đau này ập đến rất nhanh chỉ sau vài giây thực phẩm lạnh chạm vào vòm miệng, khiến người bệnh phải nhăn mặt, ôm đầu hoặc tạm dừng mọi hoạt động [1]. Nhiều người lo lắng liệu đây có phải là dấu hiệu của một tổn thương não bộ nguy hiểm hay cảnh báo mạch máu não bị vỡ.
Thực tế, kích thích lạnh tác động lên niêm mạc vòm khẩu cái gây ra cơn đau đầu buốt não tạm thời [1]. Hiện tượng này thường tự biến mất nhanh chóng mà không để lại di chứng thần kinh kéo dài [1]. Dù vậy, tại sao sự tiếp xúc lạnh ở miệng lại có thể tạo ra cảm giác buốt thấu tận đỉnh đầu vẫn là thắc mắc phổ biến của độc giả.
Cơ chế tác động: Phản xạ mạch máu và hạch thần kinh bướm khẩu cái
Khi đồ ăn hoặc thức uống quá lạnh chạm vào vòm họng, hệ thống mạch máu tại khu vực này phản ứng bằng cách co thắt mạnh để hạn chế mất nhiệt. Ngay sau đó, cơ thể cố gắng đưa dòng máu ấm trở lại, khiến các mạch máu giãn nở nhanh chóng. Quá trình co thắt và giãn nở mạch đột ngột này gửi các tín hiệu kích thích mạnh mẽ đến các cấu trúc thần kinh lân cận.
Nằm ngay phía sau vòm họng là hạch thần kinh bướm khẩu cái, một trạm trung chuyển thần kinh ngoại sọ cực kỳ quan trọng [2]. Hạch này chứa cả các sợi thần kinh cảm giác và tự chủ (giao cảm và đối giao cảm), đóng vai trò cấu trúc phó giao cảm ngoại vi chính chi phối vùng sọ mặt [2, 7]. Khi kích thích lạnh diễn ra quá mức ở vòm họng, hạch bướm khẩu cái bị kích hoạt và chuyển tiếp các xung động thần kinh cảm thụ đau qua các nhánh thần kinh cảm giác [2, 4]. Do não bộ nhận tín hiệu đau từ cùng một đường dẫn truyền thần kinh cảm giác ở vùng mặt và đầu, người ăn sẽ cảm thấy cơn đau nhói buốt định vị ở trán hoặc thái dương thay vì ở cổ họng.
Nghiên cứu khoa học nói gì về vai trò của hạch bướm khẩu cái
Vai trò trung tâm của hạch bướm khẩu cái trong việc điều hòa các cơn đau đầu nguồn gốc thần kinh - mạch máu đã được chứng minh qua nhiều công bố lâm sàng độc lập.
Năm 2009, một nghiên cứu đánh giá vai trò của hạch bướm khẩu cái trong điều trị đau nửa đầu dai dẳng khó chữa được công bố [3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành can thiệp trên 11 bệnh nhân mắc đau nửa đầu kháng thuốc, tiếp cận hố bướm khẩu cái bằng kim cỡ 20 dưới hướng dẫn của màn huỳnh quang tăng sáng [3]. Bệnh nhân được kích thích điện đơn bên tạm thời tại hạch bướm khẩu cái trong thời gian dưới hoặc bằng 60 phút khi cơn đau khởi phát [3]. Kết quả cho thấy trong 11 lượt đánh giá, có 2 bệnh nhân cắt hoàn toàn cơn đau chỉ trong vòng 3 phút kích thích, 3 bệnh nhân giảm đau, 5 bệnh nhân không đáp ứng và 1 bệnh nhân không được kích thích; tổng cộng 5 người không giảm đau [3]. Nghiên cứu sử dụng dòng điện có biên độ trung bình 1,2V, tần số xung 67 Hz và độ rộng xung 462 micro giây [3]. Các hạn chế khiến một số ca không giảm đau bao gồm việc đặt điện cực chưa tối ưu, đáp ứng cảm giác định vị kém hoặc bệnh nhân lạm dụng thuốc giảm đau trước đó [3]. Nghiên cứu kết luận hạch bướm khẩu cái tham gia vào cơ chế bệnh sinh của đau đầu và kích thích hạch này có tiềm năng cắt cơn đau [3].
Đến năm 2014, một tổng quan nghiên cứu nhấn mạnh hạch bướm khẩu cái là cấu trúc phó giao cảm ngoại vi lớn nhất liên quan mật thiết đến các cơn đau đầu chuỗi [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kích thích hoặc phong bế hạch này (bằng thuốc tê, cồn hoặc sóng cao tần) có tác dụng cắt cơn đau cấp tính cũng như giảm tần suất xuất hiện cơn đau theo thời gian [4]. Hệ thống phó giao cảm sọ mặt, thông qua hạch bướm khẩu cái, vừa tham gia vào việc khởi phát vừa góp phần chấm dứt các cơn đau thần kinh mạch máu [4].
Năm 2020, một báo cáo lâm sàng ghi nhận can thiệp phong bế hạch bướm khẩu cái bằng lidocaine cho bệnh nhân mắc hội chứng SUNCT/SUNA (hội chứng đau đầu thần kinh một bên ngắn kèm đỏ mắt và chảy nước mắt) [2]. Bệnh nhân này kháng với lidocaine đường tĩnh mạch và cơn đau nặng đến mức cản trở việc ăn uống [2]. Tuy nhiên, khi can thiệp phong bế trực tiếp vào hạch bướm khẩu cái, bệnh nhân đã đáp ứng cắt cơn đau cấp tính nhanh chóng, củng cố nhận định rằng hạch thần kinh này nắm giữ các sợi cảm giác và tự chủ chi phối trực tiếp cảm giác đau vùng đầu mặt [2].
Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu đoàn hệ tại phòng khám đau theo dõi 23 bệnh nhân đau đầu chuỗi kháng thuốc từ năm 2014 đến 2018 [5]. Trong số 19 bệnh nhân đồng ý can thiệp, 15 người (chiếm 79%) có đáp ứng giảm đau tốt (giảm ít nhất 50% cường độ đau trong 5 giờ đầu) sau khi phong bế thử nghiệm hạch bướm khẩu cái dưới hướng dẫn C-arm [5]. Sau đó, 11 bệnh nhân được triệt đốt hạch bướm khẩu cái bằng sóng cao tần (4 người từ chối triệt đốt) và được theo dõi trong 6 tháng [5]. Tỷ lệ giảm đau đạt được tại các mốc 48 giờ, 1 tháng, 3 tháng và 6 tháng lần lượt là 77%, 59%, 50% và 31% [5]. Nghiên cứu khẳng định sự tác động vào hạch bướm khẩu cái giúp giảm rõ rệt cường độ đau xuất phát từ hệ thần kinh sọ [5].
Năm 2021, một bài tổng quan công bố chỉ ra kích thích hạch bướm khẩu cái đã được chứng minh hiệu quả và an toàn qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trong điều trị cấp tính đau đầu chuỗi mạn tính [6]. Tiếp đó, một nghiên cứu đa trung tâm tại Nga năm 2022 phân tích kết quả trên 15 bệnh nhân đau đầu mạn tính kháng thuốc (gồm 14 ca đau đầu chuỗi và 1 ca đau đầu tự chủ sinh ba) [7]. Kích thích thử nghiệm thành công ở 7 trên 10 bệnh nhân, và có 11 bệnh nhân (73%) được phẫu thuật cấy máy tạo xung với thời gian theo dõi từ 1 đến 60 tháng [7]. Ở nhóm theo dõi dài hạn, có 6 bệnh nhân (54%) tiếp tục dùng máy kích thích và cải thiện rõ rệt, trong khi 5 bệnh nhân (46%) gặp biến chứng liên quan đến thiết bị như di lệch hoặc nhiễm trùng hệ thống [7].
Gần đây nhất vào năm 2023, các nhà khoa học đã nghiên cứu kỹ thuật can thiệp hạch bướm khẩu cái qua nội soi mũi trên 2 đầu thi thể [8]. Kỹ thuật mới giúp đặt điện cực tiếp cận hạch chính xác và đưa máy tạo xung qua đường rạch sau tai, giúp hạn chế sưng đau vùng miệng so với các phương pháp tiếp cận trước đây [8]. Kỹ thuật giải phẫu này xác nhận vị trí sâu của hạch bướm khẩu cái và cho phép điều hòa hoạt động nơ-ron dẫn truyền cảm giác đau [8].
Lợi ích sinh học và giới hạn của bằng chứng
Về mặt sinh học, phản xạ buốt não không phải là bệnh lý mà là một cơ chế tự vệ tự nhiên của cơ thể. Phản xạ co giãn mạch nhanh chóng nhằm bảo vệ não bộ khỏi sự suy giảm nhiệt độ đột ngột khi vòm họng bị làm lạnh quá mức. Khi cơ thể phát tín hiệu đau nhói, người ăn sẽ lập tức ngừng việc tiêu thụ đồ lạnh, giúp vùng hầu họng nhanh chóng lấy lại nhiệt độ cân bằng.
Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay về can thiệp hạch bướm khẩu cái chủ yếu tập trung trên nhóm bệnh nhân mắc các hội chứng đau đầu mạn tính kháng thuốc như đau đầu chuỗi, đau nửa đầu hoặc hội chứng SUNCT/SUNA [1, 4, 7, 8]. Hiện tượng buốt não thông thường do đồ ăn lạnh là phản ứng sinh lý lành tính, diễn ra thoáng qua và tự thoái lui nhanh chóng chứ không cần can thiệp y khoa xâm lấn [1].
Hiểu lầm thường gặp về hiện tượng buốt não
Nhiều người lầm tưởng rằng buốt não có thể gây tổn thương mô não vĩnh viễn hoặc làm "đông đá" các tế bào thần kinh. Trên thực tế, não bộ nằm bên trong hộp sọ kín và nhiệt độ mô não luôn được duy trì ổn định nhờ hệ tuần hoàn bảo vệ. Cơn buốt chỉ là tín hiệu thần kinh cảm giác được truyền thông qua hạch bướm khẩu cái và dây thần kinh sọ khi có sự thay đổi nhiệt độ ở niêm mạc miệng [2, 4].
Một hiểu lầm khác là hiện tượng này chỉ xảy ra ở người có bệnh lý nền. Thực tế, bất kỳ người khỏe mạnh nào cũng có thể bị buốt não nếu nuốt thực phẩm đóng băng quá nhanh [1]. Đa số trường hợp, cơn đau buốt tự biến mất nhanh chóng sau khi ngừng nuốt đồ lạnh [1].
Ai nên thận trọng khi ăn uống đồ quá lạnh?
Mặc dù buốt não tự hết rất nhanh, kích thích lạnh ở vòm họng đôi khi có thể kích hoạt các phản ứng thần kinh tự chủ bất thường ở những cá nhân nhạy cảm [1].
Năm 2016, một báo cáo lâm sàng đã ghi nhận trường hợp một nam thanh niên 29 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh, sau khi uống đồ uống đá xay quá nhanh đã bị đau đầu buốt não kèm theo khởi phát cơn rung nhĩ kịch phát (paroxysmal atrial fibrillation) [1]. Hiện tượng này xảy ra tương tự ở 2 lần uống đồ lạnh cách nhau nhiều năm [1]. Trong cả hai lần, cơn buốt não tự hết nhanh chóng nhưng triệu chứng hồi hộp đánh trống ngực kéo dài buộc bệnh nhân phải vào khoa cấp cứu và điều trị bằng thuốc diltiazem cùng ibutilide [1].
Dù cơ chế dẫn truyền giữa buốt não và rung nhĩ là khác nhau, tác nhân đồ uống đông lạnh là nguyên nhân kích hoạt đồng thời cả hai tình trạng này [1]. Do đó, những người có tiền sử rối loạn nhịp tim, hồi hộp đánh trống ngực hoặc người thường xuyên bị đau nửa đầu nặng cần thận trọng, tránh tiêu thụ thực phẩm đông đá quá nhanh [3, 4].
Cách xử lý và phòng tránh cơn buốt não trong đời sống
Để không bị gián đoạn trải nghiệm ăn uống vì những cơn nhói buốt đầu khó chịu, bạn có thể áp dụng các biện pháp đơn giản sau:
- Ăn chậm, từng miếng nhỏ: Tránh nuốt chửng kem, đá bào hoặc hút một lượng lớn nước đá xay trong thời gian ngắn. Hãy để thức ăn lạnh tan dần ở phần trước của khoang miệng trước khi nuốt xuống họng.
- Làm ấm vòm họng ngay khi có dấu hiệu buốt: Khi cảm nhận cơn buốt vừa bắt đầu, hãy lập tức áp mặt phẳng của lưỡi lên vòm miệng trên. Nhiệt độ ấm từ lưỡi sẽ giúp sưởi ấm niêm mạc vòm họng, chặn đứng xung động kích thích lên hạch bướm khẩu cái.
- Uống ngụm nước ấm: Nếu cơn buốt kéo dài, nhấp một ngụm nước ở nhiệt độ phòng hoặc nước ấm để cân bằng lại nhiệt độ vùng hầu họng nhanh nhất có thể.
Hiện tượng buốt não là một phản ứng phản xạ thần kinh - mạch máu thông thường của cơ thể trước nhiệt độ lạnh cực đoan. Việc hiểu rõ cơ chế co giãn mạch và vai trò của hạch bướm khẩu cái sẽ giúp chúng ta yên tâm hơn, đồng thời biết cách điều chỉnh tốc độ ăn uống để vừa thưởng thức trọn vẹn món ăn khoái khẩu, vừa giữ gìn sự an toàn cho sức khỏe. Nếu việc ăn đồ lạnh thường xuyên kích hoạt cảm giác hồi hộp, tim đập nhanh hoặc đau đầu dữ dội không dứt, bạn nên đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và tư vấn cụ thể [1].
